Álqıssa, Súleımen paıǵambar áskerin jıyp, bir joryqqa kele jatady deıdi. Adamdardan, jyndardan, qustardan quralǵan qalyń qol qumyrsqalardyń ıleýi bar alqapqa jaqyndaıdy. Sol kezde bir qumyrsqa áskerdiń kele jatqanyn kóredi de, qasyndaǵylarǵa eskerte bastaıdy. Qudaıdyń qudiretimen onyń daýsy Súleımen aleıhıssalamǵa jetedi de, áskerin tejeıdi. Al, qasıetti Qurandaǵy «Námil» súresiniń (qumyrsqa) 17-19 aıattarynda qumyrsqa týraly baıandalady. «17. Ári Súleımenniń jyndardan, adamdardan jáne qustardan bolǵan áskerleri toptarǵa bólingen túrde (tizilip) onyń aldyna jınaldy. 18. Qashan olar qumyrsqalar alqabyna kelgenderinde, bir analyq qumyrsqa: «Eı, qumyrsqalar! Ileýlerińe (turaqtaryńa) kirińder. Súleımen jáne onyń áskeri senderdi baıqamaı taptap ketpesin!» dedi. 19. Sonda ol (Súleımen) onyń sózine jymıyp kúldi de: «Rabbym! Seniń maǵan jáne ata-anama bergen ıgiligiń úshin shúkir etýimdi ári óziń razy bolatyn izgi amaldar isteýimdi kókeıime salyp, násip et. Ári meni О́z meıirimińmen izgi quldaryńnyń arasyna kirgiz» dedi». Aqıqat kitapta jazylǵan anyq sóz qumyrsqanyń qasıetti jaratylys ekenin aıtyp beredi.
Al, myna bir baıanda qumyrsqa týraly bylaısha baıandalady. Súleımen aleıhıssalam ári paıǵambar, ári patsha boldy. Ol el basqaryp turǵanynda eldiń bekzadalary, aqsúıekteri patshaǵa syılyq aparady. Sonda bir qumyrsqa da kóshten qalmaı, shegirtkeniń julynǵan bir aıaǵyn tistep hannyń saraıyn betke alyp keledi eken. Jolaı halyq qumyrsqadan «Qaıda barasyń?» dep suraıdy. Sonda qumyrsqa olarǵa «Súleımen aleıhıssalamǵa syılyq apara jatyrmyn» dep jaýap qaıtarady. Olar qumyrsqaǵa qarap «Kóptegen aqsúıekter men bekzadalar alýan túrli syılyqtar aparyp jatyr, seniń shegirtkeńniń aıaǵyna kim qaraıdy?» deıdi. Sonda qumyrsqa «Olaı demeńder. Súleımen aleıhıssalamǵa syılyq ákelgenderdiń attary bir tizimge jazylady, men de óz atymdy sol tizimge jazdyramyn. Ol jerde kim keldi, kim kelmedi dep tizimge qaralady» degen eken. Sonymen qatar, tuńǵıyǵynda talaı injý-marjan dúnıelerdi saqtaǵan shyǵys ertegi, ańyzdarynda da qumyrsqalar týraly biraz aıtylady. Bir ǵana «Súleımen patsha men Mázere qumyrsqanyń hıkaıasynyń» ózi keremet dúnıe. Osy bir eleýsiz jándik jaıly biz keıde asa kóp oılanbaımyz. Negizinen qumyrsqalar jaıly qyzyqty derektermen qatar ańyz-áńgimeler, kólemdi shyǵarmalar kóp. О́zinen eki ese úlken nárseni arqalaǵan beınetkesh tirshilik ıesiniń tirligi shynynda tańdanarlyq. Zertteýlerge súıensek, olardyń sezim músheleri joǵary deńgeıde damyǵan desedi. Keıingi kezde ǵalymdar qumyrsqanyń sóıleıtindigi jaıly da aıtyp júr. Rasynda, qumyrsqanyń ózine tán tili men ózine tán tirshiligi bar ekeni kúmán týdyrmaıdy. Muny joǵaryda keltirilgen Quran qıssalarynan jáne ańyz-áńgimelerden de kórýge bolady. Búgingi kúnge deıin jer betinde qumyrsqanyń on myńǵa jýyq túri anyqtalǵan eken. Sonymen qatar, qumyrsqanyń adam densaýlyǵyna da paıdasy kóp. Ǵalymdar eger adamnyń aıaǵy qaqsap, baltyry syzdaǵan jaǵdaıda onyń ıleýine aıaǵyn salyp otyrýǵa keńes beredi. Sebebi, qumyrsqalar adamnyń boıyndaǵy keseldi ózine tartyp alatyndyǵymen erekshelenedi. Qumyrsqalardyń denesinde jetpis túrli amın qyshqyly men túrli dárýmenderdiń bar ekendigi anyqtalǵan. Qazirgideı medısınanyń damyǵan ǵasyrynda Qytaı memleketinde qumyrsqadan asa baǵaly azyqtyq jáne dárilik qasıeti bar preparattar daıyndalady. Jáne dáriger ǵalymdar bul preparattardyń býyn aýrýlary men qant dıabetin emdeýge, qan qysymyn retteýge áseriniń zor ekendigin aıtyp keledi. Qumyrsqalar eshqashan juqpaly aýrýlarmen aýyrmaıtyndyqtan, paıdaly bolatyn kórinedi.
Halqymyzda toptanyp ómir súretin qumyrsqalardyń ıleýin buzýǵa bolmaıdy degen yrym bar. Ǵalymdardyń dáleldeýinshe, qumyrsqalar bir táýliktiń ishinde ıleýdegi otyz myńǵa tarta zııandy jándikterdi joıady eken. Bul da árıne adamzat balasyna úlken kómek. Jalpy, qumyrsqanyń qanaǵatshyldyǵy, eńbekqorlyǵy kóp aıtylady. Qasıetti jándik retinde esimi uly Quranǵa da engizilgen. Al, qazaq halqynyń uǵymynda qumyrsqa eńbektiń sımvoly bolyp sanalady. Bizdiń halyq tirshilik ıeleriniń ishindegi qumyrsqany osy eńbekqorlyǵy úshin de baǵalaıdy.
Álem ádebıetinde qyzyqty taqyryptarǵa júzdegen shyǵarmalar jazyldy. Mysaly, qumyrsqalardyń tirshiligi men taǵdyry adam balasy úshin qyzyqty. О́zimizdiń bala kúnimizden estip ósken Súleımen paıǵambar men qumyrsqalardyń sóıleskendigi jaıly ańyzdyń ózi bir tóbe. Álem ádebıetinde belgili fransýz jazýshysy Bernard Verberdiń «Qumyrsqalar», «Qumyrsqa kúni» jáne «Qumyrsqalar revolıýsııasy» kitaptary álem oqyrmandarynyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵany belgili. Fransýz ádebıetiniń keıbir syn-eskertpelerine qaramastan, atalǵan úsh kitap rekordtyq kórsetkishpen on mıllıon taralymmen Eýropa jáne Soltústik Amerıka elderine tarady. Qumyrsqalar órkenıetin baıandaǵan bul shyǵarma álem oqyrmandaryn tamsandyrdy. Muzafar Álimbaevtyń «Qumyrsqalar» deıtin óleńi, Muhtar Maǵaýınniń «Qumyrsqa qyrǵyny» shyǵarmasy men Esenǵalı Raýshanovtyń «Qumyrsqamen dıplomatııa» óleńi qazaq ádebıetiniń úlken mazmuny bolyp esepteledi. Qumyrsqalar taqyryby – álemdegi eń úlken taqyryp. Qumyrsqalardyń qupııasy men qasıeti jyldan jylǵa ashylyp, artyqshylyǵy dáleldenip keledi.
Jambyl oblysy
