Maıdan perishteleri

(Sýrette beınelengen: Halyqaralyq Florens Naıtıngeıl atyndaǵy medaldyń ıegeri, jambyldyq maıdanger-medbıke A.M.Dmıtrıenko jastar arasynda (1978 jyl)

Soǵys jyldary kóptegen medısına qyzmetkeri soǵys dalasy men áskerı gospıtaldarda ja­ra­lanǵandarǵa kún-tún demeı medısına­lyq kómek kórsetip, qan ke­ship júrip aıanbaı eńbek etti. Der ke­zinde kórsetil­gen me­dı­sınalyq kó­mektiń arqasynda jaraqat al­ǵan jaýyngerler men ofıserlerdiń basym kópshiligi qa­tarǵa qosylyp, maı­danǵa qaı­ta aralasyp, Je­ńis úshin qan men ter tókti. Medısına qyz­met­ker­leri maıdanda jaraqat alǵan jaýyn­gerlerdiń 72,3%-yn jáne naý­­qas­tanǵandardyń 90,6%-yn em­dep, qaıta qatarǵa qosty. Bul degenińiz, eger ony sıfrǵa aınaldyrsaq, 17 mln-ǵa jýyq adam bolady eken.

Raısa Kárimqyzy Maqasheva   

Ekaterına Malaevna Isenalıeva     

Elena Aleksandrovna Ponamarenko

Derekter boıynsha, soǵys kezin­de 200 myńnan astam dári­ger, 1,5 mln orta medısına qyzmetkeri ásker qataryna sha­qyrylǵan. Olardyń qataryn­da qazaqstandyq medısına qyz­metkerleri de boldy. Kes­ki­les­ken qantógis maıdanda jaraqat alǵan 9 mln-nan astam jaýynger men ofıserge jaýyndaı sebelep, borap turǵan oq arasynda, snarıad pen bombalar astynda medısınalyq kómek kórsetken dárigerlerdiń janqııarlyq eń­be­gin, olardyń Jeńiske qosqan úles­terin nemen baǵalaýǵa bolady?

Málimetter boıynsha, dári­ger­ler men orta býyn medısına qyz­metkerleriniń 61%-yn áıelder quraǵan. Maıdan dalasynda eńbek etken áıel dá­rigerler men medbıkelerdi kóp­shilik qurmetpen «maıdan pe­rishteleri» dep atady. Dala med­sanbattarynda, áskerı jáne tyl gospıtaldarynda da ne­gizgi jumysty medbıkeler at­qardy. Jaraqattardy em­deý, olardy otaǵa daıyndaý, aýyr haldegi naýqastardy ba­qylaý, sanıtarlyq poıyz-eshe­londardaǵy jaraqattardy tyldaǵy gospıtaldarǵa jetkizý jáne de basqa sandaǵan qyzmet medbıkelerdiń moınynda boldy.

Sol surapyl soǵysta 85 myń medısına qyzmetkeri qaza tapty nemese habar-osharsyz ketti. Olardyń ishinde 5 myń dáriger, 9 myń medbıke men feldsher, 23 myń sanıtar-ıns­trýktor, 48 myń sanıtar bolatyn. Statıstıkalyq derekterge qaraǵanda, tek 1941-1943 jyldar aralyǵynda soǵysta qaıtys bolǵan medısına qyzmetkeriniń sany 22 591-ge jetken.

Jaýyngerlermen birge ot keshken dárigerler men medbıkelerdiń arasynda qazaqstandyqtar da az bolǵan joq.­ Mysaly, medbıke qazaq qyzy týraly Keńes Odaǵynyń Ba­tyry, general-polkovnık­ D.Dragýnskıı kezinde bylaı­ dep jazypty: «Sumdyq kórinis­tiń kýási boldym. Alǵa umtylǵan tankiniń biri otqa orandy. Qarasam, búıirinde Qyzyl Krest belgisi soǵylǵan sómkesi bar órimdeı qazaq qyzy jalyn qushqan mashınanyń qaqpaǵyn ashyp, tank ishine qoıyp ketti. Osylaısha ajal apanyna tórt ret súńgip, tórt tankısti qut­qar­dy...». Bul topalań soǵystyń bir shaǵyn ǵana kórinis-epızody. Al onyń qanshamasy kózge ilin­­beı, kınokameraǵa túspeı, kitap-gazetke jazylmaı qaldy deseńshi...

(Jambyl oblystyq aýrýhanasynda eńbek etken Uly Otan soǵysynyń ardagerleri (9.05.1970 j.)

Belgili qolbasshy, Keńes Oda­ǵynyń marshaly Ivan Hrıs­toforovıch Bagramıan soǵys aıaq­talǵan soń bylaı dep jazypty: «To, chto sdelano sovetskoı voen­noı medısınoı v gody mınývsheı voıny, po vseı spravedlıvostı mojet byt nazvano podvıgom. Dlıa nas, veteranov Velıkoı Otechestvennoı voıny, obraz voen­nogo medıka ostanetsıa olısetvorenıem vysokogo gýmanızma, mýjestva ı samootverjennostı».

Keıbir derekter boıynsha, soǵys jyldarynda respýblıkada 12 myńnan astam medbıke, 45 myń erikti sanıtarlyq «drýjına», 400 sanıtar maman daıarlanypty. Halyq arasynda belsendi donorlar qozǵalysy júrip, kóptegen azamat jaraly jaýyngerler úshin qan tapsyrdy. 1941 jyly Almaty me­dısınalyq ınstıtýtynyń 437 túlegi dáriger­lik dıplomyn alǵannan keıin birden maı­danǵa attanǵan. Bul úrdis keıin­gi jyldary da jal­ǵasty. Tipti keıbir stýdentter óz ótinish­teri­men maıdanǵa attandy. Olar­dyń ekeýi (M.Mámetova men V.Vavılov) Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Oqy­týshy-professorlar S.Qarynbaev, I.Karamzınov, M.Brıakın, R.Samarın, Ý.Berdi­baev, R.Maqasheva jáne basqalar Qyzyl ásker qatarynda bolyp, jaraqattarǵa aıanbaı medısı­na­lyq kómek kórsetti. Z.Qýatov, P.Mordvınov, M.Nurov, R.Esir­ge­pov syndy dárigerler soǵys da­lasynda erlikpen qaza boldy. 1943 jyly soǵysqa 1649 med­bıke, 1441 sanıtarlyq drýjına jáne 100 sanınstrýktor ji­be­rildi. Sóıtip, qazaqstandyq me­dısına qyzmetkerleriniń Jeńis­ti­ jaqyndatýǵa úlesi az bolǵan joq.

1941 jyly bir ǵana Jambyl oblysynan 123 medısına qyz­met­keri ásker qataryna alyndy. Surapyl soǵys dalasyndaǵy áskerı gospıtaldarda oblys­tan shaqyrylǵan 500-ge jýyq medısına qyzmetkeri qa­jyr­ly eńbek etti. Olardyń basym kópshiligi Máskeýden Ber­lınge deıin jetip, Jeńisti sonda qarsy aldy. Atyn atap ót­sek, olar kóp jyldar Jambyl oblystyq aýrýhanasynda eńbek etken hırýrgter N.Muqyshev, G.Ábdikárimov, A.Leontev, S.Aleksandrov, Q.Qulynbaev, terapevter N.Nuǵymanov, N.Go­lýbev, E.Isenalıeva, E.Po­namarenko, B.Baımuhanov, N.Fır­sov, A.Kapasakalıs, medbıkeler A.Palıı-Zelensova, M.Iаremenko, A.Anısımova, V.Ka­cherga, E.Pavlıcheva, T.Radchenko, feldsher G.Ilchenko jáne taǵy basqalar.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyl­daryndaǵy eren er­lik pen­ qaıtpas qaısarlyq kór­set­ken orta býyn medısına qyz­metkerlerine Qyzyl Krest jáne Qyzyl Jarty Aı qozǵa­ly­synyń sheshimimen tabys eti­letin Florens Naıtıngeıl atyn­daǵy medalǵa ıe bolǵan med­bıkelerdiń esimi erekshe qurmetpen atalady. Atalǵan joǵary nagradaǵa qazaqstandyq 5 medbıke ıe boldy. Olar Rázııa Ysqaqova (Shymkent), Marııa Petrovna Smırnova-Kýharskaıa (Kókshetaý), Anna Mıhaılovna Dmıtrıenko (Taraz), Vera Shırokaıa-Rýdenko jáne pavlodarlyq Antonına Iаkovlevna Dmıtrıeva (Glýbına) bolatyn.

Jambyldyq Anna Mıhaı­lov­na Dmıtrıenko soǵys bas­tal­ǵanda 18 jasta bolatyn. Máskeý, Lenıngrad, Staraıa Rýs qa­la­la­ryn qorǵaǵan jaýyn­gerlerge qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı medısınalyq járdem berip, jaraqattanǵandarǵa jankesh­ti­likpen aıanbaı qyzmet etti. Sóı­tip júrip 1944 jyly maıdan dalasynda jaraqat aldy. Biraq odan keıin qan tapsyryp donor boldy. Jalpy sanaǵanda 70 lıtr qan beripti. Soǵystan oralǵannan keıin 25 jyl týberkýlezge qarsy kúresý dıspanserinde tııanaqty eńbek etip, donorlyq qyzmetin jalǵastyrdy. Úıde naýqastardy kútý boıynsha qyzmetshiler kýrsyn ashyp, jastarǵa dáris ber­di jáne donorlyqty nasıhat­taýshynyń biri boldy.

Moıynqumnyń Kókterek (Birlik) aýlynyń týmasy Raısa Kárimqyzy Maqasheva Almaty memlekettik medısına ınstıtýtyn bitirisimen 1942 jyly óz ótinishimen maıdanǵa attanyp, Prıbaltıka jáne Belarýs soǵys gospıtaldaryndaǵy hırýrgııa bólimsheleriniń meńgerýshisi bola júrip, jaraqattanǵan sol­dattar men ofıserlerge ota jasap, olardyń kóbisin qaı­ta qatarǵa qosty. Soǵys aıaq­tal­ǵan­nan soń da áskerı gospıtal­dar­da qyzmet etip, 1946 jyly elge oraldy. Beıbit jyldary­ (1946-52 jj.) Qazaqstan Ulttyq Akademııasynyń О́lkelik patologııa ınstıtýtynda kishi ǵy­ly­mı qyzmetker, 1952 jyldan Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynda (qazirgi Qazaq ult­tyq medısına ýnıversıteti) teri jáne venerologııa aýrýlar­ kafedrasynyń assıstenti, do­senti, professory, kafedra meń­gerýshisi, Densaýlyq saqtaý mı­nıstrliginiń Teri-venerologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory qyzmetin atqardy. Dá­riger R.Maqashova «II dárejeli Otan soǵysy», Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen jáne kóptegen medalmen marapattalǵan.

Dáriger Ekaterına Malaev­na Isenalıeva Saratov medı­sı­nalyq ınstıtýtynyń pedıa­trııa fakýltetin támamdaǵan. So­ǵysqa qatysyp, dala áskerı med­sanbatynda, gospıtaldarda asa qajyrlyqpen eńbek etken. Kóptegen medalmen ma­ra­pat­talǵan. 1946 jyly Jambyl qalalyq balalar aýrýhanasyna qyzmetke keldi. 1947 jyly osy aýrýhananyń bas dárigeri qyz­metine taǵaıyndalyp, zeınet­ker­likke deıin abyroımen eńbek etti.

Elena Aleksandrovna Pona­ma­renko Harkov medısına ıns­­tıtýtynyń emdeý fakýl­te­tin bitirip, eńbek jolyn Ýkraı­nada dáriger-terapevt bo­lyp bastady. Soǵys jyldaryn­da nemis basqynshylary okýpa­sııa­laǵan aımaqta bolyp, astyrtyn jumystarǵa belsene atsalysty. 1944 jyldan soǵys aıaqtalǵansha №5979 evakogospıtalda dáriger bolyp, jaraqat alǵan maıdangerlerge dárigerlik kómek kórsetti. 1946 jyldyń aıaǵynda kúıeýi ekeýi Jambyl qalasyna qyzmetke keldi. Kóp jyldar boıy oblys turǵyndaryna me­dısınalyq kómek kórsetip, oblystyq aýrýhananyń terapııa bólimshesiniń meńgerýshisi qyz­metin abyroımen atqardy. Erek­she kásibı qabileti men eren eńbegi úshin «Qazaq KSR-niń eń­bek sińirgen dárigeri» ataǵy berilip, birneshe memlekettik medalmen marapattaldy.

1942 jyly Qazaqstanda 34 100 tósektik 72 áskerı gospıtal boldy. 1941 jyly 19 qyrkúıekte Jambyl stansasynyń klýbynda alǵashqy evagospıtal ashylyp, poıyzben jetkizilgen maıdanda jaraqattanǵan áskerı qyz­metkerlerdi qabyldady. Keıi­nirek Jambyldan basqa, Merki jáne Shý stansalarynda 360 tósektik áskerı gospıtal uıym­dastyrylyp, oǵan qosa soǵys júrip jatqan aımaqtardan bar­lyǵy 1500 oryndyq 4 áskerı gos­pıtal kóshirilip ákelindi. Olar temir jol klýbtarynda, jer­gilikti qonaqúıleri men bala­lar shıpajaılaryna, mektep­ter men keńselerge ornalastyryldy. Oblysta jaraly jaýyn­gerler men ofıserlerge kó­mek kórsetý jónindegi komıtet qurylyp, gospıtaldardaǵy naý­qas­tarǵa erekshe kóńil bólindi. Gos­pıtaldarda qyzmet etken medısına qyzmetkerleri maıdanda jaraqattanǵan áskerlerdiń tez aıyǵyp, qaıta sapqa turýyna kóp úles qosty. Negizinen áskerı gospıtaldarda birinshi jáne ekinshi toptaǵy múgedekter bo­latyn. Olardyń birazy jara­qat­tarynyń asqynýynan kóz jumyp, soǵys qasiretinen máń­gi­lik tynyshtyqty osynda ta­ýyp, jergilikti zırattarǵa jer­lendi. Sondaı beıittiń biri qazir­gi Taraz qalasynyń batys ja­ǵyn­daǵy Qarasý aımaǵyndaǵy eski úlken qorymda. Onyń basyna keıinirek qyzyl tastan es­kert­kish-qulyptas qoıyldy. Mundaı gospıtaldarda qaıtys bolǵan jaýyngerlerdiń eski zırattary Merki, Shý, T.Rysqulov jáne Jýaly aýdandarynda da bar. Olarǵa bas ıip taǵzym etý búgingi jastardyń paryzy.

Oblys aımaǵyndaǵy gospıtaldarda jergilikti medısına oryndarynyń qyzmetkerleri de eńbek etip, aýrýlardy emdeýge barynsha járdem berdi. Tylda eńbek etken dárigerler men medbıkelerdiń eńbekteri ele­nip, birazy memlekettik na­gradalarǵa ıe boldy. Mysaly, dá­riger I.Tatarınsev «Eńbektegi erligi úshin» medalimen, Shýkına men Metkına «Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi» tósbelgilerimen, 13 adam Qazaq KSR Joǵarǵy Keńe­siniń Qurmet gramotalarymen marapattaldy.

Uly Otan soǵysy jyldary áskerı gospıtaldarda, maıdan dalasynda bolǵan medısına qyzmetkerleriniń eren eńbekteri men batyldyǵy eshqashan umy­tyl­maý kerek.

«Biz soǵysty kórgen joqpyz,

Estidik,

Soǵystan soń týǵandarmyz,

Etek jaýyp, es bilip.

Soǵys úni jetim bolyp,

jesir bop,

Turatyndaı áli bizge

estilip…»

dep J.Áýelbaıuly jyrlaǵandaı, soǵysty kózben kórmesek te, onyń qasiretin júrekpen sezine bilý – bizdiń boryshymyz.

Qansha jyldar ótse de jastyq shaǵy soǵys órtine shalynǵan, maıdan dalasynda etikpen sý keshken, sýyqqa tońyp, ystyqqa kúıgen áriptesterimizdi árdaıym qurmetpen eske alyp, olarǵa taǵzym etemiz. О́ıtkeni biz olarǵa máńgi qaryzdarmyz. Olarǵa arnalyp oblystyq aýrýhananyń murajaıynda arnaıy burysh uıymdastyrylyp, tarıhı materıaldar jınastyrylǵan.

Mine Jeńistiń 75 jyldy­ǵy keńinen atalyp jatyr. Bul Jeńiske medısına qyzmetker­leri­niń qosqan úlesi az emes. Olar­dyń atqar­ǵan jankeshti isteri men erlikteri árdaıym jadymyzda. Otan úshin ot keshken ardaqty aǵalarymyz ben­ analarymyz aldynda, olar­dyń erlikke teń eńbekterin joǵa­ry baǵalap, qurmetpen bas ıemiz!

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

TARAZ