Al endi osyndaı páterińizdiń 1 sharshy metrin bizdegi BI Group kompanııasy qazir bar bolǵan 1 myń dollarǵa salyp júr. Osy 1 myń dollarlyq páterdiń osydan biraz jyl burynǵy 4 myń dollarlyq páterden eshbir kemshiligi joq. Qaıda turǵyn úıdiń jalpy symbaty men páterdiń turmysqa jaılylyǵy turǵysynan tipti asyp túsetindeı. Al bul jaǵdaı elimizdegi qurylys salasynyń ómirsheń qasıetin jáne onyń qıyndyqtarǵa qaramastan damýǵa barynsha qabiletti ekendigin kórsetetindeı.
Sonda Qazaqstandaǵy, sonyń ishinde elordadaǵy bıznes klastyq páterler baǵasynyń munsha tómendeý syry nede?
Bul suraqqa beriler jaýaptyń jalpy nobaıy kópshilikke málim. Birinshiden, osy jyldar aralyǵynda teńgemiz dollarmen salystyrǵanda eselep qunsyzdana tústi. Ekinshiden, kezinde munaıdyń 1 barreliniń baǵasy 140 dollarǵa deıin jetken kezderi el ishine sol dollardyń aǵyndap kirýinen paıda bolǵan turǵyn úı baǵasyndaǵy kóbik qazir sylynyp qaldy. Sóıtip turyn úı baǵasy el ishindegi suranys pen usynysqa baılanysty aqylǵa sıymdy deńgeıde rettele tústi. Áıtpese óz táýelsizdigine bertin ǵana ıe bolyp, naryqtyq ekonomıkany jańa quryp jatqan Qazaqstan astanasyndaǵy páterdiń quny eýropalyq damyǵan memleketter astanalardaǵy páterler baǵasymen teńesip qalǵan tustarymyz da bolǵan edi.
Sonymen qatar elimizdegi jańadan salynyp jatqan turǵyn úılerdiń ózindik quny men olardyń naryqtyq baǵalarynyń aıtarlyqtaı tómendeýine jaǵymdy yqpal etken taǵy bir eleýli faktor – azdaǵan jyldardyń ózinde qurylys tehnologııalarynyń qaýlap damýy boldy. Bul jaǵdaı da qurylystyń ózindik qunynyń tómendeýine úlken áserin tıgizdi. Áıtpese, kezinde elordada ár sharshy metriniń naryqtyq baǵasy 4 myń dollarǵa deıin sharyqtaǵan turǵyn úı qurylysy endi sol baǵa 1 myń dollarǵa deıin, ıaǵnı shamamen tórt ese quldyraǵan qazirgi tusta múldem toqtap, toqyrap qalǵan bolar edi ǵoı.
Joq, toqtaǵandy qoıyp qazir tipti qarqyn ala túskendeı. Tipti ony qolda bar kórsetkishterge qarap, ózimiz ornalasqan óńirde ǵana emes, tutas TMD elderi arasynda aldyńǵy ornyda dep atasaq ta bolǵandaı. Ol úshin myna kórsetkishterge nazar aýdaryp óteıik:
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń atqarýshy organy – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń 2019 jyldyń 1 qarashasyna deıingi deregi boıynsha EAEO elderindegi 2019 jyldyń qańtar-qazan aılarynda oryndalǵan qurylys jumystarynyń kólemi 122,1 mlrd AQSh dollaryn qurady. Bul 2018 jyldyń atalǵan merzimindegi kórsetkishten 1,3 paıyz joǵary. Armenııada 351,1 mln dollardyń, Qyrǵyzstanda – 725,2 mln dollardyń, Belarýste – 4 mlrd 454,1 mln dollardyń, Qazaqstanda – 8 mlrd 702,1 mln dollardyń, Reseıde – 107 mlrd 868,5 mln dollardyń qurylys jumystary atqarylǵan.
Endi qurylys salasynyń damý kórsetkishterine kelsek, 2019 jyldyń qańtar-qazan aılarynda qurylystyń damýy 2018 jyldyń atalǵan merzimimen salystyrǵanda Armenııa – 99,3 paıyz, Belarýste – 99,9 paıyz, Qyrǵyzstanda – 100,6 paıyz, Reseıde – 100,4 paıyz quraǵanda, Qazaqstanda – 112,7 paıyz bolǵan. Iаǵnı elimizdegi qurylys salasy qarqyndy damýyn odan ári jalǵastyrǵan.
Bul – jalpy qurylys kórsetkishteri. Al endi turǵyn úı salý jaǵdaıyna kelsek, 2019 jyldyń qańtar-qazan aılarynda Armenııada – 138,3 myń, Qyrǵyzstanda – 873,4 myń, Belarýste – 2 mln 882,4 myń, Reseıde – 55 mln 123,6 myń sharshy metr turǵyn úı salynǵanda, Qazaqstanda 9 mln 795,7 myń sharshy metr úı salynǵan. Bul búkil odaq kólemindegi salynǵan úılerdiń 14,2 paıyzy Qazaqstannyń úlesine tıgendigin bildiretin jaqsy kórsetkish.
Elimizde qurylystyń qarqyn alýynyń taǵy bir sebebi el adamdarynyń turǵyn úıge degen suranysynyń áli de joǵary bolýy. Jyljymaıtyn múlik saýda-sattyǵymen aınalysatyn agenttikterdiń málimetine qaraǵanda, ótken jyly elimizde páter satý jáne satyp alý operasııalarynyń sany 10 paıyz artqan. Iаǵnı jyljymaıtyn múlik naryǵy jandana túsken. Sarapshy mamandar bul jandanýdyń túpki sebebi el ekonomıkasynyń damýy men jastarǵa jáne halyqtyń álsiz toptaryna, bıýdjet qyzmetkerlerine jeńildikti nesıe beretin «Baqytty otbasy», «7-20-25» sekildi áleýmettik baǵdarlamaladyń iske qosylýymen baılanysty ekendigin aıtady.
Turǵyn úılerge degen suranysty saqtaý úshin, árıne, birinshi kezekte qurylys salasynyń aldyndaǵy problemalardy sheshýimiz qajet. Sonyń basty biri qurylys materıaldary ónerkásibin jandandyrý máselesine qatysty. Elimizde qurylys materıaldarynyń kóptep shyǵarylýy turǵyn úıler baǵasynyń tómendeýine alyp keletindigi anyq. О́kinishke oraı, osy másele tolyq sheshilmegendikten bizdegi iri qurylys kompanııalary ózderine qajetti zattardyń kópshiligin shet elderden tasymaldap keledi. Ol materıaldar kóbinese dollarmen satyp alynatyndyqtan bul turǵyn úılerdiń ózindik qunynyń qymbattaýyna ákeledi.
Uzaq jyldardan beri qurylys salasynda jumys istep kele jatqan qurylys uıymynyń basshysy, «Qazaqstan qurylysshylar odaǵy» RZTB sarapshysy Serikbaı Omarqas jańadan salynyp jatqan turǵyn úılerdegi qazaqstandyq qurylys materıaldarynyń úlesi ári ketkende 45 paıyzdan aspaıtyndyǵyn aıtady. «Qazaqstandyq qurylys materıaldary turǵyn úıdiń sulabasyn turǵyzǵan kezde ǵana qoldanylady. Olar – qum, sement, beton, gazoblok sekildi dúnıeler. Sondaı-aq keıbir jeńil-jelpi árleý materıaldary óz ishimizde shyǵarylýy múmkin. Biraq olardyń ózin myqty qurylys uıymdary qoldana bermeıdi. Kóbin shetelderden aldyrady. О́ıtkeni, basqany bylaı qoıǵanda, qurylystyń syrtyn qaptap kórkem kelbet beretin sándi kirpishterdiń ózin durys shyǵara almaı, kóbinese Reseı men Ýkraınadan tasymaldaýdamyz ǵoı. Al elektr men santehnıkalyq kúrdeli quraldardy ózimizde shyǵarýǵa shamamyz kelmeı otyrǵany aıtpasa da túsinikti. Negizinde shamamyz kelmeıdi emes, keledi. Biraq oǵan bilim men tájirıbemiz jáne memlekettiń atalǵan isti damytýdy turaqty túrde qadaǵalaýy men qoldaýy ázirge jetispeı otyr. Osy máselelerge kóńil bólý qajet-aq. О́ıtkeni qurylys materıaldary ónerkásibindegi is munsyz alǵa baspaıdy» deıdi.
Sondaı-aq ol qurylys salasynyń elimiz úshin jan-jaqty mańyzdylyǵyna toqtala kele: «Qazaqstanǵa qurylys mınıstrligi qajet, qaptaǵan mınıstrliktiń bireýin qysqartyp, onyń ornyna qurylys mınıstrligin ashý kerek. Eger qurylystyń ózi jeke sala bolyp otaý tikse, onyń áli kúnge deıin eskerilmeı kele jatqan máseleleriniń túbine deıin boılap, durys sheshim qabyldaý jaǵy jaqsarar edi» degen usynysyn jetkizdi.
Árıne, bul turǵyn úı qurylysynyń qunyna áseri bar bir másele bolsa, sondaı-aq qurylysshylardyń tolǵandyratyn basqa máseleler de barshylyq. Olar – turǵyn úı qurylysyn júrgizetin jer telimderi jáne olardyń ınjenerlik jelilerine qatysty máseleler. Osy rette qurylys jumystary qyzý júrip jatqan elorda jaǵdaıyna toqtala keteıik.
Nur-Sultan qalalyq «Atameken» kásipkerler palatasynyń dırektory Almat Júnisovtiń aıtýynsha, qazirgi kezde qurylystyń qarqyndy damýyna oraı olardy kommýnaldyq jelilermen qamtý máselesi ótkir sıpat alýda. Qurylysqa bólinetin jer telimderiniń basym kópshiligi aýksıondarǵa qajetti ınfraqurylymdarmen qamtylmastan shyǵarylýda. «Osy qıyndyqqa baılanysty qurylys júrgizýshiler qurylys nysanyn der kezinde paıdalanýǵa bere almaı jatady jáne ony jelilerge qosý nemese derbes jylý kózimen qamtý úshin qosymsha shyǵyndar jumsaıdy, tipti jumysty ýaqytynda atqarmaǵany úshin jerden aıyrylyp qalýy da múmkin. Sondyqtan aýksıonǵa tek ınjenerlik jelilermen qamtylǵan jerlerdi ǵana shyǵarý týraly usynys aıtpaqpyn. Al ınjenerlik jeliler bolmaǵan jaǵdaıda kásipkerlerge kommýnıkasııalardy júrgizý quqyn bere otyryp, memleket osy úshin jumsalǵan shyǵyndardy ótep berý mindetin moınyna alǵany jón bolar edi» deıdi ol.
Osyndaı problemalar Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń tóraǵalyǵymen seısenbi kúni ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda da qamtyldy. Onda qurylys salasyn nyǵaıtý joldary qaraldy.Negizinen «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrýǵa ekpin túsirildi.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý birinshi vıse-mınıstri Qaıyrbek О́skenbaevtyń málimdeýinshe osy jyly «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda 15 mln sharshy metr turǵyn úı salý josparlanǵan. Halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal toptary, az qamtylǵandar men jastar, bıýdjettik uıymdardyń qyzmetkerleri qatarynan 32 myńnan asa otbasy jalǵa beriletin jáne kredıttik páterlermen qamtamasyz etiledi.
«Qarapaıym zattar ekonomıkasy» jeńildikti nesıeleý baǵdarlamasy aıasynda qazirgi kezde otandyq qurylys ındýstrııasy boıynsha 178 mlrd teńgeni quraıtyn 33 joba iske asyrylyp jatyr (shyny, armatýra, sanfaıans, keramıka taqtashalary, lak boıaýlaryn shyǵarý). Olardy iske qosý turǵyn úı qurylysynda qazaqstandyq úlesti 95%-ǵa arttyrýǵa jáne 8 myńdaı jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi.
«Qazirgi jaǵdaıdaǵy Úkimettiń eń mańyzdy mindeti – qurylys qarqynyn ulǵaıtý, halyqty turǵyn úımen qamtý, jumys oryndaryn saqtaý jáne jańa jumys oryndaryn qurý. Búginde qurylys salasynda shamamen 700 myń adam jumys isteıdi» dep atap ótti Úkimet basshysy A. Mamın osy másele týraly sózinde. Ol qurylys salasynyń ekonomıkanyń negizgi draıverleriniń biri ekenin taǵy da eske saldy.
Premer-Mınıstr qurylys maýsymyn ýaqytynda bastaýdy, josparlanǵan turǵyn úı kólemin berýdi jáne bólingen qarajattyń tolyq ıgerilýin qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
Osy otyrysta berilgen tapsyrmalarǵa oraı endi ákimderge qurylystyń jedel qarqynyn qamtamasyz etý, qarjylandyrý josparlaryn túzetý jáne buǵan deıin málimdelgen merzimderdi qaıta qaraý, sondaı-aq qurylystyń málimdelgen kólemi boıynsha barlyq jobalyq qujattamany ázirleýdi tezdetip aıaqtaý qajet. Al Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi «Atameken» UKP-men birlesip «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylyp jatqan qurylys ındýstrııasy jobalarynyń ýaqytyly engizilýin qamtamasyz etýi jáne otandyq jańa óndiristerdi qurý jumysyn jandandyrýy kerek.
Oılap qarasańyz, elimizdiń qurylys salasy ekonomıkamyz qıyndyqqa dýshar bolǵan osyndaı sátte oǵan qosymsha kúsh berýge barynsha járdemdese alady. Qurylys salasynyń buǵan barynsha qabiletti ekenin faktiler de aıǵaqtaıdy. Statıstıka komıtetiniń málimetinde ótken jyly ekonomıkanyń negizgi salalary arasynda qurylys salasynyń damýy basym sıpatqa ıe bolǵandyǵy kórsetilgen. Máselen ótken jyldyń qańtar-jeltoqsan aılarynda 2018 jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵy – 100,9 paıyz, ónerkásip – 103,8 paıyz, kólik – 105,1 paıyz, baılanys – 105,2 paıyz, saýda – 107,6 paıyz damý kórsetkishin kórsetkende, qurylys salasynyń damý deńgeıi – 112,9 paıyz boldy. Bul qurylys salasynyń 2019 jyly bárinen de joǵary qarqynmen damyǵandyǵyn kórsetedi.
Demek, bizge osyndaı shaqta toqtaýsyz jumys isteýge qabiletti qurylys kompanııalaryna barynsha jaǵdaı týǵyzyp, olardyń aldyndaǵy kedergilerdi tolyq sypyrý kerek.
Eger álemdik tájirıbege nazar aýdarsaq, ekonomıkanyń basyna qıyndyq úıirilgen kezde kóptegen elder qurylys salasyn damytýǵa ekpin túsiredi eken. Máselen ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Amerıka halqy óz basyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq kúızelisti qurylys salasyn jandandyrý arqyly eńsergen bolatyn. Sol tusta AQSh-ta kóptegen turǵyn úıler turǵyzyldy, avtokólik joldary men kópirler salyndy. Sonyń nátıjesinde el ekonomıkasy burynǵydan da aýqymdy damý múmkindigine ıe boldy. Endi osyndaı synan ótken tájirıbeni iske qosý Qazaqstanǵa da qajet bolyp turǵandaı.
