Bul urys jaıynda jáne qalaı aýyr jaralanǵany týraly ol:
– Voronej baǵytynda general Vatýtın basqaratyn I Ýkraın maıdany jaýdy óksheleı qýyp, kún saıyn keńes qalalaryn azat ete bastady. Novo-Nıkolaevka qalasynyń túbinde surapyl shaıqas boldy. Ábden tıtyqtaǵan jaý ash qasqyrdaı umtylyp yzalana tústi. Bul qala – oblys ortalyǵy. Komandovanıe tez arada bosatýǵa buıryq berdi. Ol kezde men bólimshe komandıri edim. Tas joldyń shetinde qorǵanys qurdyq. Jaý shabýyly kenetten bastaldy. Alaıda jaqsy bekingen bizdiń 27-gvardııalyq dıvızııa jaýdyń shabýylyn 5 ret keri qaıtardy. Fashıster kúshiniń úshten bir bóligin qalaǵa kiretin jolǵa aýdardy. Pýlemettegi bir jaýyngerdiń oqqa ushqanyn kórip, men sol jaqqa qaraı umtyldym. Dál qarsy búıirden nemistiń «Ferdınandy» shyqty da, zeńbiregin men jaqqa burdy. Lentadaǵy oq taýsylyp, jańa sala bergenimde jaý tankisinen atylǵan snarıad meni topyraq astyna kómip tastady. Sol joly tilden, qulaqtan, kózden birdeı aıryldym. Grýzııanyń astanasy – Tbılısıde uzaq emdelgennen keıin qulaǵym estıtin boldy, tilim sóıleýge keldi... Biraq eki kózim sý qarańǵy bolyp, túk kórmeı qaldy,– dep eske alyp otyratyn.
Jaryq dúnıeniń jarqylyn da, kók aspannyń alasharby bulttaryn da, aǵaryp atqan aq tań men qyzaryp batqan kúndi de, aınalasyndaǵy adamdardyń da, tipti óz urpaqtarynyń da bet-beıne, keskin-kelbetterin kórmeı ómir súrýdiń qanshalyqty azapty ekendigin aıtsańyzshy!
Uly Otan soǵysynyń ardageri Esmuhan О́mirbaev 1924 jyly Astrahan aýdanyndaǵy Alǵabas aýylynda dúnıege kelgen-di. Atbasardaǵy on jyldyq mektepti bitirgennen keıin Novocherkask (qazirgi Astrahan) aýdandyq áskerı komıssarıatynyń shaqyrýymen 1941 jyldyń kúzinde áskerge alynady da, Aqmola qalasyndaǵy (qazirgi Nur-Sultan) atqyshtardyń daıyndyq kýrsynan ótip, 1942 jyldyń qańtar aıynda I Ýkraına maıdany quramyndaǵy 126-shy motoatqyshtar polkiniń quramyna jiberiledi.
Bul kez – nemis basqynshylarynyń qaıtken kúnde de Ýkraınany jaýlap alýǵa bar áskerı kúshin ústi-ústine tógip jatqan kez ekendigi tarıhtan belgili. Ákem qyzmet etken dıvızııaǵa Donnyń boıyndaǵy eldi mekenderdi jaý qolyna bermeı, saqtap qalý buıyrylady. Jaý Donnyń qarsy betine ótý úshin barlyq kúshin jumyldyrady.
Eki jaqtyń atqylasýynyń joıqyn bolǵandyǵy sonshalyqty, ózenniń ústinen tartylǵan kópir opyryla qırap, dál sol kezde jaý jaq jaǵaǵa uryspen ótip kele jatqan qyzyl áskerlerdiń birazy sýǵa da batyp ketedi. Aman qalǵandarynyń birazy Dondy júzip ótip, ekinshi betke shyqsa, arasynda ákem de bar eken. О́ıtkeni balalyq shaǵy men soǵysqa deıingi bar ómiri Esil men Qalqutan ózenderiniń jaǵasynda ótken ákem jaqsy maltysa kerek-ti.
Don boıyndaǵy shaıqastarda óziniń ójettiligimen jáne batyldyǵymen talaı erlik jasap, kózge túsken ákem otrıad komandıriniń buıryǵymen vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalady da keıin, 1943 jyldyń 1 sáýirinde Ýkraınanyń 68-shi motoatqyshtar polkine jiberiledi. Harkov mańaıyndaǵy urysta alǵash ret aıaqtan jaralanyp, gospıtalǵa túsedi. Sol gospıtalda 1943 jyldyń tamyzynan 3 jeltoqsanyna deıin emdelip, maıdanǵa jaramdy dep tanylǵan soń III Ýkraına maıdanynyń 27-shi dıvızııasyna jiberiledi.
Sonymen 1944 jyldyń 30 qańtarynda kontýzııa alyp, aýyr jaralanǵan ákem okoptaǵy topyraq astynda es-tússiz úsh-tórt kún jatyp qalady. Osy okoppen eńbektep kele jatqan bir jaýynger yńyrsyp jatqan ákemdi baıqap qalyp, onyń tiri ekendigine kózi jetken soń, gospıtalǵa jetkizedi. Gospıtalda qansha emdelse de, joǵaryda aıtqanymdaı kózi qaıyra kórmeıdi. Sodan ony Odessadaǵy Fılatov atyndaǵy kóz ınstıtýtyna da jiberedi. Bul ınstıtýtta tórt aı jatyp emdelse de dárigerler kóz janaryn qaıtara almaıdy da óziniń áskerı quramyna qaıtaryp jiberedi. Bul aradaǵy áskerı komıssııa amal joq eline qaıtarýǵa sheshim qabyldaıdy.
Sol bir kúızelisti sátte ákem «elge barmaımyn, mendeı soqyr adam endi eshkimge de kerek emes» dep aıqaı salyp, daýys kóteripti. Al 1944 jyldyń tamyz aıynda ásker qatarynan birjola shyǵarylǵan ony eline jetkizip salý úshin janyna bir medbıke qosyp beriledi.
Ákem elge, óz úıine kelgen soń eshkimmen til qatysyp sóılespeı, tomaǵa-tuıyqtalyp qalady. Sodan ákesi О́mirbaı men eki inisi Rysbaı men Rysbek 1950 jyly Odessa qalasyndaǵy Fılatov ınstıtýtyna aparady. Shirkin, jaryq dúnıeni bir kórsem degen úmitpen osymen ekinshi ret kelip otyrǵan bul ınstıtýtta bir apta jatyp qaralady. Biraq taǵy da sol uıǵarym... kóz janary emdeýge kelmeıdi.
Osydan keıin ákem sabyrǵa kelip, sabasyna túsip, qos janarynyń sý qarańǵylyǵyna moıynsuna bastaıdy. Petropavl qalasyndaǵy mýzyka mektebinde oqyp, baıanda oınaýdy úırenip, zaǵıptardyń oqý júıesin meńgerip alady. Sonyń nátıjesinde qarap otyrmaı, kitapty kóp oqıtyn bolady. Ara-arasynda syrnaıyn da tartyp, sherin tarqatady...
Anam jary Ámirhan ákemniń jylyn ótkizgennen keıin eki balasyn, ıaǵnı inim Amankeldi ekeýmizdi alyp, tórkinine ketpekshi bolady. Men jeti aılyǵymda týyppyn da, ákemniń anasy, ıaǵnı ájem baýyryna salyp ósirgen edi. Amankeldi óz anasynyń baýyrynda óskendikten, birge ketemin dese, men «eshqaıda barmaımyn, ketpeımin» dep baıbalam salsam da, biraq sheshe qoıa ma, ekeýmizdi de ózimen birge tórkinine alyp ketpekshi bolady.
– Ulymnan bir aıryldym, endi ulymnyń myna eki balasyn bótenniń bosaǵasyna jibere almaımyn. Aınalaıyn, kelinim emes, qyzym bolyp osy bosaǵada qalshy,– dep atam men ájem kóz jastaryn kóldeı etip zar jylasa kerek. «Qyzymdy endi bul bosaǵada qaldyrmaımyn, qaıtsem de alyp ketemin» dep at-arbasymen kelip turǵandardyń arasynda anamnyń anasy men inisi de bar eken. Osy bir taǵdyrsheshti sátte anam Látıpa estilik tanytyp, atasy men enesiniń kóz jastarynan attaı almaı, óz bosaǵasynda qalyp qoıady.
Bul kezde ákem Esmuhan áli eshkimge úılene qoıǵan joq-ty. Sý qarańǵy janary aınala tirshilikti kóre almaǵan jannyń kimge baryp sóz salyp, kimmen tanysar jaıy bar deısiz?! Úıde otyryp kitabyn oqyp, arasynda syrnaıyn tartyp qoıyp ómir keship jatqan Esmuhandy qazaqtyń ámeńgerlik jolymen atam men ájem meniń anama úılendiredi. Baýyryndaǵy balapandaryn jat bosaǵada telmirtkisi kelmegen anam zaǵıp qaınysyna turmysqa shyǵýǵa kóngen edi. Bul sheshimniń eki tarapqa da qanshalyqty aýyr da azapty bolǵanyn endi sezinemin. Alaıda bul jaıynda kózderi tiri kezderinde ekeýinen da suraı almadym. Suraýdyń da qajeti joq edi. Esmuhan maǵan áke bolyp ketti. Al Látıpanyń ózine turmysqa shyqqanyn qatty baǵalap, qurmetteıtin.
Kózim kórmeıdi dep qarap jatpady, úıdiń kóp sharýasyn ózi atqaratyn edi. Tipti, maldy da ózi jaılaıtyn, shóp maıalaýda da júretin. Qys aılarynda kúnbe-kún peshke jaǵatyn kómirdi de ózi úıge kirgizip qoıatyn-dy. Sút tartyp, qaımaq bylǵaý, qaımaǵy aıyrylǵan sútti buzaýlarǵa berý, qysqy soǵymdy jemdep, semirtý sııaqty sharýanyń barlyǵyn da ózi atqaratyn. Sońǵy jyldary anam ot tutatyp, peshin de jaǵa almaıtyn boldy da, ákem sony da ózi istep júrdi. Búkil el ákemniń iskerligine jáne uqyptylyǵy men tazalyǵyna oraı Esmuhan men Látıpanyń mal qorasynyń ózinde shaı ishýge bolady dep súısinip otyratyn.
Ákem meni jáne inimdi oqytýǵa janyn saldy. Bul, bálkim, óziniń týǵan aǵasynyń balalaryn kisi qataryna qosyp, adamı bir paryzyn óteıin degen adal nıeti de bolar. Men Aqmola qalasyndaǵy pedýchılısheni bitirip, Astrahan aýdanyndaǵy týǵan aýylym Alǵabasta muǵalim boldym. Keıin Qaraǵandy pedagogıka ınstıtýtynda (qazir ýnıversıtet) syrttaı oqyp, joǵary bilim aldym. Qaı oqý ornynda oqysam da, únemi oqý ozaty boldym. Al inim Amankeldini Aqmola aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna túsirdi. Bul oqý ornynyń sol kezdegi rektory Gendelmanǵa baryp: «Sen meniń balamdy oqýǵa emtıhansyz alasyń! Saǵan beretin emtıhanym myna meniń eki kózim», deıdi. Obaly neshik, rektor da sózge kelmeı, inimdi zootehnıkalyq fakýltetke emtıhansyz qabyldatady.
...1954 jyly ákem Esmuhan men anam Látıpa uldy boldy. Esimin Ǵızat qoıdy. Dene turqy ákesine tartqan, iri, segiz aılyǵynda eki jastaǵy baladaı kórinýshi edi. Sol Ǵızat kóz tıdi me, eki ókpesinen birdeı qabynyp shetinep ketti. Budan keıin basqa sábı kóre alǵan joq. Átteń, sol balasy tiri bolǵanda, onyń ómiri de basqasha bolar ma edi?! Jalpy, bizge jáne nemerelerine degen súıispenshiligi erekshe edi. Meniń qyzym Danany segiz aılyǵynda óz úıine alyp ketti. Anam segiz aılyq balany tamaqtandyryp, jýyndyryp, uıyqtar kezinde ákeme beretin. Ol ony keýdesine jatqyzyp, besik bolyp terbetip uıyqtatatyn. Dananyń soǵan daǵdylanǵandyǵy sonshalyqty, tek ákemniń «keýde besigine» ǵana jatyp, uıyqtaıtyn-dy. Inimniń balasyn úsh jasynda baýyryna salyp ósirdi. О́le-ólgenshe inimmen birge turdy.
Ýaqytta baılaý bar ma? Uly Jeńiske de, mine, 75 jyl! Keýdesine I jáne II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderi men san túrli jaýyngerlik medaldaryn taǵyp, Jeńis toılanyp jatqan alańǵa baryp keletin de únsiz oıǵa beriletin. Sondaı merekeli sátte balalary men nemere-jıenderi jınalyp, máre-sáre bolatyn kezder de qarańǵy dúnıeniń jaryq bir sáýlesindeı kókeıimnen esh óshken emes.
Hadısha О́MIRBAEVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen bilim qyzmetkeri
NUR-SULTAN
