Reseı ımperııasynyń kezinde «kırgız-kaısak» atanǵan qazaq halqy osydan týra 95 jyl buryn osylaısha óziniń tarıhı ataýyn resmı túrde qaıtaryp aldy. Osyndaı tarıhı mańyzy orasan zor sheshim qalaı qabyldandy? Bir sát tarıhı sheginis jasaı otyryp, máseleniń baıybyna kóz júgirteıik.
1919 jyly 19 shildede Bolshevıkterdiń qoldaýymen Qyrǵyz (Qazaq) ólkesin basqarý jónindegi revolıýsııalyq komıteti (Qazrevkom) quryldy. Terrıtorııalyq Qazaq avtonomııasyn qurý jumystaryna daıyndyq barysynda burynǵy Alashorda músheleri men bolshevıktik Reseı kompartııasy qataryndaǵy qazaq qaıratkerleri tize qosa otyryp, bolashaq ulttyq-terrıtorııalyq avtonomııanyń aýmaǵyn anyqtap, óz oılaryn Máskeýde ótkizýge tyńǵylyqty daıarlandy.
1920 j. shildede V.I.Lenınniń usynysy boıynsha RK(b)P OK-i men RKFSR Halyq komıssarlar keńesi (HKK) «Qyrǵyzııa týraly máseleler jóninde» keńes ótkizýdi jón dep taýyp, Túrikkomıssııa, Qazaqstan jáne basqa da múddeli gýbernııalardyń ókilderin Máskeýge shaqyrdy. Resmı túrde Stanıslav Pestkovskıı, beıresmı túrde Álibı Jangeldın basqarǵan qazaq delegasııasy qazaq jerleri boıynsha negizgi baıandamany jasaýdy Álimhan Ermekovke tapsyrdy. Búkilreseılik Ortalyq Atqarý komıtetiniń (BOAK) qaýlysy boıynsha jospardaǵy keńes 1920 jyly 1 tamyzǵa shaqyrylǵanymen, onyń jumysy 9 tamyzda bastaldy.
Ult isteri jónindegi halkomnyń orynbasary A.Kamenskııdiń tóraǵalyǵymen ótken keńeske M.Sultanǵalıev (Ult isteri jónindegi halkomatynan), S.Pestkovskıı, M.Myrzaǵalıev, A.Kýlakov, Á.Jangeldın (Qazrevkom), A.Baıtursynov, Á.Álibekov (Qazáskerrevkom), P.Petrovskıı (Qazrevkom ókili), G.Safarov (Túrikkomıssııa), V.Sokolov (Sibrevkom), E.Polıýdov (Omby gýbrevkomy), I.Martynov (Orynbor gýbatkomy), M.Polıakov (Chelıabi gýbatkomy), S.Mılıýtın, D.Temirálıev (Bókeı gýb.), Itbaev jáne Ýrazaev (Aqmola obl.), Á.Ermekov (Semeı obl.), Karımov (Astrahan), A.Sıýrýpa (Jer-sý halkomaty), E.Aınsheın (halkomat hatshysy). Keńeste birinshi bolyp Á.Ermekov baıandama jasap, QAKSR quramyna kirýi tıis qazaq jerlerin naqty dáleldermen kórsetip shyqty.
Keńeske qatysýshylardyń barlyǵy baıandamada kórsetilgen terrıtorııalarmen kelisip, búkil qazaq jerleri quramyna kiretin QAKSR-yn qurý týraly dekret qabyldaıtyn ýaqyt kelip jetti degen ortaq pikirge toqtaldy. Biraq QAKSR-ne qazaq jerlerin berý merzimine kelgende aıtys-tartys týyndady. Ásirese Sibir revkom tóraǵasy Vasılıı Sokolov qazaq jerlerin moıyndaǵanymen, ol jerlerdi qaıtarý ýaqytyn qazaqtar «ulan-ǵaıyr ólkeni basqarýǵa qabiletti apparat quryp alǵanǵa deıin» soza turýdy usyndy. Iаǵnı, onyń pikirinshe qazaqtar ózin ózi basqarýǵa daıar emes edi. Al Georgıı Safarov bolsa, Á.Ermekov qosýdy usynǵan oblystardy QAKSR-ine biriktirý – qazaq kedeılerin kýlaktardyń tepkisine túsiredi degen pikir bildirdi. Mundaı janama qarsylyqtardyń astarynda, bul terrıtorııalardy QAKSR-ne bermeý aıla-sharǵylary jatqan edi.
10 tamyzda ótken keńestiń ekinshi májilisinde avtonomııaly Qyrǵyz (Qazaq) respýblıkasyn qurý týraly sheshim qabyldanǵanymen, qaı oblystar men ýezderdiń QAKSR quramyna qashan kiretindigi sheshilmedi. V.I.Lenınniń tóraǵalyǵymen 12 tamyzda ótken keńestiń eń sońǵy ári qorytyndy úshinshi májilisinde Qazaq ólkesiniń shekarasy týraly másele qaralyp, tikeleı Lenınniń qoldaýymen jáne onyń Sibir revkomynyń tóraǵasy Sokolovty shovınıstik pıǵyldary úshin uıaltyp, tuqyrtýy arqyly qazaq delegasııasynyń usynystary tolyq qabyldandy. Nátıjesinde, 1920 jyly 26 tamyzda BOAK pen RKF8SR HKK-niń «Avtonomııaly Qyrǵyz (Qazaq) Sosıalıstik Keńestik Respýblıkasyn qurý týraly» dekreti qabyldandy. Osy dekret negizinde 1920 jyly 4-12 qazan aralyǵynda Orynbor qalasynda ótken QAKSR Keńesteriniń Quryltaı sezinde Qazaq Respýblıkasynyń qurylǵany jarııalandy.
О́kinishke qaraı, Avtonomııaly Qyrǵyz (Qazaq) Sosıalıstik Keńestik Respýblıkasynyń terrıtorııasyn anyqtaýǵa jáne ony qurý týraly dekretti shyǵarýǵa atsalysqan qazaq qaıratkerleri birinshi orynǵa jer máselesin qoıyp, patsha ókimetiniń otarlyq saıasaty tańǵan «kırgız» ataýyn «qazaq» dep ózgertýdi oılamaǵan sııaqty. Qazaq qaıratkerleri tarapynan mundaı usynys jasalsa, RK(b)P OK men HKK joq demes edi. Oǵan patsha zamanynda «sart» atanǵan «ózbektiń» óz atyn qaıtaryp alýy naqty mysal bola alady. Árıne qıyn-qystaý kezeńde eń aldymen terrıtorııalyq avtonomııa alýdy murat etken qazaq qaıratkerlerin jaqsy túsinýge bolady. Bir qyzyǵy, 1925 jylǵa deıingi orys tilindegi resmı qujattarda «kırgız» dep jazylǵanymen, qazaq tilindegi qujattar men merzimdi basylymdarda «qazaq» jáne «Qazaqstan» ataýy keńinen qoldanyldy.
Keńestik qazaq avtonomııasynda eń alǵash qazaq halqynyń tarıhı ataýyn resmı túrde qaıtaryp, ony durys jazý máselesin kótergen sol kezdegi QAKSR Halkomkeńesiniń tóraǵasy S.Seıfýllın boldy. Ol 1923 jyly 15 aqpanda shyqqan «Eńbekshil qazaq» gazetinde Manap Shamıl degen búrkenshik esimimen «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik» degen maqala jarııalap, onda: «Bizdiń ár qazaq jigiti «Kır» degen perini tastap, qoımastan «qazaq», «qazaq» degen sózdi jumsap, basqa jurttyń qulaǵyna sińdirip úıretý kerek. Qazaqstannyń ortalyq ókimeti «kırgız» degen esimdi joıyp, «qazaq» degen esimdi qoldanýǵa jarlyq (dekret) shyǵarý kerek. Qazaqty «qazaq» deıik, tarıhı qateni túzeteıik!» dep uran tastady. Bul kezde Túrkistan Respýblıkasyn ulttyq birlikterge bólip, ulttyq-memlekettik mejeleý josparlanyp jatqandyqtan, másele sanaly túrde keıinge qaldyrylǵan sııaqty.
1924 j. 11 qazanda RK(b)P OK-niń Saıası bıýrosy kezekten tys arnaıy májilisin ótkizip, «Orta Azııadaǵy ulttyq mejeleý týraly» máseleni arnaıy qarady. RK(b)P OK Saıası bıýrosy májilis sońynda 24 pýnktten turatyn sheshim qabyldady. Bul sheshimder tolyqtaı ózbek tarapynyń múddesin qoldaýymen erekshelenedi. Májiliste Tashkent qalasyn О́zbek respýblıkasyna berý týraly Saıası bıýronyń burynǵy sheshimi óz kúshinde qaldyryldy. Osylaısha qazaq qaıratkerleriniń Tashkent qalasy men onyń aınalasyndaǵy jerler úshin bolǵan kúresi aýyr jeńilispen aıaqtalyp, ejelden qazaq halqy qonystanǵan 900 000 kv verst jerdiń ornyna 600 000 kv verst jerge ıe bolyp, 900 000 qazaq О́zbek respýblıkasy quramynda qalyp qoıdy.
Tashkentten aıyrylǵan Qazaq Respýblıkasynda jańa astana máselesi kún tártibine kóterildi. 1924 jyly 23 jeltoqsanda ótken Qazaq oblystyq partııa komıteti bıýrosynyń májilisinde Orynbor-Torǵaı oblysyn qurý jáne respýblıka astanasy retinde Orynbor qalasyn qaldyrý týraly sheshim qabyldandy. Bul sheshimge V.Naneıshvılı, Iа.Boıarskıı, I.Kashırın, Chelyshev, A.Orazbaeva. N.Ejov «ıá» dep daýys berse, S.Sádýaqasov, N.Nurmaqov, S.Meńdeshev «qarsy» daýys berdi. S.Meńdeshev QAKSR-niń jańa astanasy retinde Aqmeshit qalasyn usyndy. Al 27 jeltoqsanda S.Meńdeshev RK(b)P OK-ke hat jazyp, onda Torǵaı jáne Orynbor oblystaryn biriktirip, QAKSR ortalyǵy etip Orynbor qalasyn qaldyrý týraly Qazobkom sheshimimen kelispeıtindigi týraly málimdeı kele, QAKSR astanasy retinde Aqmeshit qalasyn belgileýdi usyndy. Aqyry, Aqmeshit – birikken qazaq jeriniń jańa astanasy bolyp belgilendi.
1925 jyly 15-19 sáýir aralyǵynda Qyrǵyz (Qazaq) AKSR Keńesteriniń besinshi búkilqazaq sezi Aqmeshit qalasynda ótti. QazOAK tóraǵasy S.Meńdeshev sársenbiniń sátti kúni keshki saǵat 21:00-de sezdi saltanatty túrde ashyq dep jarııalap, bir respýblıka quramyna birikken qazaq halqyn quttyqtady. Sezdiń kún tártibinde tómendegideı máseleler qarastyryldy: 1) Qazatkom men Qazhalkomnyń eseptik baıandamasy; 2) QAKSR-degi halyq aǵartý isiniń kezekti mindetteri týraly; 3) QAKSR-degi jerge ornalastyrý men sýarý týraly; 4) Saýda men kooperasııa týraly; 5) QAKSR-degi qarjy jaǵdaıy; 6) Qazatkom quramyn jáne Keńesterdiń Búkilreseılik sezine delegattar saılaý. Sezge barlyǵy 394 delegat sheshýshi jáne 52 delegat keńes berýshi daýyspen qatysty. Sezge jer-jerden saılanyp kelgen 394 delegat sheshýshi daýyspen, 52 delegat keńesshi daýyspen qatysty. Delegattardyń 284-i RKP(b) múshesi, 41-i múshelikke kandıdat, 4-eýi komsomol bolsa, 65-i partııada joqtar edi. Sezd delegattarynyń 258-i (65,5 paıyz) jergilikti ulttar (qazaq, ózbek, qyrǵyz jáne t.b. túrki halyqtary) bolsa, 136-sy (34,5 paıyzy) eýropalyq ult ókilderi boldy. Jynystyq quramy boıynsha 29 áıel bolsa, 365-i erler boldy.
Sezdiń kún tártibinde qazaq halqyna tarıhı «qazaq» ataýyn qaıtarý máselesi bolǵan joq edi. 19 sáýirde tańerteń ótken sezdiń 8-shi sońǵy májilisinde tek Qazatkom quramy men Búkilreseılik Keńester sezine delegattar saılaý máselesi qalǵan edi. Biraq qazaq qaıratkerleriniń beıresmı jıynynda qabyldanǵan ortaq sheshimge sáıkes (keıbir estelikterde S.Qojanovqa osyndaı usynysty dastarqan basynda Q.Qojyqov aıtty dep kórsetiledi), kútpegen jerden sóz alǵan RK(b)P Qazólkekomynyń ekinshi hatshysy S.Qojanov «kırgız» atanǵan qazaq halqyna tarıhı durys ataýyn qaıtarý, respýblıkany «Qazaqstan» dep ataý jáne Aqmeshit ataýyn Qyzylorda dep ózgertý týraly usynystardy birtindep jarııalady. Sezd delegattary bul usynystarǵa oryndarynan tik turyp qyzý qol shapalaqtap, osy arqyly qoldaý kórsetti. Osylaısha 1925 jyly 19 sáýirde qazaq halqy óziniń tarıhı ataýyn qaıtarý týraly sheshim qabyldap, sheshimdi bekitý úshin Búkilreseılik OAK qaraýyna usyndy. BOAK bul sheshimdi 1925 jylǵy 15 maýsymda resmı túrde maquldaǵan dekret qabyldaǵan soń, sheshim zańdy kúshine endi. Osylaısha qazaq halqy óziniń tarıhı ataýyn qalpyna keltirdi.
Sábıt ShILDEBAI,
Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
