Úkashanyń babalary kitaptan sony oqyp: «O, shirkin, sońǵy paıǵambar Muhammedtiń qaýymyna úmbet bolyp sol zamanda nege týylmadyq eken, qııamet qaıymda Muhammed paıǵambarymyzdyń shapaǵatymen jannatqa kirer edik», dep arman qylyp otyryp, qalǵyp ketipti de tús kóripti. Túsinde Allanyń perishtesi Jábireıil aleıkı salam (a.s.) aıan beripti: «Siz ókinbeńiz, sizdiń osy muń-zaryńyz Allaǵa jetti, uıqydan turǵasyn, Alladan Muhammedke deıin arańyzdy jalǵastyratyn urpaq surańyz jáne Muhammedke (s.a.ý.) ótinish hat jazyńyz». Uıqydan tura sala álgi paqyryńyz: «Áı, Muhammed, men sizdiń dúnıege myń jyldan keıin sońǵy paıǵambar bolyp keletinińizdi ózge paıǵambarlardyń kitabynan oqyp bildim. Men sizge urpaqtarym arqyly sálem joldap jazyp otyrmyn. Men osy amanatym sizge jetken kúnnen bastap sizdiń úmbetińiz bolaıyn, Siz meniń qııamette, Allanyń aldynda suraýǵa alǵanda shapaǵatshym, járdemshim bolyńyz», dep hat jazady. Sonymen arada birneshe ǵasyr men qıly-qıly zamandar ótedi. Bir kúnderi armany oryndalar ýaqyt jetip, ata-babasynan kele jatqan amanat sálemin Úkashaǵa tapsyrý buıyrylady. Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, bul kisi de tús kóredi. Túsinde Jábireıil perishte aıan beredi: «Úkasha, tur ornyńnan, saǵan sońǵy paıǵambar Muhammedke (s.a.ý.) budan myń jyl buryn ótken babalaryńnyń amanat etip ketken sálem hatyn jetkizetin kún týdy, sońǵy paıǵambardy Mekkeden tabasyń», dep sanadan ǵaıyp bolady. Sodan Úkasha uıqysynan turyp, qýanyshynda shek bolmaı túıesine minip, kózden aqqan jasy júzin jýyp, Mekkege sapar shegedi. Sodan taý asyp, teńiz keship jolda birneshe ýaqyt júrip, Muhammedti (s.a.ý.) Úkasha Mekkeden izdep taýyp, ıslam dinine kirip, musylmandyqty qabyldaıdy. Ata-babasynyń amanat etip, urpaqtan-urpaqqa jazyp tapsyrǵan shejire amanat sálemin Muhammedke (s.a.ý.) tapsyrady. Úkasha atanyń qýanyshtan jylaǵanyn kórgende Muhammed (s.a.ý) te qosyla jylap, Úkashanyń alǵashqy hat jazǵan ata-babalarynan Úkashaǵa deıingi urpaqtyń musylman bolýyn Alladan jalbaryna tileıdi. Alla taǵala Muhammedtiń (s.a.ý.) tilegin, duǵasyn qabyl etti, Úkashanyń myń jyldan beri ózine deıin musylman bolǵanyn, qııamette shapaǵatshy bolatynyn aıtqan Muhammed (s.a.ý.): «Seniń búkil ata-babalaryń da, óziń de meniń qaýymym, úmbetim boldyńdar», dep Úkashaǵa bata beredi. Sodan Úkasha óziniń jolda kele jatyp oıyna, kóńiline bekitken sertin aıtady: «Sizdiń tabanyńyzǵa kirgen shógir tiken meniń mańdaıyma qadalsyn. Men sizdiń basyńyzǵa tóngen qaýipke keýdemdi tosýshy, qorǵaýshy bolaıyn», dep, ótinish jasaıdy. Muhammed (s.a.ý) Úkashaǵa rızalyq bildirip, óziniń áskerı qolbasshysy etip taǵaıyndaıdy. Sodan bastap Úkasha sahaba atanady. Úkasha sahaba Muhammedtiń túıesin jetektep júretin eń senimdi batyry, qyzmetshisi bolady. Muhammed aleıkı salamnyń áskeri dushpandaryn jeńip, Mekke-Medınada musylmandyq ornaıdy. Arada talaı jyl ótedi. Birde Muhammedtiń áskerleri jaýmen keskilesip, qyrǵyn soǵys ústinde Úkasha sahabanyń qylyshy mort synady. Úkasha ne isterin bilmeı sasqalaqtap qalǵanda, túıe ústinde otyrǵan paıǵambarymyz Muhammed (s.a.ý.) Úkashaǵa túıe aıdaıtyn taıaǵyn berip: «Má, mynany al da jaýyńa silte!», deıdi. Sol ýaqytta Táńiriniń qudiretimen Alla elshisiniń Úkashaǵa bergen taıaǵy qylyshqa aınalyp ketipti. Úkasha sol qylyshpen ómir boıy soǵysypty.
Bir kúnderi Muhammed paıǵambarymyz qatty naýqastanyp, aýyryp qalady. Iship-jeýden de tyıylady. Sonda Muhammed (s.a.ý.) Allaǵa aryz aıtypty: «Iа, Alla, meniń shydamym taýsyldy, budan aryǵa tózimim jeter emes, janymdy alsań bolmas pa edi», dep ótinish aıtady. Sonda Alladan Jábireıil perishte arqyly habar keledi: «Áı, Muhammed, Alla taǵala saǵan sálem jiberdi, sizdiń dertińiz Alladan emes. Sizdiń dertińiz dinińizge qarsy dushpandaryńyzdan, olar sizge ólsin dep sıqyr jasaǵan, Alla taǵala bul dertińe shıpa berdi, aıyǵasyz. Endi qansha ómir súremin deseńiz de óz erkińizde. Osy dúnıede qalasyz ba, álde o dúnıelik bolasyz ba, oılanyńyz», deıdi Jábireıil perishte. Muhammed paıǵambar uzaq oılanyp, júzin tómen salyp otyryp qalady. Bir ýaqytta Muhammed paıǵambar Jábireıil arqyly: «Endi jyldan-jylǵa qartaıa túsem, el bolǵasyn dushpansyz bolmaıdy. Keshegi kúni naýqastanyp jatqan ýaqytymda arman qylyp edim, halqyma Allanyń amanattaryn túgel jetkize almadym dep, mine endi sol armandaǵan kún týdy. Budan keıin taǵy aýyryp qalsam kúnim ne bolady? Qalǵan ómirimde Allamen birge bolaıyn, biraq aldymda eki meıram bar, Oraza aıty men Qurban aıtyn ótkizeıin, sodan soń Alla meniń janymdy alsyn», dep sálem joldaıdy. Ajal sátiniń taıanǵanyn sezgen Paıǵambar (s.a.ý.) meshitte sońǵy qutpasyn oqyp: «Eı, jarandar, mende aqylaryń bolsa alyńdar, – dedi. Sonda top ortasynan sýyrylyp Úkasha ata ortaǵa shyqty.
– Meniń alashaǵym bar.
– Aıt, – dedi paıǵambar.
– Men túıeńizdi jetektep kele jatqanda jaýyrynymnan shybyrtqyńyzben osyp jibergensiz.
– Endeshe, aqyńdy al, – dedi Paıǵambar (s.a.ý.) yńǵaılanyp.
– Joq, siz meniń jalańash etime urǵansyz.
Paıǵambardyń tórt sharııary qylyshtaryn qaharlana qynabynan sýyrdy.
– Áı, qalaǵan dúnıeńdi al, bitimge kelseıshi, – dep daýryǵysty. Alaıda Úkasha ata alǵan betinen qaıtpady.
– Bul dúnıeniń qaryzyn o dúnıege qalaı arqalap keteıin, al endeshe. Paıǵambar (s.a.ý.) shetke yǵysyp, jeıdesin kóterdi. Meshit ishi erekshe nurly jaryqqa toldy. Paıǵambarymyzdyń qos jaýyrynynyń ortasynda Allanyń móri janyp turdy. Eńiregende etegi jasqa tolǵan Úkasha aıalap kelip mórdi súıdi.
– Taqsyr, ábestigimdi keshirersiz, meniń kórgim kelgeni osy edi.
– Úh, – desti meshitke jınalǵandar. Bul Paıǵambarymyzdyń sońǵy oqyǵan qutpasynda bolǵan jaıt edi. Úkashanyń shatyry tigilgen jerge Allanyń nury tústi dep musylman dinin qabyldaǵan halyqtar Úkashanyń qabiri retinde belgi qoıyp, birneshe jerdi erekshe qasterleıdi. Úkasha sahabanyń jambasy tıip, túnegen jerleriniń barlyǵyna belgi qoıady. Sol sebepti Úkasha sahabanyń qabiri jeteý dep aıtylady. Úkasha sahabanyń qabiri negizinen Qazaqstanda, Túrkistan qalasy Sert aýylynyń soltústik jaǵyndaǵy shaǵyn shoqy etegine ornalasqan. Osy jerde Úkasha sahabanyń basy túsken qasıetti qudyǵy da bar. Úkasha, Er Qoıan, Quttyqoja sahabalar batyrlarymen kelip, myqtar men tarsalarmen О́giz múıiste (О́giz múıis Jańaqorǵannan 20 shaqyrym jerde) alty aı soǵysady. Úkasha sahabanyń áskerlerin jaý jeńe almaıdy. Úkashany atsa, oq ótpeıdi, shapsa qylysh kespeıdi. Osyǵan yzalanǵan qarsylastary aılaǵa kóshedi de, Úkashanyń jandy jerin bilý úshin qar túskende izimenen ańdyp kelip, Úkasha sahabanyń taý arasynda jasyrynatyn úńgirin biledi. Sodan bir mystan jansyz kempirdi Úkasha úıinen shyǵyp ketkeninde, qaıyr suraǵan beınede jiberedi. Búkil syrdy bilý úshin kempir Úkashanyń esigin qaǵyp, qaıyr suraıdy. Úńgir ishinen jas kelinshek shyǵyp: «Neǵyp júrgen jansyz, shesheı?», deıdi. Sonda kempir jylap qoıa beredi: «Meniń balalarym soǵysta qaza tapty, endi eshkimim joq, ashtan qańǵyp júrip, adasyp keldim», deıdi. Birneshe ýaqyttan beri sheshesin kórmeı jalǵyzsyraǵan kelinshek jádigóı kempirge jany ashyp, úıine kirgizedi. Úıine kirse, úıi kishkene úńgir eken, eki balasy bar. Sodan kempir Úkasha sahabanyń úıine jansyz bolyp jaıǵasady. Jas kelinshekti jaılap sózge tartyp: «Sender aıdalada taý ishinde júrgen ne qylǵan jansyńdar?», depti. Sonda jas kelinshek: «Men Iran patshasynyń qyzy edim, Allanyń elshisi Muhammed paıǵambardyń nemere inisi Áziret Áli búkil sahabalarymen, áskerlerimen kelip, bizdi musylman dinine kirgizdi. Meni Úkasha sahabaǵa áıel etip áperdi. Qazir meniń kúıeýim birneshe sahabasymen О́giz múıiz degen jerde tarsalarmen soǵysyp jatyr. Jaýdy jeńip, musylmandyq ornaǵasyn biz de el bolamyz», deıdi. Kempir jas kelinshektiń qupııa syryn ármen qaraı aldaýsyratyp suraı bastaıdy. «Iá, aıtqanyń ras shyǵar, bir batyryń birneshe áskermen kelip myna tarsalardy qoıdaı qyryp jatyr. Búkil halyq qalasynan shyǵýdan qaldy. Ol áskerdiń basshysyn atsa oq, shapsa qylysh kespeıdi dep estidim, aınalaıyn qyzym, bul seniń eriń eken ǵoı», depti. Sonymen birneshe kún ótken soń Úkasha sahaba úıine kelse, murny ımek, jaǵy pyshaqtaı, kózi shúńireıgen, ıegi qaıqıǵan bir usqynsyz sup-sur sumpaıynyń otyrǵanyn kóredi. Úkasha sahabanyń júregi dir etip sekem alady da, qylyshyn qynabynan sýyryp alyp shaýyp tastamaqshy bolǵanda, Úkashanyń áıeli shapqyzbaıdy: «Buǵan tıme, bul bir júrgen beıshara kempir, eshkimi joq, bizge serik bolsyn dep kirgizip aldyq», dep arasha túsedi. Úkasha batyr áıeline: «Meniń júregim sekem alyp tur, bul jaýdyń jansyzy bolyp túbimizge jetip júrmesin», deıdi. Sóıtip mystan kempirdiń jany ázer degende aman qalady. Taǵy birde Úkasha soǵysqa ketkeninde mystan kelinshekti azǵyrady: «Seniń kúıeýińniń saǵan aıtpaı júrgen syry bar, sen sony bil, ony nege atsa oq, shapsa qylysh kespeıdi, ol seni jaqsy kórse aıtar edi», dep azǵyrady. Sodan Úkashanyń kelinshegi aqyry azǵyrý aldaýdyń qurbanyna aınalady. Ábden mazasyn alǵan kelinshegi qoımaı júrip Úkashaǵa bar syryn aıtqyzady. Sahaba áıeline: «Saǵan meniń syrym sonsha nege qajet boldy eken, meniń jáne eki ulymnyń dám-tuzy taýsylatyn ýaqyt jaqyndady-aý shamasy, sen bilmeı júrgen syrdyń bary ras. Men Allanyń elshisi Muhammed aleıkı salamnyń eki jaýyrynynyń ortasyndaǵy mór men Allanyń salǵan nuryn súıgenmin, sol nur denemde saýyt bolyp turady. Maǵan eshbir pendeniń oǵy ótpeıdi, qylyshy kespeıdi. Tek qana tań namazyn oqyǵan kezimde, Allaǵa jan dúnıemmen tebirenip beriletinim sonsha, sol ýaqytta tipti meniń bir múshemdi kesip ketse de bilmeıtin kúıge túsemin, aınaladaǵy tasqa deıin balqyp ketedi, – dep Úkasha áıeline syryn ashyp, – endi eshbir pendege bul syrymdy aıtýshy bolma, túgeldeı qurımyz», deıdi. Áıeli syryn aıtpaýǵa Úkashaǵa ýáde beripti. Ertesine mystan kempir jas kelinshekten eriniń syryn taǵy suraıdy. Kelinshek: «Saǵan osy ne kerek ózi, janymdy qoımadyń ǵoı qyńqyldap?», deıdi. Sonda qýaıaq mystan: «Jaı ásheıin aıtqanym ǵoı, ol seni shyn jaqsy kórse, nege syryn aıtpasyn?! Onyń basqa jerde áıeli bolý kerek, áıtpese saǵan nege syr ashpaıdy», dep mysqyldap, jaǵymsyz kúledi. Buǵan ashýlanǵan kelinshek yzalanyp, bar jaıdy jaıyp salady. Kempir barlyq syrǵa qanyqqasyn tarsalar ordasyna qýanyshpen habarlaıdy. Sonymen birneshe kúnnen soń jaýlary tań namazyn oqyp otyrǵan Úkashanyń ústinen túsedi. Shabýyldaýǵa batpaı turǵan áskerlerge kempir: «Úkasha artyna burylyp ta qaramaıdy, óıtkeni onyń senderden Allasy kúshti. Senderdiń naızalaryńnan da, qylyshtaryńnan da qoryqpaıdy. Shabyńdar basyn», depti. Tarsalar patshasy: «Allasynyń kúshtiligin kóreıin, jannan tátti joq, qylyshtan qoryqpaıtyn jan joq, – depti de Úkashaǵa, – artyńa qara!», dep aqyrypty. Allaǵa qatty berilip syıynyp otyrǵan Úkasha mán bermeıdi. Oǵan yzalanǵan jaý patshasy Úkashanyń basyn qylyshpen shaýyp jibergende, deneden úzilip túsken bas aınalyp qubylaǵa qarap qalypty. Odan saıyn yzalanyp qaharlanǵan jaý patshasy: «Úkashanyń basyn qıdalap shabyńdar!», dep áskerlerine buıryq beripti. Áskerler bettegen ýaqytta, jansyz basty perishteler domalatyp, joǵarydan tómen qaraı ala jónelipti. Jaý áskerleri atpen qýyp jete almapty. Úkashanyń basy qyrdyń etegine kelgende, Allanyń qudiretimen qara jer qaq aıyrylyp, Úkasha sahabanyń basy otyz kez tereńdikke jer astyna túsip ketedi. Sonda jaý patshasy: «Basty túsken jerinen alyp kelińder», dep birneshe adamyn qudyqqa túsiredi. Sol sátte qatty aǵysty jer asty ózeni paıda bolyp, bastyń qubyla jaqqa aǵyp bettegenin kórip, tarsalar qoryqqanynan qudyqtan áreń shyǵady. Sodan soń jaýlary Úkashanyń denesin qaıta tirilip keter degen pıǵylmen jeti, segiz bólikke bólip, shaýyp tastaıdy. Jan dosynyń qıdalanyp shabylǵan óli denesin eńirep júrip jınaǵan Er Qoıan sahaba Úkashanyń denesin túıege artyp, eki qyrdan asqan soń «jaý súıegin qorlamasyn» dep qupııa túrde jerleıdi. Úkashanyń shabylǵan denesin túsirgen jerde túıesiniń bozdap ıesin izdep tasqa anyq kirip ketken tańba izi áli kúnge deıin bar. Úkashanyń qany tamǵan jeriniń barlyǵyn Er Qoıan sahaba taspen qalap kómip shyǵady. Sol sebepti Úkashanyń beıiti eki metrdeı uzyn bolyp qalanǵan. Ańyz keıin Úkasha sahabanyń basy jerasty ózenimen aǵyp baryp, Mekkedegi zám-zám sýly bulaq astynan shyqqanyn aıtady. Sonda sahabalar aıtypty: «Úkasha da bul dúnıeden ótken eken, Allanyń qudiretimen Muhammed Paıǵambardyń qasyna jetken eken», dep aq jýyp arýlap, Paıǵambardyń aıaq jaǵyna jerlegen eken deıdi.
О́tken jyly 142 186 zııaratshy-týrıst Úkasha ata kesenesi men qudyǵyn tamashalady. «Úkasha ata tarıhy» mýzeıi kelýshilerge esigin aıqara ashty. Mundaǵy mýzeı ekspozısııasyna 70-ten astam arheologııalyq, etnografııalyq, qundy zattar, fotolar jáne Úkasha ataǵa qatysty derekti jazba jádigerler qoıyldy.
Ábdikerim MANAPOV,
«Iаsaýı murasy» gazetiniń bas redaktory,
Berik BAIBOLOV,
«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq mýzeıi ǵylymı zertteý bóliminiń meńgerýshisi
TÚRKISTAN
