Ekonomıkany emes, eldi saqtaǵandar tyǵyryqtan tez shyǵady

Kúsheıtilgen karantın ja­ńa­lyq emes. Álemniń alyp elderi mun­daı synaqtyń túr-túrin bas­tan ótkergen. Oǵan dálel, biz my­salǵa alyp otyrǵan «ıspan tu­maýy». Birinshi dúnıejúzilik so­ǵys­tyń daýyly basylmaı jatyp bastaý alǵan aýrýdyń túp-tórkini – antısanıtarııa.

Uly maıdannyń sheńgelinen endi ajyraǵan halyq tumaýdyń tut­qynyna tústi. Eki ottyń orta­syn­da qalǵan memleketterdiń eko­­­no­mıkasy tipten turalady. Dú­­ken­der men keńseler jabylyp, bank júıesi tyǵyryqqa ti­­rel­di. Turǵyndardyń tysqa shy­­­ǵýyna tyıym salyndy. Dári-dár­mektiń jetis­peý­shi­ligi qa­ra­paıym halyq­tyń na­ra­zy­ly­ǵyn týǵyzdy. Jumys­syz­dyqtan tentiregen jurt. Burysh-buryshta sulaǵan ólikter. Dári­gerlerdiń sharasyzdyǵy. Kóshe kezgen meńireý tynyshtyq qor­qy­nyshty tús sekildi sharpydy. Eshkim bul daǵdarystyń tereńin boljaı almady. 1918 jylǵy ıspan indeti AQSh-tyń ónerkásip óndirisin 18 paıyzǵa azaıtty. Ispan halqy jumysqa qabiletti jastardyń teń jarymynan aıyryldy. Qytaıdaǵy birneshe fabrıka isten shyqty. Ár úshinshi adam syrqattanyp, árbir onynshy adam kóz jumdy. AQSh-tyń batysyndaǵy Sıettl men Los-Andjeles qalalary vırýstyń sońǵy oshaǵyna aınaldy. Olar shyǵys jaǵalaýyndaǵy qalalardyń tájirıbesine súıene otyryp oqshaýlaý ádisine kóshti. Qashyqtan jumys isteýdi, ınternet-kommersııany jáne sandyq baqylaýdy qospaǵanda, dál búgin­gi­deı belsendi sharalar qolǵa alyn­dy. Ár adamǵa betperde taǵý mindetteldi. Mektepter, teatrlar men shirkeýler tolyqtaı jabyldy. Jınalystarǵa tyıym salynyp, jerleý rásimderin keıinge qaldyrdy. Qoǵamdyq kó­lik­ti toqtatyp, fızıkalyq araqa­shyq­tyqty engizdi.

Pandemııa elesi basylǵan soń álemdi sharpyǵan qarjylyq daǵ­darys bastaldy. Ol aýyl sharýa­shy­lyǵy jáne áleýmettik ómirge áser etti. Batys elderiniń zaýyttary men fabrıkalarynda óndiris toq­tap, bankter men ónerkásiptik kompanııalar bankrotqa ushyrady. О́nerkásiptik kompanııalardyń aksııalary 87 paıyzǵa tómendedi. Mıl­lıondaǵan adamdardy, shar­ýalar men fermerlerdi jumys­syz­dyq tolqyny sharpydy. О́sim­dik­ter órtendi, jemis aǵash­ta­ry kesildi, asyl tuqymdy mal so­ıyldy, shıkizat pen tamaq ónim­deri joıyldy. Avtokólik óner­ká­sibi quldyrady.

Batyspen ekonomıkalyq baı­la­­­nysqan elder daǵdarystyń qur­­bandaryna aınaldy. Halyq­ara­lyq saýda qatynastary bu­zy­lyp, álemdik ishki jalpy ónim álsiredi. Shıkizat pen azyq-tú­lik­tiń arzandaýy osy taýarlar­dy eksporttaýshy elderge áser etti. Sonymen birge Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıka halqynyń tabysy men ómir súrý deńgeıiniń tómendeýi damyǵan elderde óndi­ril­gen ón­im­di burynǵy masshtabta satyp alýǵa múmkindik bermedi.

Bertin kele Massachýsets teh­no­­logııalyq ınstıtýtynyń eko­­nomısteri álemdik ishki jalpy ónim­niń teris dınamıka kór­set­ke­nin málimdedi. Týrızm salasy toqyrap, jahandyq tendensııada pandemııadan keıin álemdegi orta taptyń jaǵdaıy nasharlady.

Sol kezeńde árbir memleket biz joǵaryda qoıǵan suraqqa j­a­ýap izdedi. Saıasatkerler men ǵa­lymdar karantınnen keıingi ómir­ge boljam jasady. Aqyry eko­­nomıkany emes, halqyn saq­ta­­ǵan elder tyǵyryqtan tez shy­ǵa­tynyn ańdady. Bul týra­synda ataqty ekonomıst Nassıb Talıb: «Bizge aldymen adamdar­dyń qa­ýip­sizdigin oılaıtyn memleket qajet. Pandemııa kezinde árbir el osy maqsatqa qol jetkizetin barlyq sharalardy baqylaýǵa alýy tıis. Máselen, Eýropalyq odaqqa ártúrli sebeppen múshe bolǵan keıbir memleketter ekonomıkasyn kóterip alýy múmkin. Biraq sol muqtajdyq erteńgi halqyńnyń kóz jasyna aınal­ma­syna kim kepil?!» deıdi. Sarap­shynyń sózine súıensek, ekono­mı­ka­nyń negizgi ózegi – halyq.

Ispan tumaýy 17-45 jas ara­ly­ǵyndaǵy naǵyz jumysqa qabi­letti jastardy jalmady. О́ndi­ris salasynda negizgi kúsh jas­tarǵa túsetindikten pandemııa aıaq­talǵan soń kásipkerler kadr tap­shylyǵyna tap boldy. Dese de karantındik sharalar qabyldaý merziminiń uzaqtyǵy pandemııadan keıingi kezeńde ónerkásiptik jumyspen qamtylýdyń shamamen 5 paıyz ósýine ákeldi. Nege deseńiz, eski qyzmetkerlerdiń deni aýrý­dan qaıta aıyqpaǵandyqtan jańa kadr tartýǵa týra keldi. Bu­ryn qur júrgen mamandarǵa jańa múm­kindik berildi. Qosymsha 50 kúndik shekteýler jumys oryn­da­rynyń 7 paıyz ósýine yqpal jasady.

Áıtse de álem karantınnen keıingi onjyldyqty órkendeý ǵasyry dep atady. Halqynyń kúsh-qýatyn saqtap qalǵan mem­­leketterdiń ekonomıkasy birte-birte ilgeriledi. Ásirese Eýro­pa eńsesin tez kóterdi. Ál-aýqat­tyń ósýi eń aldymen orta tap pen halyqtyń eń baı top­tary tara­pynan baıqaldy. Áde­tinshe qoǵamnyń baı jáne kedeı múshe­le­ri arasyndaǵy ekono­mı­ka­lyq alshaqtyq mańyzdy bolyp qala berdi. Bul kezeńde avtomobıl jáne turmystyq tehnıka sııaq­ty salalardy damytý qajet boldy. Oıyn-saýyq ındýstrııasy edáýir ósýdi bastan keshirdi. Bank sektory da damydy. Atap aıt­qan­da, tutynýshylyq nesıeleý qyzmetteri artty.

– Qazirgi bizdiń Úkimet orta jáne kishi bıznes ókilderine erekshe kóńil bólip jatqany se­kildi, ol ýaqytta da shaǵyn óner­kásipti damytý prosesi qar­qyn­dy júrdi. Bul eń aldymen áleýmettiń turmys deńgeıin kóte­rýge kúsh saldy. Ári biraz ýaqyt úreıli kún keshken halyqqa jiger berýdiń taptyrmas quraly retinde qarastyryldy. Ártúrli kóńildi keshter uıymdastyrylyp, yrǵaqty ánder tyńdaldy. Bılik qoǵam sanasyn qorqynyshtan taza­laýǵa tyrysty, – deıdi áleý­met­tanýshy Aıdos Sarym.

Batysta birneshe kompanııa­lar aksııalarynyń quny tez ósti. Kóptegen amerıkalyqtar, olardyń arasynda tek orta tap ókilderi ǵana emes, sonymen birge kásiporyndardyń aksııalaryn óz tabystarynyń bir bóligine satyp alǵan jumysshylar da baǵaly qaǵazdarǵa aqsha salýǵa asyqty. Kóp jaǵdaıda qor naryǵynda oınaý taza alypsatarlyqqa aınaldy. Úlken qarjylyq pıramıdalar quryldy. Áıtse de olar erte me, kesh pe quldyraýǵa májbúr boldy.

Álemdik sarapshylardyń piki­rin­she, adamdardy qutqarý jáne ekonomıkany únemdeý mindetteri qazirgi ýaqytta bir-birine qaıshy kelmeıdi. Indetti azaıtý jáne ómirdi saqtaý sharalaryn qol­da­na otyryp, biz bolashaqta eko­no­mı­kalyq belsendilikti qalpyna keltirýdi jedeldete alamyz.

Al dál qazir jahandy alań­da­typ otyrǵan Covid-19 pan­demııasy Brazılııa prezıdenti Djaır Bolsonarýdy shoshyta almaǵan sekildi, atalǵan memleket basshysy Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń usy­nystaryna qarsy. Iran pre­zıdenti Hasan Rýhanı vırýsty «jaýdyń ymyrasy» dep atady. Ol adamdardy jumysqa barý­ǵa shaqyrady. Al Belarýs lıderi Aleksandr Lýkashenko qashyqtyq ólshemin engizbedi. Ol «tizerlep ómir súrgennen ólgen artyq» degen pikirge uıydy. Saıasatkerler: «Dereý karantın jarııalaǵan elder, atap aıtqanda Taıvan men Sıngapýr, tek ınfeksııanyń taralýyn ǵana shektep qoımady. Olar pandemııanyń eń jaǵymsyz ekonomıkalyq saldaryn jeńildete alǵan sııaqty. Osylaısha, karantın sharalary pandemııa kezinde úlken ekono­mı­kalyq zalaldyń kózi retinde qarastyrylmaıdy» deıdi.

Búginde Eýropa men Azııa ǵasyr burynǵy synaqty qaıtadan ba­synan keshkenin moıyndap, hal­qynyń áleýmettik deńgeıin saqtap qalý úshin ulttyq qordan aıamaı qarjy bólýde. Bul bola­shaq­qa quıylǵan ınvestısııa ese­bin­de qarastyrylady. Bizdiń mem­lekettiń qareketi de erteńi­miz­diń jarqyn bolýyna jol ashatynyna senimimiz mol.