Erdiń eri

1. Avıasııa tarıhyndaǵy tóńkeris

Talǵat Bıgeldınov álemdik avıasııa tarıhynda shabýyldaý­shy (shtýrmovık) ushaqpen ıstre­bıteldi atyp qulatqan tuń­ǵysh adam. Sol tarıhı erlik ke­zinde Talǵat Túsipbekuly nebári 20 jas­ta edi. Eger 50-60 ret maı­dan­ǵa túsken ushqysh osyndaı ba­­tyrlyq jasasa, aqylǵa qona­dy. Al qandy qyrǵynǵa on márte kirip úlgermegen órimdeı jigit­tiń Eýropa aspanynda 108 samo­letti qulatyp, Adolf Gıt­ler­diń qolynan temir krest alǵan ka­pıtan fon Dıtrıh mingen «Mes­­sershmıtti» qaǵyp túsýi sol tusta, basqa túgili, avıasııa qa­har­mandarynyń túsine kir­meı­tin erlik bolatyn. Sózimiz jalań bolmas úshin sol kezdegi dıvızııa komandıri, polkovnık Nıkolaı Kamanınniń sózine júgineıik: – Myna aǵa serjanttyń ne iste­genin bilesizder me?! Ol biz­diń «IL» ushaǵy týraly qa­lyp­tas­qan túsinigimizdiń tas-tal­qa­nyn shyǵardy. Biz, bizdi qoı­shy, konstrýktorlardyń ózi bul ushaqqa shabýyldaýshy-barlaýshy mindetin bekitip tastady emes pe. Jaý ıstrebıteli kórinse, aýyr bombalaýshy ushaqtar tá­riz­di qasha jónelýge mindetti bo­latyn. Al shtýrmovıktiń ıstre­bı­­­telmen jekpe-jek aıqas­qa túsip, atyp qulatýy dege­ni­­ńiz qııa­lymyzda da joq edi. ...Son­dyq­tan shabýyldaý­shy avıasııa tarıhyndaǵy jańa kezeńniń kóshbasshysy aǵa serjant Talǵat Bıgeldınovti ekinshi dárejeli «Otan soǵysy» ordenine usyna­myn! (Nıkolaı Kamanın – «Chelıýskın» ekspedısııasyn qut­­qarýǵa qatysqan ushqyshtar to­­by­nyń komandıri retinde 1934 jyly Keńes Odaǵynyń Ba­tyry ataǵyna ıe bolyp, Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysta iri áske­rı quramalarǵa jetekshilik etti. 1961-1971 jyldary sovet ǵa­rysh­kerlerin daıarlaý isine bas­shylyq jasady. Avıasııa gene­ral-polkovnıgi).

2. Jeke batyr

Kırovogradty betke ustaǵan keńes áskerleri nemisterdiń keń aty­rapty oraı turǵyzǵan tas­qa­mal qorǵanysyna tap boldy. Qara jerdiń ústimen qybyrlaǵan jannyń ári ótýi múmkin emes. Al úsh kúnnen bergi nóser jańbyrdan ushaqtar amalsyz qańtarýly tur. Ushý alańy tizeden qara batpaq.

 Tańerteń komandalyq pýnkt­ke korpýs komandıri, avıasııa ge­ne­ral-maıory Vasılıı Rıaza­nov keldi. Júrisi sýyt. Polk komandıri Shıshkın ekeýiniń ja­byq­tyń arǵy betindegi áńgimesi Talǵattarǵa estilip tur. Jaıaý bar­laý­shylardyń tumsyǵy tasqa tıgen soń basshylar kókten barlaý jasaýdy uıǵarypty. Basqa jol joq. «Ushý kerek», dedi general. «Iá, biraq dóńgelegi belýarynan batpaqqa batqan ushaqty qalaı aspan­ǵa kóteremiz?» dedi polkovnık kúrsine til qatyp. «Báribir ushý kerek!» «Buıryqtyń aty – buıryq! Al ushaqty qalaı kó­ter­­sek eken?!», «Túsinemin. Bul ólim­ge bas tigý. Basqa jol joq. Bir adamnyń ómirinen myńdaǵan adam­nyń taǵdyry qymbat. Al soqyr adamsha soǵysýǵa bolmaıdy. Kimdi jumsaımyz?» «Kishi leıtenant Bıgeldınov!». Talǵat shı­raq basyp ishke kirdi.

– Tapsyrma bar, – dedi gene­ral jaıýly kartaǵa jaqyndaı be­re. – Maıdan shebinen ári jı­y­r­ma shaqyrym jerde jol ekige aıyrylady. Joldyń bireýi tereń saıǵa jalǵasady. Sol saı­dyń boıynda nemister jantalasyp jatyr. Solardyń ne istep jat­qa­nyn áýeden barlap, sýretke tú­sirý kerek.

– Sen bizdegi eń sheber ush­qysh­­syń. Ushaqty kóbelekshe shyr aınaldyrasyń. Bul joly je­ńil kóterilý úshin bombalardy tú­si­rip ket.

– Joq. Bos ushaqpen ushpaı­myn! Áýeli samoletti kóterip alý kerek.

– Ushý kerek, ulym, ushý kerek!.. Generaldyń bul sózi buı­ryq­tan góri ótinishke jaqyn edi.

Ushaqty ushý alańyna traktor­men zorǵa súırep jetkizdi. Ge­­ne­ral bastaǵan jigitterdiń eki kózi Tal­ǵatta. Boıy ortadan tó­­men, dem­belshe kelgen qara bala ushaq­tyń pedalin gújil­de­te bas­qan boıy ornynan julqı jú­gir­­tip baryp, qalyqtaı kóte­ri­le bere tastaı qarańǵy bult qu­sha­ǵyna enip ketti.

Zerek, qaǵilez jigit qalyń tu­mandy qaq jara tómendedi de, jer baýyrlaı ushyp, arnasy keń, tereń saıdy qınalmaı tap­ty. Saı ishi jáshik, qap tıegen qap­taǵan mashına. Áýeden jaý áskeri qujynaǵan qurttaı bolyp kórinedi. Bir qaptalda kenep palatkamen jabylǵan dala qoı­masy uzynnan-uzaq sozylyp jatyr. Onyń janynda qaz-qatar qalan­ǵan jáshikter. Joǵarylaý jer­de brezent jabylǵan tankiler sho­ǵyrlanǵan tárizdi. Bıgeldınov olardyń ústinen zýlaı ushyp, fo­to­ǵa tartyp aldy. Zenıtter jan-dármen kúıde atqylaýǵa kiristi. Biraq oqtary dalaǵa ketti.

Talǵat táýekelge mindi. Ge­ne­ral­dan shabýyldaýǵa ruqsat surady. Sebebi, munyń barlaýshy ekenin jaý sezip qoıdy. Top bolyp qaıta oralǵansha saıdaǵy qoı­many zenıttermen qorshap tas­taıdy. Qazir tópep tastamasa, kesh bolady.

– Seni atyp túsirmeı me?– Atyp túsire almaıdy! Shabýyl­ǵa ru­qsat!

Qor­ǵasyndaı tutasqan aýyr bult­tardyń ústine qaıqań etip kó­terilgen Talǵattyń ushaǵy qara tú­nekti tile tómen sorǵalaǵan kúıi saı boıyndaǵy qalyń jaý­dyń tóbesinen qorǵasyn oqty jań­byrsha jaýdyryp, birneshe bomba men snarıadty jedeldete tastap, álginde ǵana tynysh jat­qan saı ishiniń astań-kesteńin shy­ǵardy. Kóshpeli qoımalar men júk mashınalary, tekshelengen já­shikter lezde otqa oranyp, bir ushaq­tyń áleginen qalyń ásker azan-qazan kúı keshti.

Qaıtar jolda Talǵat qara jer­di qaıystyra jóńkilgen jaý tan­kileri men samsaǵan mashınalar toly jaý áskeriniń ústinen shyqty. Bıgeldınov kolonnanyń tóbesinen tóngen boıda reaktıvti snarıadtarmen atqylaýǵa kiristi. Eki tank otqa oranyp shyǵa keldi. Ekinshi ret shúıilgende pýlemet pen zeńbirek oǵy ásker toly ma­shı­nalardyń ústin burshaqsha tó­peı jóneldi. Kólikter joldan shyǵyp, keıbireýi tóńkerilip, tiri qalǵan nemister basy aýǵan jaqqa bytyraı qashyp barady. Bı­geldınov qaıta aınala bere jaıaý áskerdiń birazyn pýlemetpen qyryp saldy...

Bul kezde armııa shtaby, jaıaý ásker dıvızııasy jaý tylyna jal­ǵyz ketken jaýjúrek qa­zaq­tyń asa qundy málimetin taǵatsyzdana tosyp otyr edi. General Vasılıı Rıazanov Bıgeldınovti baýyryna basyp, shynaıy rızalyǵyn bildirdi. Osy saparǵa leıtenant sheninde ushqan Talǵat qonǵan boıda aǵa leıtenant bolǵanyn, bu­ǵan qosa «Dańq» ordenimen ma­­rapattalǵanyn estidi. Iá, Bıgeldınov ákelgen barlaý materıaldary nemisterdiń shabýyl ústindegi keńes áskerine tut­qıyl­dan japyra tımek áreketin áshke­re qylǵan bolatyn.

3. Myńmen jalǵyz aıqasyp...

Polk komandıri Qarpat taýynda nemisterdiń qalyń qoly shoǵyrlanǵanyn, jaýdyń kóz­de­geni keńes áskerine kútpegen tustan shabýyl jasaý nemese olardyń alǵa jyljýyna kedergi týǵyzý ekenin túsindire kele, taý jaǵdaıynda tutas eskadrılıany jumsaý tym qaýipti, sondyqtan eń tańdaýly eki ushqyshqa osy tapsyrmany júkteıtinin aıtty. Sálden keıin Bıgeldınov pen Mochalov kókke kóterildi.

Bular shetki shatqalǵa qalyń, qoıý bulttyń ústimen jetti. Tó­men­gi jaq qap-qara bop tu­ta­syp jatyr. Eshteńe kóriner emes. Bıgeldınov shatqalǵa qaraı qul­dı­laı bere Mochalovqa buıryq berdi: «Eki júz metrge deıin tómendeımiz. Sońymnan er!». Aı­na­la tas qarańǵy. Eshteńeni kórip bolar emes. Myna qalpynda kók­ke shanshylǵan quzǵa urynýyń ábden múmkin. Talǵattyń júregi aýzy­na tyǵyldy. Kim biledi, bál­kim, elý, otyz metr jerde quz-jartas bar shyǵar. Múmkin, qos qaptalyndaǵy qanatyń tıer-tımes tusta qara bujyr tas­­tar ajal shaqyryp turǵan bo­lar. Al Mochalovtan habar joq. Múmkin, taýǵa soǵylyp... Osy sátte onyń «Bıgeldınov! Bı­gel­dınov! Qaıtaıyq. Mynadaı jaǵ­daıda shatqal ishinde ushý ólim­men birdeı. Men aerodromǵa qaıt­tym», dep janushyrǵan úni qula­ǵyna jetti. Talǵat ony raıy­nan qaıtarýǵa tyrysqanymen, Mocha­lov kónbedi.

Namys býǵan Bıgeldınov qaz­baýyr bulttardy qaq jaryp, eńiske qaraı qaıta quldılady. Bir kezde dúnıe shirkin jarq ete qaldy. Taban astynda shoqy-shoqy qara tas. Ushaq qanaty kók­ke boı sozǵan aǵash butalaryna tıer-tımes jaǵdaıǵa kelip qa­lyp­ty. Bir sát bıik quzdyń bir bú­ıirin ala sozylǵan eni on bes metrdeı jol ústinen jaý áskeri kórindi. Qyraǵy, suńǵyla jigit nemis áskeriniń qatary bir jarym shaqyrymdaı ekenin jobalap úlgergen. Jaıaý ásker, qaptaǵan tank, qaptaǵan avtokólik, at jekken arba, ubaq-shubaq uzyn kósh... Kemi úsh myńdaı adam. Bıgeldınov shatqaldy qýalaı oqty qarsha boratty. Pýlemet saqyldaı qorǵasyn qusyp, zeń­bi­rek gúrsildeı atqylap, bul azdaı tóbeden fosforly bombalar jaýa bastady. Álginde ǵana qaharly kóringen nemis ko­lon­na­synyń byt-shyty shyqty. Jan shir­kin tátti ǵoı. Nemis soldattary bytyraǵan shegirtkedeı pyshyrap, jan-dármen kúıde quzǵa órmeleı bastady. Talǵat bolsa, ushaǵyn bir qaıyryp alyp, quzǵa umtylǵan soldattarǵa pýlemet oǵyn qarsha boratty. «Burylyp qarasam, baǵanaǵy kolonna joq, túgel qyrylyp qalypty, – dep jazdy Talǵat atamyz esteliginde. – Onyń ornyn órtengen avtomashınalardan býdaqtaǵan qara tútin basyp jatty. Al ko­man­dalyq pýnktte men naǵyz jeńim­paz­sha, qasqıyp turyp raport berdim».

4. Berlınge birinshi barǵan

Maıdan shebi Berlınge 160 sha­qyrymdaı qalǵanda Talǵat Bı­geldınovti korpýs ko­man­dı­ri, general Vasılıı Rıaza­nov sha­qyrtty. Munyń soǵys kar­­tasyn kórgen Rıazanov polk shta­­bynyń basshysy Ivanovqa «Bı­gel­dınovtiń planshetine ja­ńa­­dan bir bet qosyp berińiz», dep tapsyrdy. Talǵat munyń sebebin áli túsinbeı tur. Bir kezde planshet ázir boldy. Oǵan Berlınniń kartasy japsyrylǵan eken.

– Berlınge Lýkkevalde ja­ǵy­nan barasyz, – dedi general baıaý til qatyp. – Qalanyń batys ja­ǵynda kópir bar. Sony baıqaý kerek. Ári qaraı Potsdamǵa so­ǵyp, jaǵdaıdy bilip qaıtyńyz. Ushý bıiktigi 50-80 metrden aspasyn. Tapsyrma túsinikti me?!

Túsinikti, biraq buǵan deıingi tapsyrmalarda ushý bıiktigi týraly qatań talap bolmaǵan. Qaı deńgeıde ushý kerektigin Tal­ǵat­tyń ózi sheshetin.

– Siz ushý bıiktigi týraly tap­syr­maǵa renjip turǵandaısyz, – dedi general munyń oıyn oqyp alǵandaı. – Sapar óte jaýapty ári asa qaýipti. Sondyqtan sizge osy bıik­tik qaýipsizdeý bolmaq. Bizge sizdiń amandyǵyńyz qymbat.

 Iá, bul sapardyń jóni bólek. Jaý tylyna 160 shaqyrym dendep ený kerek. Jaı ǵana barlaý emes, Germanııa astanasyna kún­diz jal­ǵyz ózi attanyp barady. Berlın jan-jaǵynan berik kú­zet­te ekeni anyq. Zenıtshiler kirpik qaq­paı, qylt etken qar­sy­las­ty qa­ǵyp tú­sý­ge daıyn tur-aý.

Bir mezette qarshyǵadaı qazaq sańq ete qaldy: – О́tinish bil­di­rý­­ge ruqsat etińiz, joldas gene­ral! –Aıtyńyz. – Atqyshsyz, jal­­ǵyz ushýyma ruqsat berińiz! – Nege? – Sapar óte qaýipti. Maǵan joldasymnyń ómiri qym­bat. – ...Bári jaqsy bolady. Ko­man­­dovanıe sizden barlaýdyń nátı­je­sin asyǵa kútedi. Atqysh jó­nin­­de ózińiz sheshińiz. Jol bolsyn, ka­pıtan!

...Mine, fashısterdiń basty apany Berlınniń de shetine ilikti. Júregi bulqyna soǵyp, bólek bir sezim qushaǵynda kúbirleı ún qatty. O, Alla, bul sátti, naǵyz tarıhı kúndi qalaı ańsadyq, de­seńiz­shi! Osy kúnge jetý úshin ne­bir synaqtan óttik, osy kúnge jetý úshin qanshama adamnyń ómiri qıyldy. Berlınge búkil odaqtastardan, keńes áskerinen kúndiz, birinshi jetken menmin. Maıbalyq kóliniń jaǵasyndaǵy qarasha aýylda týǵan qazaq balasy, Bıgeldi shopannyń nemeresi – men, Berlınniń ústinde ushyp kelemin. Munda qanypezer jaýdy birjola tizerletip, shókeletý úshin, jaýyzdardy temir qapasqa toǵytý úshin keldik. – Tula bo­ıyn kernegen ǵajap bir sezimniń áserinen Talǵattyń jon arqasy alabóten shymyrlap qoıa berdi.

General aıtqan, Shpree óze­nin­­degi kópirge de jetti. Qas-qa­ǵymda kópirdiń kúlin kókke ushy­rý­dy oılaǵan. Komandalyq pýnktke habarlasyp edi, general ruqsat bermedi.

Ári qaraı Potsdamǵa barý kerek. Potsdamǵa habarlap qoısa kerek, muny zenıtter atqylap qarsy aldy. Talǵat ta qarap qal­ǵan joq. Maıdan shebinen 160 sha­qyrymda, jaý astanasynyń túbinde, ajal aýzyndamyn dep, aıylyn jımastan bombasyn túıdek-túıdegimen tas­tap, snarıadyn zyrqyrata jumsap, pýlemetten oq jaýdyrǵan boıda keri qaıtqan.

Qarýlas dostary muny ta­ǵat­­syzdana tosyp otyr eken. Usha­ǵy qonǵan boıda jigitter Tal­­ǵatty kabınadan sýyryp alyp, ystyq qushaqtaryna basty, as­pan­­ǵa laqtyryp, qoshemetterin aıaǵan joq. General Vasılıı Rıaza­nov bolsa, Talǵatty baýyry­na tartyp, betinen emirene súı­di de: «Kapıtan Bıgeldınov, shyn jú­rekten alǵys aıtamyn! Ko­man­do­va­nıe bul erligińdi umyt­paı­dy. Seniń shtýrmovıgiń bizdiń áýe kúshterinen Berlınge birinshi bolyp ushyp jetti!» dedi.

Erteńine Talǵat Bıgeldınov bas­taǵan on eki shtýrmovık Ber­lın ústinde atoı salyp, Gıt­ler­diń sońǵy soǵys rezervi sanalǵan tankter tıelgen barjany Shpree ózenine batyryp jiberdi.

Iá, bul kezde boıy 164 santımetr, jasy 22-degi qa­laq­taı jigit sońǵy eki jarym jyldaǵy surapyl erlikteriniń nátı­je­sin­de, Allanyń qalaýymen, Ekin­shi dúnıejúzilik soǵystaǵy eń tań­daý­ly shabýyldaýshy-barlaýshy ushqyshtardyń qatarynda nyq tur edi.

Qydyrbek RYSBEK,

jýrnalıst