Jońǵar shapqynshylyǵynda qol bastaǵan batyrlardyń biri – qazaqtyń Arǵyn ishindegi qarakesek rýynyń Kárson atasynan shyqqan Beknazaruly Tańybaı batyr shamamen 1670 jyldary Saryarqanyń Betpaqdalamen japsarlas Ortaý, Jeltaý, Qyzyltaý dep atalatyn taýlarynyń arasynda dúnıege kelip, 1755 jyly sol tóńirekte qartaıǵan shaǵynda, 85 jasynda dúnıeden ozady.
Beknazaruly Tańybaı batyr (1670-1755 j.j.) – Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama zamanynda 1700-1740 jyldary qaptaǵan jońǵarǵa qarsy Bolat taýynyń mańynda Dýana ózeniniń boıynda, á degende úsh júzden asa qol, keıin kele 5 myńnan 10 myńǵa deıin jasaq qurǵan ultymyzdyń jaýjúrek, jankeshti batyry. HVII ǵasyrdyń 80-90 j.j. jońǵar áskeri Jetisý men Ońtústik Qazaqstanǵa basyp kirdi, qazaqtyń 9 qalasyn, onyń ishinde Saıram, Mankent, Qarasman kentteri men biraz ulystaryn qıratty. Al 1680 jyly jońǵarlar Táýke hannyń aq ordasy Túrkistan qalasyna shapqynshylyq jasady. Jońǵar shapqynshylyǵyna tótep berý úshin 1710 jyly Táýke han Qaraqumda jalpy qazaq taıpalarynyń quryltaıyn ótkizedi. Qazaq batyrlary bas qosyp biryńǵaı soǵys strategııasyn bekitedi. Sol kezde Arqadan segiz myń qol jınaǵan Tańybaı Táýke hannyń soǵys keńesshisi bolady. Bul óńir Tańybaıǵa jaqsy tanys edi. Sebebi Túrkistan aımaǵynan bastap, sonaý Ulytaý, Torǵaı taýlary men arǵy jaqtaǵy Omby, Tom jerlerine deıin babalary mal jaılap, tirshilik jasap, meken etken. Qan maıdanda talaı synnan súrinbeı ótken Tańybaı batyr Táýke hannyń kózine túsip, onyń tý ustaıtyn bas batyryna da aınalady. Eli úshin shaıqastan sharshamaǵan Ábilmámbet han Tańybaı batyrǵa úlken úmit artqan, al Abylaı hannyń kezinde myndaǵan jasaqqa qolbasshy bolyp, onyń ústine aldyńǵy sheptegi sholǵynshy-barlaýshy jasaǵyna basshylyq etken. О́mir boıy jeldiń ótinde, jaýdyń betinde júrý Tańybaı batyrdyń peshenesine jazylǵan sybaǵasyndaı edi. Qasıetti Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı mazarynan oryn alyp, ólgende de tek jatpaı, qazaq jeriniń bir shetin kúzetip jatýy da teginnen-tegin emes. Abylaıdyń jaý shebine attandyrǵan Tańybaı batyr bastaǵan sholǵynshy jasaqtary qarsylastardyń qaı tusta qansha áskeri baryn anyqtap bilip kelgennen keıin áskerı keńes soǵys baǵytyn belgilegen.
Tańybaı batyrdyń qaraýyndaǵy sholǵynshy-barlaýshy jasaqtar jer jaǵdaıyn jaqsy bilip, jýsandy dalada josyp jatqan kóp izden jaý izin jazbaı tanıtyn suńǵyla qasıetke ıe, zerdesi myqty jaýyngerler bolypty. Únemi alǵy shepte, qıyndyǵy mol jortýylda júrip, shyńdalyp, shynyqqan sholǵynshylar taýly-tastaqty jerde ósken qalmaq jylqysynyń tuıaq izin qapysyz tanypty. Jaýyn-shashynda ǵana emes, tańda túsken shyqtan da, tipti bultty kúnderdiń ózinde de qanǵa sińgen qazaqı zerek-tanymdarymen jaǵdaıdy tap basyp anyqtaıtyn bolǵan. Ile ózeniniń boıynda bolǵan alapat shaıqastarda darııanyń jińishke quıylysyn tańdap alyp, arǵy betke myńdaǵan qoldy shyǵynsyz ótkizýde sap jasaýdyń qazaqy tásilin utymdy paıdalanǵandardyń biri de osy Tańybaı batyr bolatyn. Sol zamanda jaý basyp alǵan Sheshenqara óńiri, Taıatqan-Shunaqtaǵy Batpaqsý ózeni men Qalmaqqyrylǵan aımaǵy, Aq kelinshek, Qara kelinshek, Qapal taý mekenderin, Eshkiólmes, Oıran jerlerin qaıysqan qalyń jońǵar qolynan azat etken Beknazaruly Tańybaı batyrdyń el azattyǵy jolynda jasaǵan úlken erlikterin baǵalap, halqy Er Tańybaı degen ataq bergen.
Ábilmámbet han 1736 jyly qazaqtyń úsh júzinen elge áıgili 90-ǵa jýyq bı men batyr, sultan men baılaryn jınap, jasy 25-ke kelgen, urany «Abylaı» Ábilmansurdy aq kıizge kóterip, han saılaǵany tarıhtan barshamyzǵa belgili. Sol batyrlardyń arasynda elge dana sózimen, erligimen aty shyqqan aǵalyq sapyndaǵy Er Tańybaıdy Abylaı han keńes alqasynyń oń jaq qanatyna otyrǵyzǵan. Mańdaı aldy berik, oń men sol qaptaly da tutasqan ásker sapynda erlik kórsetip, kózge túsý bir basqa da, janyn shúberekke túıip, sholǵynshy-barlaý toppen jebe ushynda júrip aýyzǵa iligýdiń jóni tipti bólek edi. Abylaı han bılikti Saryarqadan júrgize bastady.
«..Talaı shaıqasta erlik synynan qapysyz ótken Tańybaı batyr qazaq pen qalmaq arasyndaǵy kezekti bir soǵysta Abylaı hannyń aty barlyǵyp qalǵanda óziniń Aqtanaý atyn Abylaı hanǵa mingizgen. Sonda Abylaı han: «O, batyr, ózińiz qaıtesiz?!» degende, er Tańybaı: «Siz aman bolsańyz, el týy jyǵylmaıdy!» – dep jaýap bergen eken. Abylaı soǵys aıaqtalǵannan keıin Tańybaıdy shatyryna shaqyryp alyp, «Al batyrym, Aqtanaýdy mingizip meni bir apattan qutqardyń, menen qandaı tilegiń bar?» degen eken. «Taqsyr, elime abyroıly atym bar, basyma jetetin dáýletim bar, jasym bolsa kelip qaldy, ornyma daıyndaıtyn keleshekte kisim bar», depti. «Kerneıdiń jas kók bórisi Jarylǵap batyrǵa oń jaǵyńyzdan oryn berseńiz bolady», depti. Sonda Abylaı han oǵan rızashylyq bildirip, Jarylǵapty áskerı kúshiniń múshesi etip, jas batyrǵa oń jaǵynan keńesshi retinde oryn beripti. Tańybaı batyr sóıtip, qalyń jasaqty jáne qolbasshylyq týyn Jarylǵap batyrǵa tapsyrǵan...», dep zeınettegi sýdıa Keńes Jalmuhanbetov «Velenıe vremenı» kitabynda baıandap ótken edi.
Beknazaruly Tańybaı batyrdyń eren erlikteri týraly aýyzsha, jazbasha jetken tarıhı derekter Shákárim, Máshhúr Júsip, A.Seıdimbek, Á.Bókeıhanov, M.Sársekeev, J.Ábdirahmanuly, A.Qasenqyzy, Q.Slambekov, B.Tóleýbekova sııaqty aǵa-apalarymyzdyń eńbekterinde jáne halyq jyr tolǵaýlarynda, qalyń el aýzynda, QR UǴA ǵylymı kitaphanasynyń sırek qorynda, syrt memleketter ǵylymı qorlarynda saqtaýly.
Belgili jazýshy-etnograf Aqseleý Seıdimbek óz eńbekterinde bylaı atap kórsetedi: «Tańybaı batyr Dýanaǵa tý tigip, shatyr qurǵan, qol jınap, sol bir alashapqyn zamanda eldiń shetinde, jeldiń ótinde, jaýdyń betinde júrip, qazaq jasaqtaryna basshylyq jasap, soǵys tásilin jiti meńgergen, qalmaqtyń ataqty Ijenqara batyrynyń basyn alǵan, jekpe-jekte qalmaq hany Qapaldy jeńgen, erlikteri elge áıgili batyr retinde kózge túsedi». «Jońǵardyń hany Qapal urysqan eki jaqty baıqap, jeńilgen nókerlerin kórgennen soń jekpe-jek dep alǵa shyǵady, entelep Er Tańybaı men Naımantaı da alǵa shyǵady. Baıqaǵan bul ekeýin Oraq batyr, toqtatyp ekeýinen ruqsat alyp ózi alǵa shyǵady. Jekpe-jekte Oraq batyr qaza bolady. Batyrdyń qazasy janǵa batady, shydamaı Tańybaı alǵa shapty, aldynan qarsy shyqqan han Qapaldy óńeshinen naızasymen túıredi. Han Qapal ólgennen soń jaý qashty. Jerin elin súıgen erjúrek batyrlar qorǵap qapty. Qapal taý dep sol urysta qalǵan aty». M.Kókkózovtyń «Kársón shejiresi» degen eńbeginde: «Tańybaı batyr bolǵan adam, aǵa batyrlar sapyna jatady. Zamanynda Taraqty Baıǵozy batyrdyń ákesi Naımantaı batyrmen barmaqdos bolǵan. Tańybaı áıelin juptaǵanymen balany paıǵambar jasyna shyqqannan keıin ǵana súıgen. Tańybaıdan – Shybyn, Toqbaı, Ýaq, Taına, Jáýtik, Bapaq, Sapaq, Jamanqul atty 8 bala órgen. Taınadan – Eset, Esetten – Kópbaı. Kópbaı da zamanynda iri tulǵa bolǵan. Espergennen keıin Kársónde on segiz jyl bolystyq qurǵan. Qarqaraly ýezinde qazylyqty atqarǵan. Aǵa sultandyqqa tobyqty Qunanbaımen talas bolǵan. Kópbaıdyń kisiligi, tirligi qatarlastarynan kósh ilgeri turǵan. Qazaqtyń jaqsy-jaısańdarymen kóp aralasqan. Úısin Qyrbas bı Tańybaıǵa kúıeý eken...» dep jazylǵan.
Budan da basqa derek kózderinde Tańybaı batyrdyń tórt áıeli bolyp, Sulý, Mádıne eki áıelinen segiz ul, bir qyz týǵany aıtylady. Jalǵyz qyzy Sákitaıdy qyrǵyzdyń Buǵy rýynan shyqqan, óziniń jasaǵynda qol bastaǵan Qońyr batyrdyń balasy – qyrǵyz manaby, ári batyry Esenqulǵa (súıegi A.Iаsaýı kesenesindegi qorymda) turmysqa bergen, urpaqtary bar. Taıatqan-Shunaqtaǵy Esenterek degen jer sonyń atynan qalǵan. Mádıne sýǵa ketip ólgen. Batqan sýy Qaraǵandy qalasy men Jańaarqa, Ulytaýǵa qaraı jatqan óńirde kól men ózen, aýyl da bar – kúni búginge deıin «Sulý Mádıne» dep atalady. Batyrdyń urpaqtary da bar.
Tańybaı batyrdyń máıitin kıeli Túrkistanǵa tobyqty Qaramendi bı ári batyr bastaǵan Jarylqap batyr, Baıqozy batyr, Oraq batyr, Shybyn, Toqbaı, Ýaq, Taına, Jáýtik, Bapaq, Sapaq, Jamanqul batyr, jáne qyryq kisi jetkizgen eken. Er Tańybaıdyń súıegin Áziretke aparyńdar dep Abylaı han ózi de uıǵarǵan desedi. Tańybaı batyr – Táýke, Ábilmámbet, Abylaı han syndy aqsuńqarlardyń úzeńgiles serigi bolǵan, jasynan qaıratker, dańqty batyr bolǵan adam. Onyń batyrlyq joryqtary Bógenbaı, Raıymbek, Naımantaı, Qarasaı, Qabanbaı, Naýryzbaı, Jarylǵap, Baıqozy, Jamanqul, О́tegen sııaqty batyrlarmen qatar atalýy tıis.
Rahman TО́LEÝBEKOV,
ekonomıst-saıasattanýshy
