Halyqtyń birtutastyǵy

Qaraǵandy qalasynyń ortalyǵy 105-shi Lenındik saılaý okrýgi boıyn­sha Joǵarǵy Keńes depýtattyǵyna kan­dı­dattyqqa tústim. Qarsylastarym 4 kan­dı­dat boldy, olardyń ishinde Qazaq­stan Kompartııasy Saıası bıýrosynyń múshesi, Qazaq KSR Halyq Baqylaýy komıteti­niń (osyndaı mańyzy joǵary baqylaý­shy uıym bolǵan) tóraǵasy B.Isaev ta bar edi. Aıtpaqshy, ol kisi bir kezderi Qaraǵandy qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp qyzmet etken bolatyn. Degenmen maǵan saılaýda jeńip shyǵý buıyrypty! Qaraǵandy qalasynda orystardyń sany 90%-dan astam kezdiń ózinde. Meniń baǵdarlamam qysqa ári búgingi kúnniń mejesimen qaraıtyn bolsaq, tym qarapaıym bolatyn: Qazaqstannyń eko­nomıkalyq táýelsizdigi jáne búkil qoǵamdy partııasyzdandyrý (ıaǵnı KOKP monopolııasynan bas tartý jáne kóppar­tııalylyqty engizý).

Halyq meniń baǵdarlamamdy qol­dady, óıtkeni jurtshylyq jappaı ekono­mı­kalyq tapshylyqtan, kemshiligi kún­nen kúnge baıqalǵan kommýnıstik ıdeo­lo­gııa­dan ábden sharshaǵan edi, naryq­tyq reformalar men saıası ózgeristerdi kútken bolatyn. Búkil elimizde osyndaı jaǵdaı qalyptasty. Men Parlamentke kelip kóptegen pikirles adammen qýana kezdestim, biz «Demokratııalyq Qazaq­stan» depýtattyq fraksııasyn qur­dyq. Prezıdent Nazarbaev biz­ben jıi kezdesip turdy, kóptegen adam­nyń – Marat Ospanovtyń, Petr Svoık­tiń, Saǵat Túgelbaevtyń, Vıtalıı Voro­nov­­tyń jáne t.b. qyzmetin ósirdi. Jal­py, N.Nazarbaev 1990-1993 jyldar aralyǵynda Parlamentke óte jıi kelip, sóz sóıleıtin jáne ózi de myqty saıası mektepten ótti. Shynynda, shynaıy demokratııanyń dál sol kezde negizi qalandy. Demokratııa – halyq bıligi. Halyq osy kezde adal ári básekeles túrde ótken saılaýda 365 depýtatty saılap aldy jáne mundaı Parlamentpen atqarýshy bılik sanasýǵa májbúr boldy.

 Elbasy

N.Nazarbaev demokratııalyq qundy­lyq­tarǵa – nátıjesi shyndyqqa alyp keletin daýlarǵa, pikirtalastarǵa, saıa­sı tartystarǵa jedel ári ádil baǵa bere­tin. Ol kisi mundaı baǵalaýdy KSRO Halyq depýtattary seziniń minberinde sóıle­gennen bastady, osylaısha 1989 jyldyń mamyr aıynda Keńes Odaǵynyń tanymal, beldi saıasatkerleriniń birine aınaldy. Nursultan Ábishuly halyq qoldaıtyn saıası qaıratkerdiń saıası salmaǵy bılik taǵaıyndaıtyn sheneýnikke qaraǵanda múlde basqasha bolatynyn, mundaı saıa­sı tulǵanyń maqsatqa qol jetkizýdegi ýájderi erekshe bolatynyn túsindi. N.Nazarbaevtyń kópshilik aldynda sóı­legen sózderinde ózindik qaıtalanbas qoltańbasy men stıli qalyptasty, ol kisi­niń sózderi jańasha ózgeristerdi qala­­ǵan demokrattarǵa da, keńestik-kom­mýnıstik júıeni saqtap qalǵysy kel­gen partııa bıýrokrattaryna da unady.

1989-1991 jyldar aralyǵynda KSRO-ny saqtap qalý úshin jankeshti taı­talas júrip jatty. Osy oraıda kóp­shi­liktiń nazary júzinen qýanyshty úmit kúttiretin shýaq tógip turǵan Nur­sultan Nazarbaevqa aýdy. О́ıtkeni N.Nazarbaevtyń baǵdarlamalyq ustanymdary óte aıqyn ári túsinikti edi: naryqtyq reformalar jasaý kerek, isten sózge kóshý qajet, biraq birden elimizdiń halyqsharýashylyq keshenin joıýǵa bolmaıdy, sharýashylyqaralyq baılanys­tardy oılanbastan úzýge bolmaıdy.

N.Nazarbaev sol kezge deıin shamamen 20 jyl naqty ekonomıka jáne óndiris máselelerimen aınalysty jáne oqıǵanyń sol kezdegi damýy nege aparyp soqtyratynyn óte jaqsy bildi jáne muny ashyq túrde eskertti. О́kinishke qaraı solaı boldy. Osy kezeńde buryn­ǵy odaqtyq respýblıkalardyń barlyǵy ózderin táýelsiz jańa memleket dep jarııalaǵan bolatyn, alaıda ómir súrý deńgeıi barlyq jerde kúrt tómendep ketti. Mysaly, 90-jyldardyń orta sheninde Qazaqstannyń IJО́-si 40%-ǵa tómendedi. Mundaı jaǵdaı Uly Otan soǵysy jyldary kezinde ǵana bolǵan eken. Jaǵdaı óte-móte aýyr edi, qazirgige qaraǵanda, tipti, jer men kókteı desek te artyq bolmas, alaıda N.Nazarbaev memleket kemesiniń tizginin qolynda nyq ustady. 1994 jyldyń kúzinde búkil kásiporyn toqtap qalǵan kezde qazyna bos boldy, jalaqy men zeınetaqy únemi keshiktirildi. Osy kezde N.Nazarbaev nyq senimmen: «Men naryqtyq reformanyń jemisti bolatynyna kámil senemin, bul úshin bárine daıynmyn, eshteńe­den de taıynbaımyn», dedi. Aıta kete­tini: osy 1994 jyly Nazarbaev «Bola­shaq» baǵdarlamasyn jarııalady. Nursultan Ábishuly bolashaqty kóre bildi. Saıasatker aldaǵy bolatyn saılaýdy oılaıdy, memlekettik qaıratker keleshek urpaqty oılaıdy dep teginnen-tegin aıtylmasa kerek. Shırek ǵasyr ótti, myńdaǵan bolashaqtyq Úkimette, ákimdikterde, ulttyq kompanııalarda, bızneste jáne t.b. salalarda eńbek etýde.

 Bitimgerlik bastamalar

Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵan 29 jyl ishinde jetken jetistikteri men tabystaryna toqtalyp jatpaıyn. Olardy búkil jurt biledi. Árıne, kem­­shin tustar da, synǵa alatyn tustar da joq emes. Eger N.Nazarbaevtyń soń­ǵy shırek ǵasyrda kópshilik aldynda sóılegen sózderine zer salsaq, onda kez kelgen adam N.Nazarbaevtyń óziniń ár­daıym dáıekti ári negizdi, dáleldi synshy bolǵanyna kóz jetkizedi. Ásirese Úki­met pen ákimdikterge, jalpy bılikke qatysty ári naqty, ári jan-jaqty syndar aıtylǵanyn kóremiz. Eń bastysy, N.Nazarbaev Reseı, Qytaı, AQSh, Eýropalyq odaq sııaqty uly derjavalar sanasatyn, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Túrikmenstan sııaqty jaqyn kórshi eldermen tamasha qarym-qatynas ornatqan qazirgi zamanaýı Qazaqstandy, myqty ári tıimdi memleket qurǵanyn basa aıtqym keledi. Búkil álem bizdiń elimiz óziniń tarıhynda alǵash ret eń bedeldi ári qýatty halyqaralyq uıym – Qaýipsizdik Keńesiniń turaqsyz múshesi saılanǵan kezde BUU-da Qazaqstan úshin úsh jyl daýys berdi.

N.Nazarbaevtyń barlyq bitimgerlik bas­tamalary bir maqsatqa ǵana – Qazaq­standy halyqaralyq arenada bedeldi elderdiń birine aınaldyrýǵa, Máń­gilik el irgetasyn qalaýǵa baǵyttaldy. N.Nazarbaevtyń kópvektorly syrtqy saıasatynyń jáne barlyq iri halyqaralyq is-sharalardyń da, olardy atap aıtsaq – Álemdik jáne dástúrli dinder lıder­leriniń sezi, Sırııa boıynsha Astana prosesi, EKSPO, Azıada jáne t.b. – máni de osy edi.

Biz naǵyz naryqtyq reformalar jasa­dyq, elimizdiń terrıtorııasyn saqtap qaldyq, qaýipti áleýmettik jáne saıası kúızelisterden aman qaldyq – munyń bári kópshilikke aıan. Biraq munyń bári neniń arqasynda júzege asty? Basymdyq­qa ne negiz boldy? Buǵan negiz bolǵan faktor­lar kóp. Qazaqtyń mentalıteti de, N.Nazar­baev belgilegen saıasat ta. Alaıda Qazaq­­stannyń ornyqty, turaqty ári evolıýsııalyq jemisti damýynyń eń bas­ty ári mańyzdy faktory – kópetnosty Qazaq­­stan halqynyń BIRTUTASTYǴY. Naǵyz qazaqy bolmysqa tán BIRTUTAS­TYQ elimizde turatyn barlyq etnos­qa berildi. BIRTUTASTYQTYŃ ar­qa­­syn­­­da qaharman qazaq halqy aýmaǵy ja­ǵy­­nan álemde toǵyzynshy oryn­daǵy aýqym­dy jerdi (2 mıllıon 724 myń shar­shy shaqyrym) saqtap qaldy. Batys saıasat­kerleri biraýyzdan myna tujy­rym­ǵa keldi: «Nazarbaev – kemeńger. 1989 jyly, ol eldi basqarǵan kezde Qazaqstanda qazaqtardyń sany 39% ǵana bolatyn. 30 jyldan keıin qazaqtar 70%-dan asty jáne Qazaqstan myqty ári bedeldi memleketke aınaldy. BIRTUTASTYQTYŃ kórinisin 1990 jyldyń sáýir aıynda, Joǵarǵy Keńestiń 365 depýtatynyń Nazarbaevty Qazaq KSR-niń Prezıdenti etip saılaǵanynan baıqaımyz».

BIRTUTASTYQTYŃ aıqyn dáleli, 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda qazaq halqy óz tarıhynda tuńǵysh ret Memleket basshysyn saılaý arqyly tańdaý múmkindigine ıe boldy. Ras, saılaýda básekeles bolmady, alaıda memlekettik jáne saıası elıta KSRO ydyraǵan kezde qalyptasqan qıyn da úreıge toly jaǵdaıda elektoraldy BIRTUTASTYQQA sýsaǵan bolatyn. BIRTUTASTYQ qubylysy 1995 jylǵy 29 sáýirde, búkil halyq Prezıdent Nazarbaevtyń ókilettigin 2000 jylǵa deıin uzartýǵa daýys bergende kórindi. BIRTUTASTYQ osy jyldyń 30 tamyzynda jalpyhalyqtyq referendýmda Elbasy usynǵan Konstıtýsııaǵa daýys bergende baıqaldy. Ol kezde jańa Konstıtýsııanyń jobasyna «IÁ» nemese «JOQ» dep ja­ýap berý qajet bolatyn, halyqtyń basym kópshiligi «IÁ» dep jaýap berdi!

 Parlamentarızm jáne demokratııa

Alaıda demokratııa degenimiz – saıası plıýralızm, ıaǵnı ártúrli kózqarastardyń toǵysy, kóppartııalylyq, sonyń ishinde, min­detti túrde oppozısııa da bar. Qazaq­­stannyń jańa tarıhynda qıyn kezeń­der boldy. Mysaly, 1999 jyl­dyń qańtar aıyndaǵy merziminen buryn­ǵy prezıdenttik saılaý. Ol kezde N.Nazar­baevtyń qarsylasy – óte aıbarly da abyroıly marqum Serikbolsyn Ábdildın boldy. Soǵan qaramastan, saılaýshylardyń 80%-y N.Nazarbaevty qoldady. Desek te, N.Nazarbaevtyń saıası tabysynyń shyńy 2004 jylǵy 4 jeltoqsandaǵy Prezıdent saılaýy dep esepteımin. Ol kezde búkil qazaqstandyq oppozısııa birigip, bir ǵana úmitker Jarmahan Tuıaqbaıdy usyn­dy. Úshinshi jeltoqsanda, keshke jaqyn kezdeskenimizde, N.Nazarbaevtyń qalaı qobaljyǵany esimde. Ol kisi jeńetinine kúmándaǵan joq, alaıda ol kisige eń aldymen halyqtyń BIRTUTASTYǴY asa qymbat boldy. Eger Anglııada konservatorlar 51%, al leıborıster 49% jınasa, onda eshqandaı soǵys bolmaıdy, óıtkeni brıtan parlamentarızminiń jumys istep kele jatqanyna 750 jyl (alǵashqy parlament otyrysy 1265 jyly ótti). Alaıda Qazaqstanda nemese Reseıdi qosa alǵanda, burynǵy keńestik eldiń birnesheýinde mundaı jaǵdaı saıa­sı qarama-qaıshylyq­qa, halyq pen qoǵamnyń ymyraǵa kel­meı­tin eki lagerge bólinýine alyp kelýi ábden múmkin edi. Sondyqtan dástúrdiń, parlamenttik tarıh pen tájirıbeniń bolmaýyna baılanysty munyń bári elimizdiń údemeli damýyn tejeýi nemese toqtatýy yqtımal bolatyn.

1995 jyly naýryz aıynda Parlament nege taratyldy? Ras, Konstıtýsııalyq sottyń sheshimi shyqty. Degenmen basty sebep Parlament jumysynyń tıimsizdigi boldy. Bir jyl ishinde bar-joǵy 7 zań ǵana qabyldandy, jekeshelendirý, na­ryq­tyq reforma jumystaryn júrgizý qajet bolatyn, júzdegen jańa zań jáne normatıv­tik-quqyqtyq akti shyǵarý kerek edi.

Demokratııanyń jaqsy jaqtarymen qatar keleńsiz tustary da bar. Demo­kratııany kóbinese popýlıster men demagogter óz maqsattaryna paıdalanady. Muny aıtyp jatýdyń ózi artyq! Gıtler Germanııa bıligine 1933 jyly saılaý arqyly keldi. Degenmen bul dúnıe júziniń qasiretine aınaldy! Búkil álem saılaýshylarynyń basym kópshiligi ásire qamqorshyl ustanymǵa beıim – memleketti saýyn sıyr retinde túsinedi. Ýınston Cherchıll birde bylaı degen eken: «Demokratııaǵa qarsy eń kúshti argýment – ortashastatıstıkalyq saılaýshymen bes mınýt áńgimelesý».

Sondyqtan N.Nazarbaevtyń úkimet­pen birlese qoıan-qoltyq jumys isteıtin Parlament bolýyn qalaǵany túsinikti. Mine, sondyqtan da 2007 jyly «Otan», «Asar», Azamattyq jáne Agrarlyq partııalary Nur Otan partııasyna birigip, elimizdiń basym saıası kúshine aınaldy. Munda taǵy da BIRTUTASTYQ kóri­nis berdi. Árıne bul jerde basqa máse­leniń týyndaǵanyn jasyra almaımyz: atqarýshy bılik zań shyǵarýshy jáne ókiletti bılikten tym basym boldy. Alaıda qazirgi kezde parlamentarızmdi kúsheıtý máseleleri asa mańyzdy bolyp otyr. Parlamenttiń róli naǵyz sapaly deńgeıge 2021 jyly jetedi dep oılaımyn. Prezıdent Q.Toqaev bul másele boıynsha óziniń aıqyn kózqarasyn atady. Sonymen qatar Qasym-Jomart Kemeluly oppozısııa Parlamentke enýi tıis dep málimdedi.

 «Kemedeginiń jany bir»

Demokratııa degenimiz – sóz bostan­dyǵy, daý-damaı, pikirtalas, túrli par­tııalardyń bılik úshin saılaýdaǵy tartysy. Burynǵy keńestik elderdiń kópshiligi ońtústik­amerıkalyq jáne shyǵyseýropalyq eń ozyq quqyqtyq normalardy tájirıbelerine engizip, ile-shala demokratııa jolyna tústi. Alaıda bul azamattyq qaqtyǵystar men soǵystarǵa, ultaralyq daý-damaılarǵa, terrıtorııa­larynan aıyrylýyna jáne sozylǵan saıası daǵdarystarǵa alyp keldi jáne bul ekonomıka men ómir súrý deńgeıine teris áser etti (Tájikstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa, Ýkraına).

Reseıdiń ózi de 1993 jyly qazan aıyn­da tankter parlamentti atqylaǵan kezde azamattyq janjal týyndaýdyń sál aldynda boldy. Qazaqstanda N.Nazarbaev búkil saıası úderisterdi, sonyń ishinde elektoraldy prosesti baqylaýǵa alýǵa sheshim qabyldady. Dál sol tusta osy qadamǵa basqa balama joq edi.

Munda mańyzdy eki faktor bir­tutas proseske birikti: halyqtyń BIRTUTAS­TYǴY jáne óz halqynyń arman-tilek­terin, múddesin, eńbek adamynyń ómi­rin jaqsy biletin, osy halyqtyń ózi­nen shyqqan N.Nazarbaevtyń jeke tulǵa­sy. Alaıda eń bastysy, demokratııa degeni­­miz – baı ári aýqatty, dáýletti adam­­dardyń, jekemenshik ıeleriniń, shaǵyn jáne orta bıznes ıeleriniń kóp bolýy, bir sózben aıtqanda, orta top­tyń kóptigi. Qazaqstan osy jolmen ba­ǵyt aldy jáne qazaqstandyq keme bar­­lyq sýasty rıfterine, qaýipti jartastar men quzdarǵa soǵylmaı aman ótti. Bul jerde Qazaqstandy kememen salys­ty­rýyma oryndy sebep bar. Jýyr­da El­basy koronavırýsqa jáne álemdik ekono­mıkanyń quldyraýyna baılanys­ty ózi­niń halyqqa Úndeýinde: «Kemedeginiń jany bir» dep dál atap kórsetti.

Prezıdenttik ınstıtýt

Qazirgi kezde koronavırýs týraly kóp aıtylyp jatyr, bizdiń tótenshe jaǵdaıda ómir súrgenimizge úshinshi aptanyń júzi boldy. 2020 jyl táýelsiz Qazaqstannyń tarıhyndaǵy eń kúrdeli jyl bolady dep ashyq aıtýymyz kerek. Fransııa prezıdenti Makron soǵyspen salystyrǵan óte aýyr daǵdarysty eńserý úshin ne nársege arqa súıeýimiz kerek? Menińshe, taǵy da sol halyqtyń BIRTUTASTYǴYNA jáne elimizdegi birden-bir bedeldi ınstıtýt – kúshti prezıdenttik bılikke.

Myna jaıtqa basa nazar aýdaryńyz­darshy. Ǵalamtorda jáne áleýmettik jelilerde ártúrli saıası opponentter, saıası ekstremıster, túńilgen jáne kúızelgen qarapaıym adamdar ne dep jatqanyn qarańyzdarshy. Shynynda olar halyqtyń BIRTUTASTYǴYN buzýǵa umtylýda jáne sonymen qatar prezıdenttik ınstıtýtty joıyp, ony parlamenttik respýblıka bıligimen aýystyrýǵa shaqyrýda. Qolymdy júrek tusyma qoıyp turyp, aqyl-esimniń tolyq durystyǵyna sendire otyryp, búkil elge mynadaı málimdeme jasaımyn: PREZIDENTTIK INSTITÝTTY JOIý JÁNE HALYQTYŃ BIRTUTAS­TYǴYNAN AIYRYLÝ – Qazaqstannyń táýelsizdiginen tolyqtaı aıyrylýy, beıbereketshilik, quldyraý, ultaralyq jáne óńiraralyq qaqtyǵystar, jalpyha­lyqtyq alasapyran.

Pandemııa jáne álemdik qarjylyq jáne ekonomıkalyq daǵdarys jaǵ­daıyn­da prezıdenttik ınstıtýtty baryn­sha nyǵaıtýymyz, Prezıdent Q.Toqaev­tyń aınalasyna toptasýymyz kerek. El­basy halyqty osyǵan shaqyrdy. Mem­le­ket basshysy elimizdi qutqarý úshin teńdessiz sharalar qabyldady. Bul shara­lar bárimizge belgili jáne búkil halyq pen qoǵamnyń kóńilinen shy­ǵyp otyr. Alaıda meni Tótenshe jaǵ­daı kezinde bılikke qarsy shyǵýǵa shaqyr­ǵan kóptegen arandatýshylyq úndeý (kóbinese ǵalam­tor arqyly keń taraıdy) tańǵaldyra­dy. Aram oıly, saıası saýatsyz adamdar elimizdiń joǵary basshylyǵynyń ketýin talap etýde. Buǵan mán bermese de bolar edi, alaıda tipti damyǵan elderdiń ózderi (AQSh, Italııa, Fransııa, Germanııa jáne t.b.) qazirgi kezde soǵys jaǵdaıyndaǵy sııaqty áreket etýde. Biz de shyndyqtyń júzine týra qaraıyq, aǵaıyn. Qaýipti ári kózge kórinbeıtin jaý ǵalamsharymyzǵa, onyń ishinde Qazaqstanǵa da tónip tur. Áli de ne bolǵanyn túsinbeı, ózderin beıqam ustap júrgender kóp, aýrýhanaǵa jatqyzyp, О́JT (ókpeni jasandy tynystandyrý) apparatyn qosqanda (Qudaı saqtasyn!) ǵana túsinetin bolar. Eń asyl qundylyq – adamnyń ómiri. Sondyqtan álemniń barlyq elinde buryn-sońdy bolmaǵan sharalar qabyldanyp jatyr. Mundaı jaǵdaı búkil jańa dúnıejúzilik tarıhta bolǵan emes. Álemniń 30%-ǵa jýyq turǵyny óz úılerinde oqshaýlanǵan, terezeniń arǵy jaǵynda soǵys qımyldary júrip jatqan sııaqty. Álemdik ekonomıka alapat zalalǵa ushyraýda. Bul bizdiń ekonomıkamyzǵa da soqqy berýde, áńgime munaı baǵasynyń túsýinde ǵana emes.

Bıyl bizge memlekettigimizdiń myzǵy­mas­tyǵy men azamattyq qoǵam sanasynyń kemeldigine arnalǵan aýyr emtıhannan ótýge týra keledi. Biz ózimizge jáne búkil álem jurtshylyǵyna ózimizdiń – qazaq degen halyqtyń kim ekenin dálel­deýge tıispiz: turǵyndarmyz ba álde halyqpyz ba? 16 naýryzdan bas­tap kópshiligimiz bul suraqqa jaýap bere bastaǵanymyzǵa senimdimin. Qazaq­stan­dyqtar osy ýaqyt ishinde dástúrli zańǵa moıynsunýshylyq, tártiptilik, ózine-ózi kómek kórsetý qasıetterimen qatar halyq pen bıliktiń BIRTUTASTYǴYN kórsetti.

Búkil álem qazirgi kezde Qytaıdyń koronavırýspen kúresýdegi tańǵalarlyq tabysyn tamsana aıtyp jatyr. Másele Italııanyń, Ispanııanyń jáne tipti AQSh-tyń lıberaldy demokratııasyna qaraǵanda avtorıtarly Qytaıdyń osy kúreste tıimdirek bolǵanynda da emes. Qytaıda halyq pen bıliktiń BIRTUTASTYǴY jasampazdyq tanytty, Hýbeı provınsııasynda ondaǵan mıllıon adam ortalyq jáne jergilikti bıliktiń barlyq usynymdary men nusqaýlaryn buljytpaı oryndady. Kerisinshe, koronavırýs jeke bostandyq múddelerin ujymdyq jáne qoǵamdyq múddeden joǵary qoıǵan jerde órshýde.

 Túıin

Olaı bolsa, bizge de ótken tarıhy­myzǵa sholý jasap, búgingi jaǵdaıdy bajaılap, bolashaqqa kóz tastap, negizgi, ult jáne memleketquraýshy qundy­lyqtarymyzdy saqtap, solardy dáripteý jáne damytý jolynda aıanbaı qyzmet etý – azamattyq paryzymyz.

Elbasy men Memleket basshysy aınalasyna toptasqan, tize túıistirip, bas qosyp yntymaqty tirlik etken is-áreket qana elimizdi asyl muratqa jetkizetinin ýaqyt dáleldedi.

Ermuhamet ERTISBAEV