Azamat syny – erlik, erlik syny – eldik (Keńes Odaǵynyń Batyry Abdýlla Úsenov týraly tyń derekter)

Kúni búginge deıingi jazylyp júrgen derekterge qaraǵanda, Abdýlla Úsenov 1924 jyly 18 shilde kúni Túrkistan ob­ly­syna qarasty Túrkistan qalasynda dú­­nıege kelip, 4 synyptyq temirjol mek­tebin bitirgen. Soǵysqa deıin Túrkis­tan vagon jóndeý deposynyń seh me­hanıgi bolyp jumys istegen. 1942 jyly ásker qataryna shaqyrylyp, I Ýkraın maıdanyndaǵy 60-shy armııanyń 112-shi Rylsk-Korosten atqyshtar dıvızııasy, 159-shy saperler batalony quramyna saper bolyp alynady. Áskerı sheni – qatardaǵy jaýynger. Urysqa alǵash 1943 jyldyń aqpan aıynda qatysyp, osy jylǵy 7 jeltoqan kúni Ýkraınanyń Jıtomır oblysy, Korosten aýdanyna qarasty Nıvkı selosy túbinde bolǵan urysta fashıstiń «Jolbarys» tankisin joıý kezinde ózin tankiniń astynda jaryp qaza tabady. Osy erligi úshin 1944 jyly 25 tamyzda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi.

Búginge deıin Abdýlla týraly joǵary­daǵydaı sarań da, óte qysqa derekterden basqa derek joq. Sondyqtan maqsatymyz – qasıetti Túrkistan topyraǵynyń batyr perzenti týraly tolyǵyraq máli­met jınaý bolǵandyqtan, Reseı Qorǵanys mınıstr­liginiń Ortalyq murajaıy men Úsenovtiń qyzmet etken I Ýkraın maıdany quramyndaǵy 60-shy armııanyń 112-shi Rylsk-Korosten atqyshtar dıvızııasy, 159-shy saperler batalony, ondaǵy áskerı bólimniń komandırleri týraly derekter izdep, Qorǵanys mınıstr­liginiń Ortalyq mura­jaıy men Reseıdiń Podolsk áskerı mura­jaıy­na (RF MO PVA) suraý saldyrdyq, birshama adamdar­men baılanys jasadyq. Nátıjesinde, mynadaı málimetter jınaldy:

Birinshi – Lenıngradtyq áskerı-aýystyrý ornynyń №00440493 sandy tirkeý kartochkasy. Mundaǵy derekterge qaraǵanda, Abdýlla áskerı antty 173-atqyshtar polkinde 1943 jyly qabyldap, urysta I dárejeli jaraqat alǵan. Lenıngrad mańyndaǵy gospıtalda emdelgen. Emdelgen soń «4-shi Densaýlyǵy túzelgen arnaıy batalon quramyna tirkelip, 2-shi rotaǵa 134-shi bolyp áskerı esepke alynǵan. Odan soń 47 qosalqy artıllerııa polki 3/1380 komanda quramyna jiberilgen.

Ekinshi – Reseı Qorǵanys mınıstrligi Ortalyq murajaıynyń áskerı-aýystyrý orny týraly №12343728 habarlama qujaty. Habarlama qujat joǵarydaǵy Lenın­gradtyq áskerı-aýystyrý orny­nyń tirkeý kartochkasy negizinde jazyl­ǵan, №530762 sanymen tirkeýge alynyp, №43264 sandy is-qaǵazyna tigilgen. Degenmen, qujatta 47 qosalqy artıllerııa polki 3/1380 komandasy Lenın­grad oblysy, Vsevolojskıı aýdany, Tok­sovo poselkasynda ornalasqany, ol ara­dan Abdýllanyń I Ýkraın maıdany qura­myndaǵy 60-shy armııanyń 112-shi Rylsk-Korosten atqyshtar dıvızııasy 159-shy arnaıy jasaqtalǵan saperler batalonyna saper bolyp aýysqany naqtylana túsedi.

Úshinshi – Abdýllamen bir vzvodta bolǵan, sońǵy ret kórgen jáne ony jerleýge qatysqan qarýlasynyń es­te­ligi. Ol – II dárejeli «Otan soǵysy», «Qyzyl Juldyz» jáne «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri, alǵash I Ýkraın maıdany, 60-shy armııasy, 112-shi Rylsk-Koro­sten atqyshtar dıvızııasynyń 159-shy saperler batalonynyń saperi bol­ǵan, keıin arnaıy jasaqtalǵan 159-shy sa­per­ler batalonynyń bólimshe ko­man­dıri bolǵan Andreı Tımofeevıch Or­lenko. Ol soǵystan keıin Ýkraınanyń Konotop qalasyndaǵy orta mektepte áskerı daıyndyq jáne deneshynyqtyrý pánderiniń muǵalimi bolyp eńbek etedi. Konotop qalasy men Korosten aýdany ortalyǵynda murajaı ashyp, kóptegen sýret pen urys qımyly týraly tyń derekter bergen. Qaıtys bolǵanǵa deıin murajaımen tyǵyz baılanysta bolǵan. Orlenko – orys jazýshysy Borıs Ivanovıch Dýbrovtyń «Soldat dańqy» kitabynyń negizgi keıipkeri. B.I.Dýbrov A.T.Orlenkonyń aıtýymen Abdýllanyń erligi týraly «Eshbir qateliksiz» («Bez edınoı oshıbkı») atty kólemdi ocherk jazǵan. Ocherkte 159-shy saperler batalony 2-shi saperler vzvodynyń 1943 jylǵy 7 jeltoqsanda Korosten qala­syn qorǵaý kezindegi bir kúndik erligi baıan­dalady: Orlenko, Baıbýlov, Led­nev, Mıakotnyı men Úsenovtiń erligi sýret­teledi. Avtordyń baıandaýynsha, Abdýlla vzvodqa basqa bólimnen aýysqan, saperlikti meńgere qoımaǵan jaýynger. Sondyqtan sol kúngi urysta entelep kelgen jaý áskerlerine qarsy oq atyp, kánigi maman saper-qarýlastarynyń tankige qarsy 120 mına qoıýyna jaǵdaı jasaıdy. Jas shybyqtaı taldyrmash, biraq asa qaısar minezdi, degenmen ańǵaldaý kelgen qazaq jigitiniń erligine tánti bolǵan Orlenko Abdýllanyń sol kúngi erligin tamsana otyryp aıtady. Ekeýi sol kúni Korosten qalashyǵynan 12 shaqyrymdaı jerde bolǵan urysta áskerı bólimniń Jaýyngerlik týyn janyp jatqan shtab ishinen alyp shyǵyp, nemistermen betpe-bet keledi, jaraly qarýlasy Lednevti jaý oǵynyń astynan arqalap shyǵady. Al sheshýshi sátte mınany qushaǵyna alǵan Abdýlla ózin «Jolbarys» tankisiniń shynjyr tabanynyń astyna tastaıdy. 1943 jyldyń 18 jeltoqsany kúni 112-shi Rylsk-Korosten atqyshtar dıvı­zııa­synyń komandıri polkovnık (03.06.1944 jyldan general-maıor) Aleksandr Vasılevıch Gladkov A.Úsenovtiń erligin joǵary baǵalap, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynady.

Tórtinshi – 112-shi Rylsk-Korosten atqyshtar dıvızııasynyń komandıri polkovnık A.V.Gladkovtyń Abdýllany Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyný týraly Reseı Federasııasy Podolsk ás­kerı murajaıynan alynǵan marapat­taý qaǵazynyń kóshirmesi. Onda: «7 jeltoqsan 1943 jyly nemistiń tankileri Stalın atyndaǵy ujymsharda ornalasqan áskerdi buza-jaryp, Keńes áskeri shoǵyr­lanǵan quramaǵa baǵyttalǵan sátte Úsenov batalon qolbasshylyǵynan tankter júretin joldy mınalaý týraly tapsyrma aldy. Úsenov mejeli jerge jetkenimen mına ornalastyratyn oryndy qazyp úlgermedi: qarsy shyqqan nemistiń tankisi oǵan 50 metrdeı jaqyn kelip, pýshka men pýlemetten tikeleı oqty qarsha boratty. Joldas Úsenovke joldyń sol jıegine shyǵyp, tank ótetin joldy jaýyp tastaý týraly tapsyrma berilgen bolatyn. Ol ara jabylsa, biz­diń áskerler shoǵyrlanǵan negizgi qu­ramaǵa ótetin tanktiń joly jabylyp, tosqaýyl qoıylady. Tankke qarsy eki mınany arqalaǵan ol jer baýyrlaı otyryp joldyń qıylysyna jyljydy. Ony jaýdyń tank júrgizýshisi baıqap qaldy. Segiz tankiniń biri Úsenovke qaraı júrdi. Tanktiń kele jatqanyn baıqaǵan Úsenov mınany jarýǵa daıyndaı bastady. Tank birneshe metr jaqyn qalǵanda Úsenov mınany qushaǵyna qysyp, tanktiń shynjyr tabany astyna ózin tastady. Jarylys bolyp, tankti talqan etti. Úsenov joldas óz ómirin qurban ete otyryp, asqan erlik kór­setti: ol jaýdyń tankisin qoparyp tas­tady, qarýlastaryna erlik úlgisin kór­setti, onyń bul qaharmandyǵyn qarý­las­tary joǵary baǵalap, «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyna laıyq dep usyndy. Qyzyl­ásker Úsenovtiń denesi Nıvkı-Zlo­­bıchı mekeni arasyndaǵy tóbege qo­ıyl­dy. 112-shi Rylsk-Korosten at­qysh­tar dıvızııasynyń komandıri polkovnık A.V.Gladkov» dep jazylyp, qol qoıylǵan.

Besinshi – Akram Agzamovıch Sha­rıpov­tiń «Chernıahovskıı» kitaby. Keńes Odaǵynyń eki dúrkin Batyry, 60-shy armııanyń qolbasshysy, general-polkovnık I.D.Chernıahovskııdiń ómi­rine arnalǵan eńbek. 1944 jyly 28 maý­­sym kúni I.D.Chernıahovskıı áske­rı bólim­derde erlikpen qaza tapqan jaýyn­gerlerdiń týystaryna hat jazǵan. Hattar ishinde Abdýllanyń erliginiń tarıhı mańyzyn aıta otyryp, 112-shi atqyshtar dıvızııasynyń komandıri, general-ma­ıor Aleksandr Vasılevıch Gladkovpen birigip anasyna jazǵan hat ta bar. Onda: «Ardaqty ana! Adamnyń esinen shyqpas eleýli kúnder bolady. Sondaı umytylmas kúndi esimizde qaldyrǵan Sizdiń ulyńyz. Ony Sizge jetkizýge asyqtyq. 1943 jyly 7 jeltoqsanda Jıtomır oblysy, Korosten qalasy mańynda biz fashıst tankilerine qarsy keskilesken qatty urystar júrgizdik. Osy urysta Sizdiń súıikti ulyńyz qaza tapty. Bul oqıǵa bylaı boldy: bizge qarsy jaýdyń 8 tankisi kele jatty. Abdýlla jaýdy ótkizbeýge tyrysty. Ol tank qıratatyn 2 mına alyp, ajal mashınasyna umtyldy. Fashıster oqty ústi-ústine boratty, biraq Abdýlla aman-esen ótip, bastap kele jatqan jaý tankisine jetip, astyna tústi, tank talqan boldy. Súıikti ana, Sizdiń ulyńyz, osylaı erlikpen qaza tapty, biraq ol jaý tankisin ilgeri ótkizbedi. Bólim buıryǵy boıynsha balańyzdyń esimi «Máńgi este qaldyrý» tizimine jazyldy. Otan batyr jaýyngerdiń erligin joǵary baǵalady. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Jarlyǵyna saı «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵy berildi. Biz Abdýlladaı ul tárbıelep ósirgen Siz sııaqty qazaq halqynyń ardaqty anasyna shyn júrekten alǵys aıtamyz! 60-shy armııanyń qolbasshysy, general-polkovnık I.D.Chernıahovskıı; 112-shi atqyshtar dıvızııasynyń komandıri, general-maıor A.V.Gladkov» dep qol qoıylǵan.

Altynshy – Gennadıı Krıvohıjın men Dmıtrıı Romanov qurastyrǵan «Polesıa­nyń altyn juldyzdary» atty kitap. Onda Jıtomır óńirindegi urysta erlik kórsetken Úsenov, Krıvohıjın, Nosov, Zaharov sııaqty batyrlardyń erligi jazylǵan. Abdýlla týraly ocherk G.I.Krı­vo­hıjınniń aıtýymen jazylǵan. Ocherk «Qazaq dalasynyń qaısar uly» dep atalady.

Jetinshi – Áskerı shendi bekitý jáne marapattaý týraly Basqarma bastyǵy general-maıor Lovodanyń qolymen 1944 jyldyń 23 maýsymy kúni bekitilgen eki qujat. Birinshi – I Ýkraın maıdanynda asqan erlik kórsetken áskerı bólimniń generaldary, ofıserleri, serjanttary jáne qatardaǵy jaýyngerlerin marapattaý týraly 23 maýsym 1944 jyly jazylǵan tizim. Alǵashqy tizimdegi «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyna usynylǵan 21 jaýyngerdiń tiziminde 21-shi bolyp Abdýlla Úsenovtiń esimi ja­zyl­ǵan. Ekinshisi – I Ýkraın maıdany b­o­ıynsha KSRO ordenderine 87 jaýyn­ger­diń usynylǵany týraly «24 maýsym 1944 jyly» bekitilgen eki bettik anyqtama.

Segizinshi – Halyq komıssarlary Kadr bas basqarmasynyń bastyǵy, general-polkovnık Fılıpp Ivanovıch Golıkovtiń KSRO Halyq Komıssarlar Keńesiniń tóraǵasy Stalınge jazǵan Jarlyq jobasy. Jarlyq «1944 jyl 21 maýsym» kúni jazylyp, №464064 sanymen tirkeýge alynǵan. Onda I Ýkraın maıdanynda erlik kórsetken áskerı bólim, komandırleri men jaýyngerlerdi marapattaýǵa usynys berip, «26.06.1944» jylǵy sheshimmen bekitilgen.

Toǵyzynshy – general-polkovnık F.I.Golıkovtiń Stalınge jazǵan Jarlyq jobasyn KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen bekitilgeni týraly qujat. Jarlyq eki betten turady. Onda «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵy berilgen 21 jaýyngerdiń tizimi, ony KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń tóraǵasy M.Kalının men KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasy tóraǵasynyń hatshysy A. Gorkın 25.08.1944 jyly bekitken.

Onynshy – Korosten aýdan orta­lyǵy murajaıynan myna tómendegideı qujattar men foto-derekter kóshirmesi alyndy: Korosten aýdany ortalyǵynyń murajaıynan alynǵan Abdýlla qaza bolǵan kúngi soǵys qımyldarynyń kar­ta­sy; Korosten dalasynda qıraǵan «Jolbarys» tankisiniń sýreti. Koro­sten qalalyq áskerı komıssary N.Vach­kın men Holosnensk aýyldyq Kesesi tór­aǵasynyń Korosten aýdany, Nıv­kı eldi mekeninde ornalasqan gra­nıt­ti eskertkishtiń Abdýlla Úsenov pen Dmı­trıı Ivanovıch Mýzychenkoǵa tur­ǵy­zylǵany, qabirleriniń de osy arada ekendigi týraly KSRO Qor­ǵanys mı­nıstr­ligine kýálandyryp bergen «№104-1 esep kartochkasy» men esimderi jazyl­ǵan tizim. Onda: «№633 baýyrlastar zıra­ty. 07.12.1943 jyly jerlengen Keńes Odaǵynyń Batyry A.Úsenovtiń gra­nıtti obelıski. Eki adam jerlengen 3h2 m qabir. Bıiktigi 3 m, 0,8h0,8 m. «Zlobıchı» segizjyldyq mektebiniń qam­qor­lyǵynda» dep jazylsa, esimi jazyl­ǵan ekinshi qujatta «Qatardaǵy jaýynger Dmıtrıı Ivanovıch Mýzychenko 1906 – 21.12.1943. Qyzylásker Abdýlla Úsenov 07.12.1943», dep Abdýllanyń týǵan jyly jazylmaǵan; Abdýlla Úsenov jerlengen Nıvkı eldi meken irgesindegi 50⁰56′01″ soltústik endik pen 28⁰46′55″ shyǵys boılyqtaǵy tóbeniń kórinisi; Abdýlla tanki astyna kirip qaza bolǵan jyranyń kórinisi; Nıvkı-Zlobıchı mekenderi arasyndaǵy saıabaqta ornalasqan Baýyrlastar zıratynyń sýreti. Jalpy Baýyrlastar zıraty 1965 jyly ashylǵan. Onda soǵys jyldary Jıtomır óńirin azat etýde qaza tapqan 26 Keńes Odaǵynyń Batyrynyń esimi altyn áriptermen jazylǵan. Sonyń biri – 19-shy rettik sanda Úsenovtiń esimi.

On birinshi – Abdýllany II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattaý týraly Reseı Qorǵanys mınıstr­ligi Ortalyq mura­jaıynan alynǵan №85 marapat quja­tyn kýálandyrǵan jazbanyń kóshir­mesi. Onda: «Abdýlla Úsenov Qazaq SSR, Shymkent oblysy, Túrkistan aýdany, Júınek aýylynda týǵan. Marapattalǵan qujattyń kúni: 06.04.1985. Jazbanyń №1520109829» degen jazba men II dárejeli «Otan soǵysy» ordeniniń sýreti bar.

 * * *

Joǵarydaǵy derekterdi salystyra otyryp zerdelesek, Abdýlla Úsenovtiń beınesi burynǵydan da somdala túsedi. Túrkistan aýdandyq áskerı komıssarıatynan áskerge 1942 jyly qazan aıynda shaqyrylǵan. Artıllerıster kýrsynda úsh aı oqyp, 1943 jyly qańtar aıynda Lenıngrad maıdanyndaǵy artıllerıstik bólimniń 173-shi atqyshtar polkinde ásker­ı antty qabyldaıdy. Bul kezde jaý qor­shaýyndaǵy qalanyń jaǵdaıy qıyn bolatyn...

1942 jyldyń 18 qarashasynda Lenın­grad maıdanynyń qolbasshylyǵy Qyzyl Armııanyń Joǵarǵy qolbasshysyna qala qorshaýyn buzýǵa baǵyttalǵan jańa operasııa josparyn usynady: Lenıngrad pen Volhov maıdandarynyń áskerleri­nen ekpindi top quryp, Shlısselbýrg-Sınıa­vın qyltasynda shabýyl bastap, Lenıngradtyń qorshaýyn buzý kózde­ledi. 2 jeltoqsanda Joǵarǵy Bas Qolbas­shylyq Stavkasynyń №170696 buıry­ǵy boıynsha bul jospar bekitilip, sha­býyl operasııasyna «Ushqyn» degen ataý beredi. Úsenovtiń úsh aılyq artıllerıs­ter kýrsyn bitirýi osy tarıhı oqıǵaǵa tuspa-tus kelip, 1943 jyldyń 12-30 qańtar aralyǵyndaǵy «Ushqyn» operasııasyna artıllerıst bolyp qatysady. Urysta I dárejeli jaraqat alyp, Le­nıngrad irgesindegi №95, №1170 dala­lyq gospıtaldyń birinde emdelgen. Emdelgen soń «4-shi Densaýlyǵy tú­zel­gen arnaıy batalon quramyna tir­kelip, 134-shi bolyp 2-shi rotaǵa áskerı esepke alynady. Keıin Lenıngrad oblysy, Vsevolojskıı aýdany, Toksovo poselkasyndaǵy 47-qosalqy artıllerııa polkiniń 3/1380 komandasyna, odan soń I Ýkraın maıdany quramyndaǵy 60-shy armııa, 112-shi Rylsk-Korosten atqyshtar dıvızııasynyń 159-shy arnaıy jasaqtalǵan saperler batalonyna saper bolyp aýysady. 159-shy saperler batalony 1943 jyldyń 6-9 jeltoqsanynda Korosten aýdanyna qarasty Nıvkı men Zlobıchı eldi mekenderi arasyndaǵy ormandy alqap pen egisti dala úshin bolǵan urysta 25 tankke qarsy turyp, joıady. Osy urysta Abdýlla jaý jolyna tosqaýyl jasaý úshin aýyr salmaqty mınany qushaqtaǵan boıy tankiniń shynjyr tabanynyń astyna ózin tastap, buryn qaıtalanbaǵan erlik úlgisin kórsetedi.

159-shy saperler batalonynyń vzvod komandıri leıtenant Potokın men 2-shi vzvod komandıri leıtenant Chýjdan shashyrap ketken Abdýllanyń denesiniń birshama kesek etteri men qolynyń bir bóligin jınatyp alyp, qarýlas serikterine Nıvkı eldi meken irgesindegi 50⁰56′01″ soltústik endik pen 28⁰46′55″ shyǵys boılyqtaǵy orman jıegindegi tóbege jerletedi. Jerleýge ýkraın jigitteri Andreı Orlenko men Mıakotnyı jáne bashqurtstandyq Baıbýlov qatysady. 1965 jyly Jeńistiń 20 jyldyq mereıtoı qarsańynda A.T.Orlenko bastama kóterip, Korosten aýdany úshin bolǵan urystarda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan 21 jaýyngerge arnap Nıvkı-Zlobıchı eldi mekenderi arasyndaǵy saıabaqtan baýyrlastar zıratyn ashady.

Degenmen, bizge deıingi jetken derekterde 112-shi atqyshtar dıvızııasynyń koman­dıri A.Kondratevtiń Abdýllanyń ana­syna jazǵan haty men «Qazaq dalasy­nyń qaısar uly» atty ocherktiń aýdarmasy jáne atalǵan kisilerdiń qyzmeti durys berilmegen. Birinshiden, ol kezde 60-shy armııanyń qolbasshysy, general-polkovnık I.D.Chernıahovskıı, shtab bastyǵy general-maıor G.A.Ter-Gasparıan, 112-shi atqyshtar dıvızııasynyń komandıri, general-maıor A.V.Gladkov, batalon komıssary, kapıtan Mochalov, rota komandıri aǵa leıtenant G.I.Krıvohıjın, vzvod komandırleri leıtenant Chýjdan men leıtenant Potokın bolǵan. Bul kezde general Aleksandr Kondratev Voroshılov atyndaǵy Joǵary áskerı akademııada aǵa oqytýshy bolyp qyzmet etken. Úsenovtiń anasyna hatty armııa qolbasshysy general-polkovnık I.D.Chernıahovskıı jazǵan. Ol týraly A.A.Sharıpovtiń «Chernıahovskıı» atty kitabynda keńinen jazylady. Al G.I.Krıvohıjın Úsenovtiń dosy emes, rota komandıri. Tipti, ol jýyq arada rotasyna kelgen Abdýllany tanyp úlgermegen de bolatyn.

Qoryta aıtqanda, Túrkistan perzenti, Keńes Odaǵynyń Batyry Abdýlla Úsenov­tiń ómiri men ósken ortasy týraly áli de bolsa zertteý júrgizýdi qajet etedi. О́sh­pes erlik kórsetip, óz or­tasy men keıingi ur­paqqa úlgi bolǵan Ab­dýl­­ladaı aǵa urpaqtyń erligin óz dáre­jesinde dáripteı almaý – keıingi býynǵa syn ári min bolary anyq.

Qazybek TÁJIEV,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty