Koronavırýs. Domalanǵan Jer-Anany túgel jaılap keledi. Bireýler saıasat dep, bireýler alpaýyt memleketter teketiresi dep sáýegeılik aıtýda. Adam oılap shyǵardy deıik, sol adamǵa da oılap shyǵartyp otyrǵan bir uly kúsh baryna senýimiz kerek. Adam oılap tapqan vırýsqa qarsy kúres quralyn tabýda ǵylym da álsizdik tanytty. Endeshe, Jer-Ana nemese tabıǵattyń uly kúshi adamdy ózi jaratty desek, ol adamnan áldeqaıda kúshtirek bolyp shyqpaı ma? Sol uly tabıǵattyń adam baǵyndyra almaıtyn dúleı kúshi tasqyndar men daýyldar bolyp eskertkeni de ras. Al búgin ǵylymǵa kónbeı, vırýs jibergeni taǵy ras.
Jer-Ana nege renjidi eken? Oılanaıyq, jaı ǵana oılanaıyq!
Adamzat urpaǵyna ol bárin syılady. Shóliń qansyn dep móldir bulaq berip edi, biz ony laıladyq, uly muhıttaryn da qoqysqa toltyrdyq. Jemis, jaıqalǵan orman berip edi, biz ony taptadyq, taptap syndyrǵanymyz az bolǵandaı, temeki tartyp, ot jaǵyp, órt qoıdyq. Án tyńda dep qus saıratqan kólder syılap edi, myltyq asynyp baryp, aqqý-qazyn attyq. Dalańa sán bersin degen erke kıik pen eliktiń erke laǵyn jer jastandyrdyq. Talaı sulý qus pen ańyn mazaq etip, zoobaqtarǵa qamadyq. Qorek etýge bergen san alýan balyǵyn da qyryp saldyq. Aqsha úshin salǵan zaýyttyń ýly sýyn ózenge quıdyq. Emdelýge bergen tuzdy kólderdiń de tuzyn súzip alyp, sattyq. Ádemi qala saldyq ta, kóshesine qoqys tóktik. Jer-Ananyń betine túkirdik. Endi ol ashýlanbaı, qaıtedi?
Uly dalanyń «Syılastyq zańy» bolǵan edi ǵoı. Kóz ashqan urpaqqa, jańa túsken kelinge «Kórshini syıla!» deıtin áńgime jibi úzilgeli qashan?! Aqyl aıtsa, betinen aldyq, basshynyń jaǵasyna jarmastyq. О́sek terdik, aryz jazdyq. Ne jetpeı jatyr? Iá, álemdi ári qoıyp, óz kózimiz kórgenge oralsaq.
Erkindik alǵan otyz jyl. Shynymdy aıtsam, qýandym. Soǵystan sońǵy urpaq em, ár nárseden shoshyndym. О́ıtkeni meniń «erkindik» degen túsinigime qarama-qaıshy jaılar ótti kóz aldymnan. Alǵashqy qıyndyq tez umytylyp, el eńsesin kótere bastady. Naryq degen dáýir keldi.
Naryq pen adamgershilik tarazynyń eki basyna tústi. Ar-uıat jaıly sóz aıtylmady.
Tań atar-atpastan anasy balasynyń halin suramastan, árqaısysy ár jaqqa tabys tabýǵa attanyp kete bardy. Aqsha úshin, baılyq úshin eki azamat atysty dep estidik. Bıznesmen baıý úshin qyzyn saýdaǵa saldy dep estidik. Baýyryndaǵy balasyn satty dep estidik. Bıznestegi kelinshek kúıeýin óltirdi dep estidik. O, sumdyq! Bizdiń qulaq talaıdy estip, etimiz úırene bastady. О́zimiz de sol ury-qarynyń toıyna baryp, elmen birgemiz ǵoı dep jubanyp, tek beıbit zaman bolsyn dep, aldymen erkindik aıaǵynan tik tursyn dep, kósh sońyna ilese berdik. Jer-Ana munyń bárin keshire almaǵan sııaqty.
Koronavırýs. Aldymen Qytaıǵa keldi. Uly dala sııaqty jeti atasyn joqtamaı óse bergen toıymsyz ultqa da qatty eskertý jasady Jer-Ana. Italııaǵa aýyr soǵyp jatyr. Adam balasyn áldıleıtin besik-arbaǵa ıt kúshigin álpeshtep júrgeni úshin renjıdi-aý Jer-Ana. Alpaýyt Amerıka she? Neshe urpaǵy soǵys kórmese de, qarý jasaýdan aldyna jan salmaı keledi olar. Soǵyssyz da qyrylýǵa bolatynyn eskertip jatyr Jer-Ana. Oılanyp kórsek, jalpy adamzatqa ókpeli sııaqty tabıǵat degen uly kúsh.
О́zimizge oralaıyq. Soǵystar men tóńkeris, ashtyq pen qýǵyn-qyrǵyndardy bastan keshken Uly dala urpaǵy erkindik aldyq! Osy dala danalyǵy talaı nárse úıretse de, qubylyp shyǵa keldik. «Qaıyrymdy bol! Meıirimdi bol! Batasyz qul arymaıdy. Ala jip attama, ózgeniń eńbegin jeme, ondaılar qashanda ońbaǵan» degen ataly sóz aıtylmaı qaldy. Tań atsa, estıtiniń – ustalǵan jemqor jaıly áńgime. Sondaǵyń – záýlim úı salý. Myna indetten úıiń ıesiz qalmasyn qaıdan bilesiń endi?! Sondaǵyń – áıelińdi altynǵa malyndyrý, qamqa tonǵa oraý. Myna indetten ol qaı toıǵa baryp saırandap, ol altynyn kimge baryp kórsetpek? Shetel qashtyń aqsha úptep, ol jerde ádilet izdep tappas dediń de? Jer degen bireý ǵoı.
Otyz úshtiń ashtyǵyn kórgen ájem maqaldaýshy edi. «Altyn-kúmis tas eken, arpa-bıdaı as eken» dep otyratyn. «Bálen degen baıdyń áıeli altyn bilezigine aýystyratyn bir taba nan taba almaı qalǵan kezde» deýshi edi. Endeshe, búgingi toıymsyz baıyǵandardy da táýbege keltirý úshin bul indet túgel jer sharyn sharlap júrse kerek.
Koronavırýs. Úıge qamaldyq. Bir kúndik oıyn-kúlki, saýyq-saıran, densaýlyqtyń quny qansha turatynyn, bálkim, endi sezinermiz. О́kinishke qaraı, bizdiń keı aǵaıyn áli qydyryp júr. Esigińdi ashpasań, aýyldarda ókpelep ketedi.
Bizdiń Uly dalanyń taza jeri aýyl edi. Odan bezdik. Aýyl halqy keń dalaǵa mal baqpaıdy, qalada zińgitteı jigit esik kúzetip otyrady. Egin salyp, aǵash egip, úı turǵyzyp, urpaq ósir dedi ǵoı saǵan Jer-Ana!
Bizdiń ashyq-shashyq júrgen daladaǵy baýyrlar áli oıanǵan joq desem, ókpelemes. Zaman ózgerdi eken dep, óz bolmysyn joǵaltýyń jón emes desem de, tyńdamaıdy ǵoı. Uly dalany mekendegen ata-babamyz saýatsyz bolmaǵan! Qazirgi bala aýrýy jas kelinniń jalańash júrýinen, aıaǵy aýyr kezde túngi klýbqa barýynan, týyp alyp, qazaqy besikke bólemeı tastaıtyny da sebep dep qaraǵan qate bolmas edi. Dalanyń ulttyq tamaǵy talaı aýrýǵa em bolary da daýsyz.
Jer-Ana bizge báriniń qadirin bilmeı ketkenimiz úshin ókpeli. Al biz bolsaq, «Adamǵa baǵyn, Jer, endi!» dep aıqaı saldyq. Joq, ol bizge baǵynbaıdy. Biz oǵan bas ııýge, ony qadirlep, súıýge tıispiz! Bálkim, ol sonda ǵana meıirimin tógip, qushaǵyn ashyp panalatar. О́zen-kóli tazarǵan kezde, qoqystary azaıǵan kezde, pendesi «táýbe» degen kezde qaıtadan erkin saırandaýǵa jiberetin shyǵar. Al biz, pendeler, onyń syılaǵan aspanynyń qadirin túsine bilsek jarar edi. О́ziń jaratqan pendeńniń kúnásin keshiremisiń Jer-Ana?!
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
