Álshońqaı, qumarshyq, shúılim...
Úsh tuǵyr ispetti osy atalǵan ósimdikter eldi sonaý asharshylyq kezeńinde aman alyp qalǵanyn biri bilse, biri bilmeıdi. Atyraýlyq ólketanýshy Bazar Ámiruly 2019 jyly jaryq kórgen «Tarıhı tulǵalar jańǵyryǵy» eńbeginde: «Bala kúnimizde bizge azyq bolǵan álshońqaı edi», dep jazady. Qasıetti qumarshyq týraly talaı maqala jazylyp, nátıjesinde Atyraýǵa eskertkish bop oraldy. Al meniń búgingi taqyrybyma tuzdyq bolǵan ósimdiktiń ataýy – shúılim.
Belgili ǵalym Baıynqol Qalıev «Qazaq tilindegi ósimdik ataýlary» atty eńbeginde: «Ár ósimdik ataýynyń shyǵý tarıhy bar. Quddy jylnama tárizdi bolady», degen pikir keltiredi. Iá, soǵys jyldarynda sý aıdynynda ósetin shúılim – Atyraý oblysy, Qurmanǵazy aýdanyn mekendegen (burynǵy Teńiz aýdany) qaýymnyń ómirin saqtap qalǵan. Resmı ataýy sý jańǵaǵy dep atalady. Shúılimniń negizgi otany Eýrazııanyń ońtústigi, Afrıkanyń aýmaǵy desedi. Qytaı memleketi shúılimdi halyq medısınasyna qoldansa, Japonııa,Úndistan memleketteri taǵam retinde paıdalanady. Shúılim el aýzynda «shaıtan shylym», «sý shylym», «júzgish torsyldaq», dep te atalady.
1885 jyly nemis ǵalymy Otto Vılgelm Tomeniń «Flora fon Doıchland» atty eńbeginde shúılimniń botanıkalyq ıllıýstrasııasyn keltiredi. Belgili botanık Vasılevtiń XX ǵasyrdyń 50-60-jyldardaǵy tujyrymdamasy boıynsha shúılimniń 30 túri (teńiz jańǵaǵy degen ataýy bar) kezdesetinin aıtady.
Úlken anam Raısa Ábilhaıyrqyzy – Atyraý oblysy, Qurmanǵazy aýdany, Jambyl aýylynyń týmasy. Ol óz esteliginde: «Bala kúnimizde aýylymyzda synyptasymyzdyń ákesi Salyq aqsaqal bárimizge shúılimdi úlestirip beretin-di. Jańǵaqqa uqsaıdy. Jańǵaqty shaǵyp, qorek qylýshy edik», dep aıtqan edi.
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2006 jylǵy 15 qarasha kúngi sanynda jaryq kórgen «Keń arna nemese «Qazaq tiliniń aımaqtyq sózdigin» oqyǵannan keıingi oı» atty maqalada shúılim týraly atap ótedi. Qaraǵandylyq jýrnalıst Masǵut Halıollanyń «Maǵynasy umytylyp bara jatqan keıbir sózder» atty maqalasynda shúılim «teńiz jańǵaǵy» retinde atalady.
Jaıyq ózeninde joıylýǵa jaqyn ósimdiktiń 24 túri Qyzyl kitapqa engizilgen. Qıǵashtaǵy sý aıdynynda ósetin shúılimniń túp-tamyry sonaý muz dáýirinen bastalǵanyn qosymsha derekter dáleldeıdi. Shúılim jóninde atyraýlyq qaýym «Qazaqstan – Atyraý» telearnasynyń Qurmanǵazy aýdany boıynsha menshikti tilshisi Aqmonshaq Tórehanqyzynyń 2020 jylǵy 27 qańtardaǵy arnaıy reportajynan naqtyraq bile tústi.
Zulmat jyldarda eldi asharshylyqtan aman alyp qalǵan tirshiliktiń tartýy – qasıetti shúılimniń qudiretine bas ıemiz!
Ádilbek О́MIRZAQOV,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
ATYRAÝ
