Haırýlla Nyshanuly Janbekov orta mektepti úzdik bitirgennen soń 1976 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetiniń stýdenti atanady. Alys shalǵaı eldi mekende dúnıege kelgen qara domalaq aýyl balasyna kúrdeli mamandyqty júreksinbeı tańdaýyn erekshe atap ótken jón. О́ıtkeni, sol ýaqyttarda bul fakýltette sonaý Máskeýden kelgen ǵalymdardan dáris alý, orys tildi baǵdarlamamen qamtamasyz etilgen oqýlyqtarmen bilim jetildirý qıynnyń-qıyny ekeni aıtpasa da túsinikti. Olaı deıtinimiz, bul kezeńde hımııa ǵylymdary salasynda qazaqsha aýdarylǵan kitaptar qazirgideı qoljetimdi emes. Sol sebepti aýyl balalarynyń bul mamandyqtyń ıesi atanýǵa júregi daýlaı bermeıtin.
Oqýyn oıdaǵydaı támamdaǵan jas túlek Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Organıkalyq katalız jáne elektrohımııa ınstıtýtynda izdenýshi-ǵalym retinde jumysqa qabyldanady. Osy mekemede 13 jyldaı qyzmet atqarǵan Haırýlla Nyshanuly ǵylymı ınstıtýttyń sharýalaryn tereń meńgerip qana qoımaı, ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵynyń arqasynda 1992 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn tabysty qorǵady.
Ǵylym kandıdaty atanǵan ol osy mekemede turaqtap qana qoımaı, 1994 jyly san myńdaǵan shákirtti bilim nárimen sýsyndatqan Qazaqstandaǵy tuńǵysh joǵary oqý orny – Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń hımııa jáne hımııany oqytý ádistemesi kafedrasynda eńbek jolynyń jańa betterin ashty. Sol jyldary qara shańyraq bilim ordasynda qalyptasqan dástúr boıynsha kafedraǵa jańadan kelgen jas mamandardyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵyn oıatý maqsatynda olarǵa ǵylymı jumyspen shuǵyldanýdy mindetteıtin edi. Sondaı ıgi dástúrmen Haırýlla da betpe-bet kelgen bolatyn. Biraq 13 jyldyq tájirıbe ǵylymı jumyspen aınalysýǵa qıyndyq týǵyzbaıdy. Qaıta bul mindet onyń ýnıversıtette ujymmen etene aralasýyna jol ashady. Professor Haırýlla Janbekovtiń aıtýynsha: «Bul kókeıimde kópten beri mazalap júrgen sharýa edi. Kafedra meńgerýshisiniń ǵylymı jumyspen aınalys dep tapsyrýy osy oıymdy dóp basyp, qatty qýandym. Árıne, ǵylymı mekemede júrgen soń talaı jyldan josparlap júrgen jobalarym bar edi, biraq bul ómirlik eńbek bolǵan soń, ǵylymda jan-jaqty qoltańbasy bar ustazym Qýanyshbek Musabekovtan keńes suraýdy jón kórdim», degen bolatyn.
Qazaqstan Joǵary mektebi ǵylym akademııasynyń jáne ulttyq jaratylystaný ǵylymdary Akademııasynyń akademıgi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qýanyshbek Musabekovtiń aldyna aqyl suraı barǵan jas ǵalymnyń ǵylymı joba týraly jınaqtaǵan materıaldarymen tanysa kele «Haırýlla, myna ákelgen materıaldaryńnyń bári jaqsy, barlyǵy da ǵylymǵa suranyp-aq tur. Degenmen men de ǵylymnyń jańa salasymen júrip, týǵan aýylymyzdyń tabıǵatyn ǵylymı turǵyda qarastyrsam degen oıymdy júzege asyrýǵa ýaqyt taba almadym. Sen osy sharýany qolǵa alsań qaıtedi, ári týǵan ólkemizge de keleshek paıdasy zor», – dep Syrdarııa ózenin zertteýge keńes beredi. Haırýlla Nyshanuly akademıktiń bul bastamasyna kóńili tola qoımasa da, bala kezinen týǵan ólkege degen qurmetti kókeıge túıip óskendikten, oılana kele osy jobany qolǵa alady. Jas ǵalymǵa bul bir qaraǵanda ózgesheligi joq bolyp kóringenimen, zertteý júrgizý barysynda ózen sýynyń quramynda zııandy zattar men aýyr metaldardyń shamadan tys ekeni anyqtalady. Osy zertteýdiń arqasynda ol Aral teńiziniń tragedııalyq taǵdyrymen jaqyn tanysa túsedi.
Búginde biz onyń sebebi trıhtan belgili kezinde «aq altyn», ıaǵnı maqtadan táýelsiz el bolý maqsatynda jasalynǵan solaqaı saıasattyń saldarynan dep aıtyp júrgen Aral teńizindegi keıingi jyldary shamadan tys kóbeıip ketken zııandy zattardyń ekologııaǵa teris áserin anyqtaýda Haırýlla Janbekov kóp izdendi. Aral teńizindegi zııandy zattar tek ekologııaǵa ǵana emes, sol jerdi mekendeıtin jergilikti halyqqa da teris áser etetinin zertteý barysynda anyqtap berdi. Bunyń basty túıtkili Amýdarıa men Syrdarııa ózenderine salynǵan sý qoımalary men bóget, toǵandardy óz ara salystyrǵanda, Syrdarııa ózenine qaraǵanda Amýdarıa ózenine úsh ese artyq, ózen sýyna tosqaýyl jasalynǵan bolyp otyrǵanyn ol zertteý barysynda kórsete bildi.
Haırýlla Janbekov Syrdarııa men Aral basseıiniń radıologııalyq jaǵdaıyn zertteý nátıjelerin 1995 jyldan beri júrgizip qana qoımaı, ony ýnıversıtettiń bilim alýshylaryna uǵyndyrý barysynda, naqty zertteýler monıtorıng, ıaǵnı bolmasa tájirıbelerdi júrgizip, onyń nátıjelerin bolashaq mamanmen birge talqylap, naǵyz quzyretti mamandardyń ómirge kelýine de ólsheýsiz úles qosty.
Osy Syrdarııa ózen sýynyń quramyndaǵy antropogendik lastaýshy radıonýklıdter, Aral teńizine jaqyn ornalasqan Amanótkel, Bógen eldi mekenderiniń tusyndaǵy sýda 2003 jyly kóktemde 5-6 ese artqanyn ol zertteý nátıjeleri arqyly kórsetip, jurtshylyqtyn nazaryn aýdara bildi. Osynyń nátıjesinde «QR aýmaǵyndaǵy Syrdarııa ózen sýy basseıininiń mıneraldy tyńaıtqyshtar, aýyr metalldarmen jáne radıonýklıdtermen lastaný monıtorıngi» atty taqyrypta iri ǵylymı-zertteý jumysyn tabysty aıaqtap qana qoımaı, osy salada eki ǵylym kandıdatynyń shyǵýyna da yqpal etti.
Sondaı-aq Haırýlla Nyshanulynyń bastamasymen 2016/2017 jyly Sýkýba Ýnıversıtetiniń, bilim berý ınstıtýtynyń oqytýshylarymen tunǵysh ret bilim salasyndaǵy Japonııa memleketimen Qazaqstan ǵalymdarynyń birlesken ekspedısııasy uıymdastyryldy. Professor Haırýlla Janbekov bastaǵan Japon memleketiniń joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary – Sýkýba ýnıversıteti bilim berý ınstıtýtynyń dırektory, professor Esııas Ida, Dzeetsý ýnıversıteti eksperımenttik mektep dırektory, professor Takası Sımýra, Gakýgeı ýnıversıtetiniń professory Masataka Araı, Dokke ýnıversıtetiniń professory Hıroakı Akımoto, Tohoký Fýkýsı ýnıversıtetiniń dosenti Tosıo Asakava jáne ýnıversıtettiń aǵa oqytýshysy Qýanysh Tastanbekovpen Aral óńirinde bolyp, ondaǵy bilim berý mekemeleri jáne oqýshylarmen kezdesip, aldaǵy ýaqytta bul óńirdiń ekologııalyq ahýalyn jaqsartý týraly pikir almasyp, nátıjesinde birlesken jobany qolǵa alǵan bolatyn. Búginde bul zertteý jumysy óz nátıjesin berýde.
Baǵdarlama nege «Týǵan jer» dep atalady? Adam balasy – sheksiz zerdeniń ǵana emes, ǵajaıyp sezimniń ıesi. Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri» dep «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý baǵdarlamalyq eńbeginde kórsetilgendeı Haırýlla Janbekov te ózi týǵan jerden syrtta júrse de, týǵan ólkege degen perzenttik mindetin esten shyǵarmaı, onyń gúldenýine úles qosqan naǵyz azamat.
Sonymen qatar Haırýlla Janbekov aıtýly ǵalym ǵana emes, ýnıversıtettiń bilim salasyn qadaǵalaıtyn Akademııalyq máseleler jónindegi departament dırektory qyzmetin abyroımen atqaryp kele jatqan bilikti basshy. Jáne ýnıversıtette «Analıtıkalyq hımııa», «Fızıkalyq jáne kolloıdty hımııa», «Hımııalyq ekologııa» pánderi boıynsha dárister men laboratorııalyq sabaqtardy zaman talabyna saı ótkizip júrgen taǵylymy mol ustaz.
