«Stalıngrad shaıqasy» mýzeı-qoryǵynyń (Volgograd q.) qorynan vırtýaldy kórme Elbasy kitaphanasynyń «Mádenıet arqyly únqatysý» halyqaralyq jobasy aıasynda Qazaqstandaǵy Reseı Federasııasy elshiliginiń jáne Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Rossotrýdnıchestvo ókildiginiń bastamasymen arnaıy qazaqstandyq kórermender úshin daıyndalǵan eken.
Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń úzdiksiz kúsh-jigeri men azamattyq ustanymynyń arqasynda Qazaqstan men Reseı halyqtarynyń tarıhı esteliginiń ortaqtyǵy táýelsizdik pen gúldený dáýirinde ómir súrip jatqan urpaqtardyń myzǵymas qundylyǵyna aınalǵan jáne «Qazaqstandyq jaýyngerler Stalıngrad úshin shaıqasta» kórmesi Uly Jeńiske úlesin qosqan halyqtardyń tarıhı esteligin qurmet tutýdyń joǵary deńgeıin kórsetedi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, professor Ámirhan Rahymjanov:
«Qymbatty qonaqtar men dostar!
Sizderdi kele jatqan Uly Jeńistiń 75-jyldyǵymen quttyqtaýǵa ruqsat etińizder!
Sonymen qatar, Sizderdi Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 75-jyldyǵyna oraı «Stalıngrad shaıqasy» tarıhı-memorıaldyq mýzeı-qoryǵynyń muraǵattyq qorynan «Qazaqstandyq jaýyngerler Stalıngrad úshin shaıqasta» vırtýaldy kórmesiniń ashylý rásiminde kórgenime qýanyshtymyn.
Tótenshe jaǵdaı rejımine baılanysty ózgerister bolsa da joǵaryda atalǵan joba bizdiń baıyrǵy seriktesterimiz – Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Reseı Federasııasy Elshiliginiń qoldaýymen Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Rossotrýdnıchestvo ókildigimen yntymaqtastyq arqasynda júzege asty. Bizder birlese arnaıy qazaqstandyq kórermen úshin qazaq jáne orys tilderinde vırtýaldy kórme daıyndadyq.
Osy arada, Elbasy kitaphanasynyń jyl saıyn Jeńis kúnine arnalǵan is-sharalar keshenin ótkizetindigin atap ótkim keledi. О́tken jyly eki kórme uıymdastyrylǵan bolatyn:
Birinshisi - Lenınıgrad qursaýyn buzýdyń 75 jyldyǵyna arnalǵan Sankt-Peterbýrg memlekettik teatr jáne mýzyka óneri mýzeıiniń qorynan «Qursaýda qalǵan vıolonchel» kórmesi bolsa, ekinshisi - baıyrǵy seriktestiremiz: Qazaqstandaǵy Belarýs, Reseı elshilikterimen, Rossotrýdnıchestvo ókildigimen birlese uıymdastyrǵan Belarýsti nemis-fashıst basqynshylarynan azat etýdiń 75-jyldyǵyna arnalǵan Sergeı Larenkovtyń sýret rekonstrýksııalarynyń kórmesi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev Uly Otan soǵysy týraly jalpy tarıhı estelikti saqtaý men taratýdy, soǵys jáne tyl ardagerlerine qamqorlyqty árdaıym óziniń paryzy dep esepteıdi. Nursultan Ábishuly «Júıtkigen ýaqyt bizdi sol kezeńnen jyl ótken saıyn alystatýda. Alaıda, bul oqıǵany túsiný men onyń mańyzdylyǵy bizdiń adamdardyń jadynan eshqashan óshirmeıdi. Bizdiń ata-babalarymyz keskilesken shaıqasta ot keship, okoptardan keýdelerin oqqa tósegenin bilemiz. Olar otanymyzdy, bizdiń tynyshtyǵymyzdy, ashyq aspanymyzdy qorǵady. Olar qaharmandyq tanytty. 500-ge jýyq qazaqstandyq Keńes Odaǵynyń Batyry atansa, maıdanǵa attanǵan 1,8 mln adamnyń jartysynyń qaıta oralmady. Árbir otbasynda, ár adamda áli kúnge deıin sol soǵystyń qandy izi bar. Sondyqtan da biz bul kúndi babalarymyzdyń, atalarymyzdyń, ákelerimizdiń batyrlyǵy, qaısarlyǵy urpaqtardyń jadynda saqtalýy úshin atap ótemiz. Bir jaǵynan, bul birligi bekem halyqtyń árqashanda jeńiske jetetinin kórsetedi», - dep atap ótti.
Biz sol surapyl soǵys batyrlarynyń, maıdan jáne tyl ardagerleriniń aldynda sheksiz qaryzdarmyz, biz olardyń esimderi men erlikterin máńgi este saqtaımyz jáne qurmetteımiz.
Jastarymyz ardagerlerge qamqorlyq jasaýda, olardy turmysta qoldaıdy, merekelik is-sharalarǵa qurmet kórsetedi, Uly Otan soǵysy taqyrybyna arnalǵan izdestirý toptary men ǵylymı zertteý jumystaryna belsendi qatysady, bul - halqymyzdyń rýhanı jáne azamattyq qundylyqtary sabaqtastyǵynyń shynaıy belgisi.
Qazaqstannan maıdanǵa 1 mln 200 myńǵa jýyq adam, sondaı-aq qurylys batalondary men eńbek armııasynyń jumys kolonnalaryna 700 myńǵa jýyq adam attandy. Budan basqa, soǵys bastalarda 178 myńǵa jýyq adam Keńes Qarýly Kúshteriniń bólimderinde qyzmetterin ótep jatty. Respýblıkamyzda barlyǵy Qarýly Kúshter men áskerı salalardyń 12 atqyshtar dıvızııasy, 7 atqyshtar brıgadasy, 4 kavalerııalyq dıvızııasy jáne 50-den astam polktar men batalondar quryldy. Uly Otan soǵysynda 700 myńǵa jýyq qazaqstandyq qaza tapty. Jyl saıyn ǵalymdarǵa muraǵattardan, batyrlardyń múrdeleri tabylǵanda soǵys maıdanynda qaza tapqandar týraly jańa málimetter alýda.
Stalıngrad baǵytyndaǵy ásker quramynda Qyzyl Armııanyń 320 quramasy men 250-den astam bólimderi boldy, onyń ishinde bes atqysh jáne kavalerııalyq dıvızııalar, atys brıgadasy, mınomet polky jáne mehanıkalandyrylǵan motoqurylys batalonynan quralǵan qazaqstandyq quramalar boldy.
Stalıngradtyq jaý tobyn qorshap, joıýdaǵy shaıqastardaǵy erligi úshin tórt qazaqstandyq Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. 61-shi kavalerııa dıvızııasynyń atty-artıllerııalyq dıvızııasynyń mınometshisi Qarsybaı Sypataev 1942 jylǵy 26 qarashada Shartýnovskıı hýtory mańynda (Stalıngradtyń ońtústigine qaraı) shaıqasty jalǵyz ózi jalǵastyra berdi. Ol jaý tankisin jarý úshin ómirin qıdy. 808-shi shabýylshy avıasııa polkiniń ushqyshy, serjant Nurken Ábdirov 16 jaýyngerlik ushýda birneshe tank pen 200-den astam avtomashınany joıǵan. 1942 jylǵy 19 jeltoqsanda Rostov oblysy Bokov aýdanynyń Konkov hýtory mańynda jaýǵa shabýyl jasaý kezinde jaý zenıtshileri onyń ushaǵyn órtep jiberedi. N.Ábdirov ushaǵyn jaý tankileri kolonnasyna qaraı baǵyttaıdy. 17-gvardııalyq tank polkiniń komandıri podpolkovnık Tımofeı Pozolotın 1942 jyldyń 19-22 jeltoqsanynda «Krasnaıa zarıa» sovhozy, Nıjneıablonov jáne Hlebınskıı hýtorlary aýmaǵynda jaý shebine reıd jasap, birneshe myń basqynshynyń kózin joıady, 500 adamdy tutqynǵa alady. Leıtenant Gaıaz Ramaev 29 atqyshtar dıvızııasy 128-atqyshtar polkynyń barlaýshy vzvodyn basqarǵan. 1943 jylǵy 16 qańtarda Peschanka selosynda jaýyngerlerimen birge ondaǵan fashısterdiń kózin joıyp, 60 fashısti tutqynǵa alady, al on kúnnen soń Verhnıaıa Elshanka selosynda 4 zeńbirekti basyp alady. Ol osy shaıqasta qaza tapty.
Bıylǵy jyly álemde qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty sizderdiń nazarlaryńyzǵa «Qazaqstandyq jaýyngerler Stalıngrad úshin shaıqasta» kórmesin elektrondy formatta usynyp otyrmyz. «Stalıngrad shaıqasy» mýzeı-qoryǵyndaǵy áriptesterimizdiń eńbeginiń arqasynda búkil Uly Otan soǵysy barysyn kúrt ózgertken uly shaıqasqa qatysqan basqa da qazaqstandyq batyrlar týraly aıtatyn bolamyz. Kórme materıaldary kópshilik qaýymǵa qyzyqty bolady, dep senemin.
Bárińizge vırtýaldy kórmeden jaqsy áser alýlaryńyzǵa tilektespin!
Uly Jeńis kúni qutty bolsyn!».
Kórme materıaldary 1942 jyldyń 17 shildesinen bastap 1943 jyldyń 2 aqpany aralyǵynda ótken Uly Otan soǵysynyń eń qandy shaıqastarymen ǵana emes, búkil II dúnıejúzilik soǵystyń tarıhymen tanystyrady. Uly shaıqastaǵy jeńis soǵys barysynda túbegeıli betburysqa qol jetkizýge múmkindik berdi. Stalıngrad shaıqasynda Otan úshin kúresken 500 myńǵa jýyq erjúrek jaýynger qaza tapty. Olardyń arasynda kóp ultty Keńes Odaǵy halqynyń ókilderi, sonyń ishinde qazaqstandyqtar da boldy. «Stalıngrad shaıqasy» mýzeı-qoryǵynyń qyzmetkerlerimen jınalǵan biregeı muraǵattyq materıaldar shaıqas batyrlary týraly baıandaıdy jáne tulǵalardyń erligimen tereńirek tanysýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Reseı Federasııasynyń Tótenshe jáne О́kiletti elshisi Alekseı Borodavkın:
«Qymbatty dostar!
«Qazaqstandyq jaýyngerler Stalıngrad úshin shaıqasta» kórmesi - eki eldiń mádenıet mekemeleri tikeleı qatysatyn gýmanıtarlyq saladaǵy reseı-qazaqstan yntymaqtastyǵynyń mańyzdylyǵy men kópqyrlyǵy ekendiginiń jarqyn dáleli. «Stalıngrad shaıqasy» mýzeı-qoryǵy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasy jáne Qazaqstandaǵy Rossotrýdnıchestva ókildigi qyzmetkerleriniń qarqyndy da úılesimdi jumysy óte mańyzdy nátıje berdi: Ekinshi dúnıejúzilik soǵys barysyna, búkil adamzat tarıhyna betburys jasaǵan shaıqasqa qatysýshylardyń naqty qujattary men aıǵaqtaryna negizdelgen biregeı ekspozısııa quryldy.
Kórmede qazaqstandyq jaýyngerlerdiń batyrlyǵy men erligi, olardyń Stalıngrad túbindegi nasıstik tobyrlardy talqandaýǵa qatysqany týraly baıandaıtyn materıaldar tuńǵysh ret usynyldy.
200 kún men túnge sozylǵan jáne 100 myń sharshy shaqyrym aýmaqty qamtyǵan Stalıngrad shaıqasy adamzat tarıhyndaǵy eń iri shaıqastardyń biri boldy. «Mamaı qorǵany», «Pavlov úıi» syndy sózder batyldyq pen tózimdiliktiń máńgilik nyshanyna aınaldy, al «Stalıngrad» sózi «Jeńis» sóziniń balamasy atandy.
Stalıngrad shaıqasynda nemis-fashıst armııalaryn keńestik áskerler talqandaǵan 2 aqpan – búginde Reseıde Áskerı dańq kúni retinde atalady. Gıtler osy kúndi barsha Úshinshi Reıh boıynsha aza tutý kúni dep jarııalady, onyń sebebi Stalıngrad túbinde Germanııa men onyń jaqtastarynyń 1,2 mıllıonǵa jýyq adamy jer qushty, jaralandy, Paýlıýs feldmarshaldan bastap 300 myń soldat pen ofıser tutqynǵa alyndy.
Qazaqstanda jasaqtalyp, Stalıngrad shaıqasyna qatysqan toǵyz dıvızııa soǵystyń únemi aldyńǵy shebinde júrdi. Olardyń erligin máńgilikke este qaldyrý maqsatynda osydan eki jyl buryn Volgogradta saltanatty túrde monýment ashyldy, onda Qazaqstannyń ár óńirinde Qyzyl Armııa jaýyngerleriniń qurmetine ornatylǵan memorıaldardan jınalǵan topyraq salynǵan kapsýla saqtalǵan.
Uly Otan soǵysynyń maıdanynda 1,5 mıllıon qazaqstandyq shaıqasty. Qazaqstanda jasaqtalǵan 12 atqyshtar jáne 4 kavalerııa dıvızııasy, 7 brıgada men 50 polk Máskeý, Stalıngrad jáne Lenıngrad qalalaryn erlikpen qorǵady, Kavkazdaǵy, Rjev túbindegi, Qyrymdaǵy keskilesken shaıqastarǵa qatysty, Eýropany azat etip, Berlındi aldy.
Soǵys oty sharpyǵan KSRO aýmaqtarynan evakýasııalanǵan myńdaǵan otbasyǵa pana bolyp, úıin bergen, asymen bólisip, baýyryna tartqan Qazaqstannyń qonaqjaılyǵy tereń rızashylyq sezimin týdyrady. Qanshama qazaqstandyq kúsh-jigerin aıamaı «Barlyǵy maıdan úshin, barlyǵy jeńis úshin!» - degen uranmen tylda jankeshtilikpen eńbek etti.
Qazaqstan birer kúnnen soń Uly Jeńistiń 75 jyldyǵyn biraýyzdan saltanatty túrde atap ótýge daıyndalýda. Bizdiń kórmemiz osy ataýly kúnge oraılastyrylǵan.
Qymbatty dostar!
Barsha álemge tanymal «Stalıngrad shaıqasy» mýzeı-qoryǵynyń basshylyǵy men tamasha ujymyna úlken alǵysymdy bildirgim keledi. Olardyń jumysy óte joǵary baǵaǵa laıyq: olar bul jobaǵa qanshama qajyrly eńbek jasap, jan-tánimen shyǵarmashylyǵyn arnady! «Qazaqstandyq jaýyngerler Stalıngrad úshin shaıqasta» atty kórmesi memleketterimiz arasyndaǵy dostyq odaqtastyq baılanystardy nyǵaıta túsetinine, bárimizge ortaq ótkenimizdiń erlik betterin eske alýǵa kómektesetinine senimdimin. Mundaı jobalar bizdiń dańqty tarıhymyzdy burmalaýǵa, nasıstik Germanııa men onyń jaqtastaryn talqandaýdaǵy Qyzyl Armııanyń rólin tómendetýge tyrysatyn masqara áreketterge birlese qarsy turýǵa múmkindik beretini de mańyzdy der edim.
Qymbatty dostar! Sizderdi Jeńis Kúnimen quttyqtaımyn! Jeńimpaz – halyqqa taǵzym! Bizdiń bolashaǵymyz úshin Uly Otan soǵysy maıdanynda qaza bolǵandar máńgilikke esimizde! Reseı men Qazaqstannyń máńgilik dostyǵy jasaı bersin!».
