1. Tutqyndaǵy qazaq jaýyngerleri
Germanııanyń óz aýmaǵynda fashıster soǵys tutqyndaryna arnalǵan konsentrasııalyq lagerler ornalastyrmaı, alǵashqy kezde Belorýssııa, Ýkraına, Baltyq elderi jerinde ashyldy. Lagerler fashıst ıdeologtarynyń oıynsha tutqyndardy keńes ókimetine qarsy azǵyryp, úgit-nasıhat jumystaryn júrgizý úshin qajet boldy. Al mundaı tutqyndar qatary óte kóp edi. Tek 1941 jyly ǵana emes, 1942 jyly da mıllıonnan astam adam fashıster tutqynyna tústi.
Tutqynǵa túskender (myń adam): 1941 j. – 1998 myń; 1942 j. – 1339 myń; 1943 j. – 487 myń; 1945 j. – 28 myń.
Bul derekter tek keńes-german maıdanynda tutqynǵa túskender týraly. Oǵan 1945 jyly tamyzda japon soǵysynda tutqynǵa túsken 18 myń keńes jaýyngeri kirmeıdi. Soǵys jyldarynda tutqynda bolǵan KSRO áskeriniń sany 5 mln 300 myńnan 1944 jyly 5 mln 700 myńǵa deıin jetti degen de derekter bar. Munyń 3,3 mln-y tutqynda ólgen.
KSRO respýblıkalary boıynsha da (ulttyq quramyn qosa eseptegende) jalpy tutqynǵa túskenderdiń naqty sanyn aıqyndaý qıyn. 1995 jyly jaryqqa shyqqan «Bozdaqtar» kitabynyń jalpy tomynda tutqynnan oralmaǵan qazaqstandyqtardyń sany 7046 adam dep kórsetilgen. Bul eshqandaı qısynǵa kelmeıdi. Al osy kitaptaǵy habarsyz ketkender dep kórsetilgen 271 503 adam shyndyqqa jaqyn ekeni daýsyz.
Alǵashqy jyly (1941-1942 jj.) tutqynda bolǵandardyń adam tózgisiz jaǵdaıda bolǵanyn qujattar da, ony basynan ótkerip, tiri qalǵandar da baıandaıdy. 1941 jyly tamyz-qyrkúıek aılarynda Polsha jerinde uıymdastyrylǵan Chenstohovo, Sývalkı, Legıonovo jáne basqa lagerge suryptalyp ákelingen tutqyndar ádeıi osyndaı azapty jaǵdaıda ustaldy. Mysaly, Chenstohovo lagerine jınaqtalǵan 30 myń túrki-musylman tutqyndarynan eki-aq myń adam aman qalǵan. Olardyń bári súzek jáne basqa aýrýlardan jappaı qyrylǵan. Sol sııaqty Sývalkı lagerindegi 650 túrki-tatar tutqyndardan kúnine 5-10 adamnan qaıtys bolǵan. Bul 1941 jyldyń jazy men kúzi. Al osyndaı lagerler Ýkraına terrıtorııasynda da qurylǵany málim. Dnepropetrovsk, Jıtomır, Poltava jáne basqa jerlerde nemis fashısteri fıltrasııalyq tutqyndar lagerinde olardy ultyna qaraı bólip, tutqyndardy jumysqa saldy, olarǵa nemis armııasyna qyzmet etýdi usynyp, úgit-nasıhat júrgizdi.
Soǵys jyldary KSRO ókimeti áskerı tutqyndar týraly 1899 jylǵy jáne 1907 jylǵy Gaaga konferensııasynyń soǵys jáne tutqyndar týraly konvensııasyna qosylǵan joq. 1929 jyly áskerı tutqyndardy qandaı jaǵdaıda ustaý kerektigi týraly Jeneva konvensııasy qabyldandy. KSRO ókimeti oǵan da qol qoıǵan joq, keıin de. Sondyqtan KSRO jaǵy araaǵaıyndyq jasaǵan Shveısarııa jaǵynyń keńes tutqynyndaǵy jáne nemis tutqynyndaǵy áskerılerge kómek berý, poshta baılanysyn jasaý týraly usynystaryn qabyldamady. Esesine 1941 jyldyń 16 tamyzdaǵy buıryǵy boıynsha Joǵarǵy áskerı bılik (Stavka) keńes áskerlerine tutqynǵa berilmeýge, «ondaılardy komandırler men komıssarlar sol jerde atyp tastaýy qajet» degen tujyrym jasady.
Germanııa tutqynǵa túskenderdi iriktep alyp, solardan qurylǵan legıondardy keńes áskeriniń ózine qarsy aıdap salý ıdeıasy iske asyryla bastady. 1942 jyly jazda Harkov túbinde jáne Dnepropetrovskide konsentrasııalyq lagerlerde bolǵan A.Jámken (kezinde óziniń ótinishi boıynsha aty-jónin tolyq keltirmedik) bylaı dep eske alǵan edi: «Aqmolada qurylǵan qazaqtyń 106-atty ásker dıvızııasy quramynda maıdanǵa keldik. Bizdiń úsh polkti 6 kavalerııa korpýsyn tolyqtyrýǵa qosty da urysqa saldy. Harkovtiń ońtústiginde Krasnograd qalasy baǵytynda shabýylǵa engen korpýs qorshaýda qaldy. Úsh kún ǵana soǵysyp úlgergen biz búkil dıvızııamyzben birge tutqynǵa tústik. Áýelde Harkovke jaqyn jerde lagerde ustap, keıin Dnepropetrovskidegi lagerge jaıaý aıdap keldi. Ash-jalańash, jaraly tutqyndar birtindep óle bastady.
Endi bir kezde nemis formasyn kıgen, qaryndary toq qandastarymyzdy aramyzǵa jiberip úgitteýdi shyǵardy. Legıonǵa kirseńder biz sııaqty jaǵdaılaryń jaqsy bolady dep azǵyrdy olar. Osy úgitteýlerden keıin kópshiligimizdi erkimizdi suramastan legıonǵa qabyldady».
1941 jyly jaz ben kúzde KSRO áskerleriniń tutqynǵa kóp túskendigi sonshama, fashıster ózderine legıon úshin tańdap alǵan tutqyndardy oqytatyn, ıdeologııalyq «tazartýdan» ótkizetin arnaıy oqytý lagerlerin uıymdastyrdy. Sondaı irikteý jáne oqytý lageri Túrkistan halyqtarynan shyqqan tutqyndardy oqytý úshin Chernıgov oblysynyń Romny qalasynda ashylady. Onda qazaq, ózbek, tájik, túrikmen, uıǵyr, tatarlardan quralǵan rotalardy (júzdikterdi) jasaqtap, oqytý qolǵa alynady. Mundaı lagerler ázerbaıjan tutqyndary úshin Chernıgov oblysynyń Prılýkı qalasynda, grýzınder úshin Poltava oblysynyń Gadıach aýdany ortalyǵynda, armıandar úshin sol oblystyń Lohvısa qalasynda ashyldy. Soltústik Kavkazdan shyqqan musylmandar úshin Poltava oblysynyń Mırgorod qalasynda lager ashyldy. Batys Ýkraınada, Ýman qorshaýynda 1941 jyly shyǵa almaı tutqynǵa túsken qazaq, ózbek, qyrǵyz t.b. úshin Shepotovka, Rovno lagerleri ashyldy.
Ýkraınada ornalasqan musylman tutqyndardyń lagerin baqylaý ortalyǵy da osy Mırgorod qalasynda boldy. Onyń shtab bastyǵy túrkitanýshy ǵalym, fashısterdiń Shyǵys mınıstrliginde qyzmet etken Oskar fon Nıdermaıer boldy. Túrki tilderin, shyǵys halyqtarynyń tili, tarıhymen aınalysatyn Andreas Maıer-Mader, Gerhard fon Mende, Raıner Olssha sııaqty mamandar Shyǵys mınıstrligi arqyly ımperııalyq qaýipsizdik qyzmetine alynyp, barlaý jáne dıversııa jumystaryna adam tańdaý Túrkistan halyqtary ókilderinen áskerı bólimder jasaqtaýǵa tapsyrma alady.
1941 jyly 15 qarashada vermahtyń 1-Túrkistan polkin qurý týraly buıryǵy shyǵady (Turkstanisches Rediment)*. Biraq shyn máninde bul polk emes edi. 444-túrki tildes ult ókilderinen quralǵan batalon bolatyn. Onyń komandıri nebári ober-leıtenant Taýbe degen eken. Osy batalon bolashaq Shyǵys legıondarynyń úlgisi bolyp sanalady.
Gıtler de, onyń sybaılastary da KSRO-ǵa ártúrli etnostardan quralǵan jasandy memleket dep qarady. Sondyqtan onyń halyqtarynyń arasyna syna qaǵyp, bólshektese – basqarýǵa ońaı bolady degen tujyrymda boldy. Aqpan, qazan tóńkerisinen keıin saıası álemde Úlken nemese tutas Túrkistan memleketin qurý, Grýzııa, Ázerbaıjan, Armenııa aýmaǵynda Reseıden táýelsiz jeke memleket bolý ıdeıalary keńinen taralǵany málim. Olardy Reseı ımperııasyn ejelden ózderiniń básekelesi dep sanaıtyn, qolaıly sátte bólshekteýge ázir turatyn Ulybrıtanııa, AQSh, Fransııa sııaqty Batys elderiniń qoldaǵany málim. О́mirde iske aspaı qalǵan bul ıdeıalar sol elderden emıgrasııaǵa ketken bilimdi qaıratkerler tarapynan jalǵasyn tapty. Olarǵa materıaldyq jáne saıası kómek berip, belsendi qorǵaǵan Batys derjavalary buǵan úlken mán berdi. 1923 jyldan bastap Polshanyń Bas shtabyndaǵy áskerı barlaý qyzmetimen (ekspozıtýra) tyǵyz baılanys ornatyp, KSRO-ǵa qarsy qyzmet etken Z.Valıdı Toǵan, M.Shoqaı, Á.Idrısı jáne basqalarynyń ómiri osyǵan kýá.
German jaǵyna belsene qyzmet jasaǵan professor Álimjan (Ǵalymjan) Idrısı, Velı Kaıýmhan jáne basqalary lagerlerdi aralap, tutqyndardy azǵyrý jumystaryn órshitti. Ǵ.Idrısı azamat soǵysynan keıin Germanııaǵa ketken, sonda Shyǵys mınıstrliginde qyzmet istegen. Ulty tatar.
Velı Kaıýmhan 1922 jyly Túrkistan AKSR-nen jergilikti ult ókilderinen mamandar daıarlaý úshin dep oqýǵa jiberilgen 70 adamnyń quramynda Germanııaǵa 16 jasynda barǵan. Olardyń ishinde bes qazaq azamaty (Ǵ.Birimjanov, D.Bıtileýov, M.Buralqıev, Á.Muńaıtbasov) boldy. Oqýda bolǵan qazaqtar túgel elge oralyp, qýǵynǵa tústi. Al V.Kaıýmhan sonda qalyp qoıyp, german radıosynda qyzmet etti. Túrkistan Ulttyq Keńesine kirdi, M.Shoqaıdan keıin sonyń tóraǵasy boldy. Túrkistan legıonyn qurýǵa belsendilik tanytqan adam.
Germanııa soǵystyń alǵashqy aılarynda tutqyndardan ásker jasaqtaı bastady. 1941 jyly qazanda Polshadaǵy Rembertov polıgonynda 6 Túrkistan rotasy quryldy. Olardan Germanııanyń áskerı barlaý organy abverge «Jolbarys B» degen jospar boıynsha dıversanttar men barlaýshylar tańdap alyndy. 450-Túrkistan batalony da osyndaı maqsatpen quryldy. Komandıri A.Maıer-Mader.
A.Maıer-Mader osy legıonerlerdiń ishinen 15 adamdy tańdap alyp, Túrkistanǵa desant tastaý ıdeıasyn usyndy. Onyń oıynsha mundaı top Orta Azııa men Qazaqstandaǵy asa belgili bir tulǵany qolǵa túsirip, ushaqpen Germanııaǵa jetkizse, ony bolashaq Túrkistan memleketiniń prezıdenti bolýǵa kóndirip, basqalarǵa nasıhat jasar edik degen dáme. Taǵy bir topty ol basmashylar qozǵalysyn órshitý úshin jibermek boldy. Biraq Qyrymǵa jetkizip, ári qaraı attandyrmaq bolǵan desant tobyn tıegen ushaq Sımferopol mańynda apatqa ushyrap, bul jospar oryndalmaı qaldy.
1941 jyldyń sońy – 1942 jyldyń alǵashqy jartysynda Shyǵys legıondaryn qurýdy tezdetý qolǵa alyndy. Ýkraına – Kavkaz, Qyrym baǵytynda nemis qolyna túsken Keńes tutqyndary kóp bolǵandyqtan jáne dál sondaı jaǵdaı Mınsk – Moskva, Novgorod – Lenıngrad baǵytynda da qalyptasqandyqtan Qazaqstan, Orta Azııa jáne Kavkaz halyqtarynan shyqqan tutqyndardy eki baǵytta shoǵyrlandyryp, batalondarǵa tirkeýge kiristi. Bul toptarǵa tatar, bashqurt, chývash t.b. da qosyldy.
1941 jyldyń qazan aıynda jeke «júzdikterdi» qurýdan bastap, keıin olardy 1-Túrkistan polkine biriktirgen nemister 1942 jyldyń basynda eń alǵashqy Túrkistan batalondaryn quryp úlgerdi. 1942 jyly 12 qyrkúıekte nemister grýzın batalondaryn Pıatıgorskige ákelip, urysqa engizdi. Onyń artynsha armıan jáne ázerbaıjan, Túrkistan batalondaryn urysqa qosty. 1943 jyldyń mamyryna deıin tek Ýkraına jerinde Shyǵys legıondarynyń 25 dala batalony (jaıaý áskeri) quryldy. Olardyń 12-si Túrkistan legıonynyń batalondary edi (1/29, 1/44, 1/76, 1/94, 1/100, 1/295, 1/297, 1/305, 1/370, 1/371, 1/384, 1/389). Qalǵandary: 6 ázerbaıjan, 4 grýzın, 3 armıan batalondary. Bularǵa qosa
2 Soltústik Kavkaz kúsheıtilgen batalony, 7 qurylys jáne 2 zapastaǵy batalon quryldy. Bulardyń nómirindegi birinshi san qurylǵan retin kórsetse, qasyndaǵy ekinshi sandar solardy qurýǵa komandalyq quram bergen nemis áskerı bólimderiniń nómirin bildiredi.
1942 jyly kóktemnen jyldyń aıaǵyna deıin qurylǵan Shyǵys legıondary nemistiń general-polkovnık Vılgelm fon Paýlıýs basqarǵan 6-armııasynyń quramyna berildi. Bul armııa 1942 jyldyń kókteminde Harkov túbindegi qyrǵynda jeńiske jetip, 242 myń keńes soldaty men komandırin tutqynǵa alǵan bolatyn. Tutqynǵa túskender ishinde qazaqtyń 106-atty ásker dıvızııasy, sol sııaqty ulttyq negizde qurylǵan qyrǵyz, ózbek, túrikmen, tájik atty ásker dıvızııalary da bar edi. Olar biryńǵaı sol ult ókilderinen qurylǵan-dy. Olarǵa qosa soǵystyń alǵashqy jyly Keńes armııasyna shaqyrylǵan mıllıondaǵan adam Qazaqstan, Orta Azııa, Kavkaz, Altaı men Sibir ulttarynan-tuǵyn. Sondyqtan 1942 jyly tutqynǵa túskenderden Shyǵys legıondaryn jasaqtaý fashıster úshin qıynǵa túsken joq.
Jalpy 1941-1944 jyldary fashıstik Germanııa Shyǵys legıondary úshin 54 batalon jasaqtaǵan eken. Olardyń ishinde kúzet, qurylys, temirjol batalondary da bar. Osy máseleni zerttegen ǵalymdardyń keltirgen dáıekti derekteri boıynsha 1941-1945 jyldary 1,3-1,5 mln-ǵa jýyq KSRO azamaty osyndaı ásker jasaǵynda jáne polısııa quramynda qyzmet etken.
KSRO-nyń Edil boıy, Qazaqstan, Orta Azııa jáne Kavkaz ulttarynan 310 myńnan – 325 myńǵa deıin adam Shyǵys legıondarynda bolǵan. Taratyp aıtsaq, olardyń qatarynda: 180 myń ózbek, qazaq, qyrǵyz, uıǵyr, tájik, túrikmen, Soltústik Kavkaz halyqtarynan 28-30 myńdaı adam, 20 myńdaı grýzın, 18 myńdaı armıan, 25-55 myńdaı ázerbaıjan, 40 myńdaı tatar, bashqurt, chývash, mordva, ýdmýrt, marııler osy Shyǵys legıondarynyń sapyna ótken.
Fashıster Stalıngrad túbine deıin jetkende Orta Azııa men Qazaqstannan shyqqan tutqyndardy maıdanda paıdalanýǵa, óz jerlerińdi azat etesińder dep sendirýge jaqsy múmkindik týdy. Alaıda jaýdyń bul nıetinen jarytyp eshteńe shyqpady. Astrahan – Qazaqstan baǵytynda paıdasy tıedi degen Túrkistan legıonynyń birneshe batalony qatty shyǵynǵa ushyrady. Reti kelgende legıonerler keńes jaǵyna ótip ketti. Keıde túgeldeı vzvod (30 adam), sırek bolsa da rota (120 adam) qashyp ketken kezderi jıi ushyrasty.
Barlaý qyzmetiniń ardageri, otstavkadaǵy polkovnık Sardarbek Aqpanbetov keńes barlaý organdarynyń tapsyrmasymen maıdan shebinen áldeneshe ret ótip Túrkistan legıony batalondaryna baryp qosylǵan. О́miriniń sońǵy jyldary S.Aqpanbetov Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń sýretshiler men operatorlar tobynda qyzmet etti. Ol legıonerler arasynda iritki salý, keńes jaǵyna jáne partızandarǵa qosylý týraly nasıhat jumystary belsendi júrgizilgenin rastaǵan edi.
Túrkistandyqtar arasynda iritki salý legıon men Túrkistan Ulttyq Komıteti arasyndaǵy alaýyzdyqty órshite túsedi. Uıymdy Velı Kaıýmhan, áskerı bólimdi ózbek Baımyrza Haıt basqardy. Jetekshi oryndardyń bárinde ózbek ultynyń ókilderi ornyǵyp, óz múddelerin, saıasatyn iske asyratyny basqa ult ókilderiniń narazylyǵyn týdyrdy.
Ásirese soǵysqa deıin Sverdlovsk qalasynda polıtehnıkalyq ınstıtýtty bitirgen Batys Qazaqstannyń týmasy, 1941 jyly jazda nemister jaǵyna óz erkimen ótken ınjener Qarys Qanatbaev sııaqty belsendi qaıratkerler buǵan tipten shydamsyzdyq tanytqan edi. Osynyń saldarynan Q.Qanatbaevtyń aınalasyna toptasqan túrkistandyqtar 1944 jyly aqpanda jeke ózderi Túrkistan Ulttyq Keńesi degen uıym quryp, V.Kaıýmhannan irgesin aýlaq saldy.
Belsendi legıonerler men TUK-te qyzmet etken túrkistandyqtardyń keıbiri soǵystan keıin batys Germanııada qalyp, AQSh qurǵan «Azattyq» radıosynda qyzmet etti. Olardyń ishinde joǵaryda aıtylǵan Qarys Qanatbaev, Dáýlet Taǵyberdın, Jumabek Aqbergenov jáne basqalary bolǵany belgili.
Fashıstik Germanııa basshylyǵy Túrkistan legıonyn qurǵanda áýel bastan áskerı kúsh qurý ǵana emes, KSRO tylynda barlaý jáne dıversııalyq áreketterdi iske asyrý nıetin kózdedi. Polsha jáne Germanııa aýmaǵyndaǵy barlaý mektepterinde daıarlaǵan toptardy, jekelegen adamdardy Qazaqstannyń batys aýmaǵyna jáne basqa jerlerge jiberýmen boldy. Alaıda Qazaqstanǵa túsirilgen dıversanttardyń kóbi bılik oryndaryna óz erkimen berildi. Keıbireýleriniń nemis jaǵyna adaldyq bildirip, tapsyrmany muqııat oryndaýǵa tyrysqany da belgili. Mysaly, soǵystan keıin AQSh agenti bolyp ustalǵan Qodybek S. (tegin ádeıi keltirmedik) Fransııa jerinde partızandarǵa qarsy jazalaý operasııalaryna qatysqan. 1945 jyly AQSh jaǵyna qolǵa túsip, irikteý lagerinde júrgende amerıkalyqtar tyńshy bolýǵa kóndirip, keńes jaǵyna keri qaıtarǵan.
Túrkistan legıony batalondary, basqa da Shyǵys legıondary sııaqty, adamdary keńes jaǵyna top-tobymen qashyp kete bergen soń, nemis basshylyǵy olarǵa senimsizdik kórsetip, Eýropa elderiniń aýmaǵyna aýystyrdy. 1943 jyly nemister jaǵy Gımmler basqarǵan saıası polısııa SS – gestapo mekemesiniń aıasynda Shyǵys legıondary batalondarynyń bir bóligin biriktirip, 162-jaıaý ásker dıvızııasyn qurady. Bul dıvızııa da, Túrkistan legıonynyń basqa bólimderi de Eýropanyń ártúrli elderinde partızandarǵa qarsy kúresip, kúzet qyzmetinde bolady. Biraq ol jaqta da Túrkistan legıonynyń adamdary kez kelgen múmkindikti paıdalanyp partızandar jaǵyna qosylady. 1944 jyly 6 maýsymda Odaqtastar áskeri ekinshi maıdan ashqanda tipti kóbeıe túsedi. Italııa, Iýgoslavııa, Fransııa jerinde odaqtastarǵa qarsy urysqa qatysqan Túrkistan legıonynyń batalondary birjola talqandalyp, qolǵa túsedi. Mine, nemister qurǵan Túrkistan legıonynyń qysqasha tarıhy osyndaı. Eki júıe, ekige bólingen ımperııalar arasyndaǵy soǵysta az ult ókilderiniń taǵdyry osylaı tálkekke ushyrady.
Qaıdar Aldajumanov,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
(Jalǵasy bar)
