Aıraýyq

Kitapta qalǵan ataýlar

Áńgimeniń basyn aqyry Aı­raýyqtan bastadyq, endi arǵysyn aı­taıyq. Qasymnyń sýretkerlik hám baıandaýshylyq sheberligin aıqyndaıtyn biregeı týyndysy – «Sibir Omar» dastany. Uıqasqa qurylǵany bolmasa, bul shyǵarma das­tannan góri poveske jaqyn. Tili jatyq ári tartymdy. Bastysy, shyǵarmada keńestik naýqanshyldyq kezeńinde birjola joıylyp ketken birtalaı jer-sý ataýlary saqtalyp qalǵan. Dastannyń kirispesi ispettes «Arnaý» bóliminde:

 Shyǵýshy em taıǵa minip

Shaqshaqbaıǵa –

Zırat qyp babalarym jatqan

saıǵa –

...Kesilgen Shańdaq penen

Baıǵarasy,

Alty kún atpen júrgen

aınalasy.

Sulýdyń taǵymyndaı

jarasatyn,

Kómkergen sýdy taly,

saıdy aǵa­shy.

Shaqannyń Alakóli jatqan

shal­qyp,

Tolqyǵan qorǵasyndaı turǵan

bal­qyp.

Shilikti móldir bulaq aqqan qýlap,

Shildede kórgen emes shóbi qýrap.

«Aıraýyq» atty óleńinde:

Anaý Qasqat, Namaz,

Qaraterekten,

Keń aralǵa deıin egin el ekken, –

degen joldardaǵy Shaqshaqbaı, Shańdaq, Baıǵara, Shaqan, Namaz, Qara­­terek toponımderiniń búginde aty óshken.

Dastannyń «Qorǵanda» dep atalatyn bóliminde:

Tobylǵa Kúrtemis pen Eset kelip,

Quıady Súıer ózen olarǵa erip.

Sazygúl, Eıtkeldi men

Saltabsaraı,

Jarqyrap jatyr kólder

dóńgelenip, –

degen shýmaqta atalatyn ózen-kólder Qostanaı – Qorǵan shekarasynyń qarsy betinde jatyr. Búginde Kúr­temis – Kýrtamysh, Súıer – Sýer, Eıtkeldi – Idgıldı, Eset – Iset bolyp ózgergen. Al Sazygúl men Sal­tabsaraı gıdronımi múlde joıylyp ketken, qazir basqasha atalýy múmkin.

Tarıhshy ǵalym Amanjol Kúzen­baıuly tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý kezinde Meńdiqara aýdanynda 60-qa jýyq qazaq aýyly joıylyp ketkenin aıtty. – Muny maǵan Qajı Mamanov aqsaqal aıtyp edi. Ol kisi soǵys kezinde býhgalter bolǵan adam ǵoı. Tobyldyń jaǵasynda 12 aýyl, bergi Teńizdiń mańynda da kóp aýyl bolǵan. Sonyń barlyǵynyń attary bertin kele joıylyp ketti. Ekiasha, Qaraqamys, Sarqamys, Jadyra, Qyl­moıyn, Qyly degen aýyldar bolǵan, bári de joq qazir. Onyń esebin alǵan eshkim joq. Biz «Qostanaı oblysynyń tarıhı toponımıkasy» degen kitabymyzdyń birinshi tomyna birazyn kirgizdik. Biraq bul aýyldardyń naqty ornyn tap basyp aıta almadyq. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgergen kezde «Problema malyh dereven» degen boldy. Sol kezdegi oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Andreı Borodınniń shyǵarǵan dúnıesi. Shaǵyn aýyldarda kim turady? Qazaqtar turady. Olar­dyń bárin bir-birine qosyp tastady. Mal jaıylymy azaıyp, órisi tarylǵan soń, kópshiligi Torǵaı jaqqa, basqa óńirlerge aýyp ketti. Áıteýir qazaqtyń sanyn azaıtý úshin istelgen sharýa edi, sol óz maqsatyna jetti, – dedi ǵalym.

Teriskeı óńirdegi talaı eldi meken­niń baıyrǵy ataýyn umyttyryp, birneshe urpaqtyń jadynan joıyp jibergen dáýir ótti. Eger «Jer-sýdyń aty – tarıhtyń haty» bolsa, osy hattyń jyrtylǵan betteri men ketken qatelerin, óshken, kómeski tartqan bederin bútindeý búgingi urpaq – bizdiń moınymyzda turǵan paryz ekenin esten shyǵaryp almasaq ıgi.

«Qasym Qasym bolmasa, nesi Qasym...»

Ǵumyrynyń biraz bóligi Almaty shaharynda rýhanı ortada ótken aqyn týǵan jeri – Tobyl topyraǵyn, qazynaly Qostanaıyn saǵyna jyrǵa qosady. Qasym – Beıimbet Maılın, Muhtar Áýezov, Serke Qojamqulov, Kúlásh Báıseıitova, Márııam Hákim­janova syndy tulǵalarǵa óleńmen eskertkish turǵyzǵan aqyn. Onyń «Meniń aǵam Beıimbet» atty óleńinde Bı-aǵanyń minezi, bolmys-bitimi, túr-kelbeti men júris-turysyna deıin shynaıy sýretteledi:

Bala aıtsa da, shaǵa aıtsa da

nanatyn,

Pańdanbaıtyn, báldenbeıtin,

baratyn.

Nárestedeı sál nársege renjip,

Tomsyraıyp, qabaq shytyp

 qalatyn.

Jannan baqyt qyzǵanbaı-aq,

kúndemeı,

О́zimenen ózi bolyp úndemeı,

Otyratyn stolynyń basynda,

Typyr etpeı, kún demeı, ne tún

demeı.

Joǵaryda aıttyq, Qasym Toǵy­zaqov qýǵyn-súrgin kórgen, aýyr taý­qymet arqalaǵan taǵdyrly aqyn. Bilim jolyn Qostanaıda bastap, Troısk, Qazan, Máskeýde jalǵastyrǵan qalamger Lenıngradtyń pedagogıka ınstıtýtynda oqyp júrgende, saıası kózqarasy úshin birinshi ret tutqyndalyp, qylmysy dáleldenbeı qaı­ta bosatylady. Ekinshi ret Al­ma­­tyda dál osy aıyppen taǵy da tut­qyndalyp tórt aıdan soń bos­tan­dyqqa shyǵady. Kóp uzamaı, 1934 jyly Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń aýdar­­mashylar bólimin basqardy. Aqyn 1941 jyly úshinshi ret tutqyndalyp, 15 jylǵa Reseıdiń Krasnoıarsk ólkesine aıdalyp ketedi. 1956 jyly qylmysy dáleldenbeýine baılanysty aqtalyp shyqty.

– Áıteýir partııaǵa tazartý keletin bolsa, birinshi osy kisini ustaıdy eken. Men Qasekeńdi jaqsy biletinim, óıtkeni Syrbaı Máýlenov ekeýi de Internasıonal kóshesi 129-úıde turdy. Qasekeńniń úıindegi jeńgeıdi biletinderdiń bári Volkonskaıa deıtin. О́ıtkeni ol kisi Sibirde aıdaýda júr­gen Qasekeńdi artynan ádeıi izdep barǵan. Sonda kúıeýimen birge turǵan. Sondaǵy bir aıǵa beretini – bir shısha shemishke maıy eken. О́l-tiril, sony jetkizý kerek. Bir kúni sol maıdy sý eken dep baıqamaı qol jýǵyshqa quıyp jibergen ǵoı. Janymyz shyǵyp kete jazdady – deıdi, sodan qaıtadan qotaryp alady. Biraz ýaqyt ótken soń jeńgeı júkti bolyp qalady. Endi ne isteý kerek? Bala dúnıege kelse, qaıtip asyramaq? Tamaq joq qoı. Sodan jeńgemiz balany ómirge ákelmeýdiń barlyq amalyn istep baǵady. Túsik tastaý úshin ádeıi eń aýyr jumystardy atqaryp, azapqa túsedi. Bala myńq etpeıdi. Sol jerde Hamza Esenjanov ta bolypty. Hamekeń: – Áı, tamaǵymdy men-aq bereıin, kelsinshi osy bala ómirge, tımeńdershi. Kelgisi kelip-aq turǵan joq pa mynaý jaryq dúnıege, – dep ózine tıesili nanyn beripti. Qaısysy ekenin bilmeımin, áıteýir Qasekeńniń bir balasy sóıtip Sibirde dúnıege kelgen, – deıdi Serikbaı Ospanuly.

1930 jyly Qasym Toǵyzaqovtyń tuńǵysh kitaby – «Jedel qart» atty feletondar jınaǵy jaryq kóredi. 1980 jyly dastan-óleńderi kitap bolyp basylyp shyqty. Jınaqtyń alǵy sózin jazǵan Márııam Hákimjanova mynadaı derek keltiredi: «Tehnıkýmda oqyp júrip Qostanaıdyń «Aýyl» gazetine tilshi bolady. Aqynnyń birinshi óleńi osy gazettiń betinde 1927 jyly jaryq kórgen. Sodan keıin jas talaptyń ynta-jigeri arta túsedi. Ázil-ospaqtary, kúlki-syqaqtary, baı men kedeıdiń qaǵysy (feletondary) «Jedel qart» degen atpen qaptap ketedi. Qasym bir sózinde: «Aýyl» gazetindegi meniń ustazdarym Beıimbet Maılın, Jumash Elenov, Meńetaı Jaqsylyqov, Hasen О́zdenbaev, Jeken Sársenbın, Aqbas Dúısenbaev sııaqty maıtalman ádebıetshiler edi. Ol kisilerdiń aıt­qan aqyly, kórsetken kómekteri meniń aqyn bolmasyma qoımady» deıdi.

Qasym Toǵyzaqov Ǵafýǵa erip Torǵaıǵa da kelgen. Qazaqtyń mań­daıaldy qos aqynyn halyq qushaq jaıa qarsy alady. Bul týraly maǵan osydan bir-eki jyl buryn ólke tarıhynyń bilgiri marqum Oreken Almatuly aıtyp bergen edi.

– Janynda Nurǵalı Núsipjanov, Áset Beıseýov bar. Kezdesý ótkizdik. Sodan Qasekeń: О́mirde eki azamattyń eńbegin umytpaımyn. Bireýi – Qasym Amanjolov. «Vasılıı Terkındi» aýdarǵan – Qasym Toǵyzaqov. Biraq ózi isti bolyp qalǵan. Sondyqtan Qasekeń: «Qasym, sen shyraǵym osyny óz atyńnan shyǵara ber. О́ıtkeni maǵan shyǵarýǵa bolmaıdy. Qazirgi jaǵdaıymdy bilesiń. Qalamaqysy tıse, berersiń» – dedim. Bir tıynyn shyǵyndatpaı, berip turdy. Qasymnyń azamattyǵy osy. Ekinshisi – Syrbaı» – dedi. – 1943 jyly túrmeden bosap, aıaǵymda jyrtyq rezeńke etigim bar, ústimde maı-maı kúpáıkim bar, Qostanaı týǵan jerim, dep saǵynyp «Bolshevıktik jol» gazetiniń redak­sııa­syna keldim. Kirsem basshysy obkomǵa ketipti. – Orynbasary bar, anaý esikte, – dedi. Esikti ashyp kirsem, denesi irileý, basy denesinen úlken, shashy dýdyraǵan aryq kelgen jigit tur eken. Jaraly qolymen murnyn sıpap qoıyp otyrady eken. – Kim bolasyz, aqsaqal, jónińizdi aıtyńyz, – dedi. – Men Qasym Toǵyzaqovpyn, dedim. Ornynan ushyp túregelip, men aýdarǵan «Demonnyń» bes-alty shýmaǵyn tógip-tógip jiberdi de, – Sóıtken Qasekem ekensiń ǵoı, – dep qushaqtaı aldy. Sodan: – Al jigitter, men joqpyn eki-úsh kún bolmaımyn, – dep shınelin satyp bazarǵa, qaıbir jetisip turǵan kez deısiń, úsh kúndeı meni qonaq etti ǵoı Syrbaıjan» – degen áńgimesin estip edim». Oreken aqsaqal osylaı dep edi.

О́kinishtisi, búginde Qasym To­ǵy­zaqov esimin kóziqaraqty zııa­ly qaýymnan basqa jurt bile ber­meı­di. Aqynnyń kitaptary da joq­tyń qasy. Oblystyq kitaphana qo­rynda 1980 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan jalǵyz sary kitaby saq­talǵan. Qazaqtyń jerde jatqan Qasymy joq. Oblys basshylyǵy aı­maqta jaqsy júzege asyp jatqan «Rýhanı jańǵyrý» jobasyna bıyl Qasym Toǵyzaqovty engizip, aqynnyń murasyn, ómir-deregin zertteý isine túrtki bolsa, Qasymnyń Aıraýyǵyn qaıta tiriltip, qalamgerdiń esimin urpaqqa dáriptese degen úmitimiz bar. Aıtpaqshy, aqynnyń uly Erbolat Toǵyzaqov Ermek Tursynovtyń «Shal» fılmindegi basty keıipker – Qasym shaldy somdaǵan. Qazir Almatyda turady.

Qostanaı oblysy