Birinshiden, Ismaıl Gaspyralynyń 1909 jyly qazaq halqy týraly janashyrlyqpen jazǵan maqalasy ornymen, oraıymen oralǵan eken. Osydan 111 jyl burynǵy túrki áleminiń taý tulǵasynyń janaıqaıy, tereń oı-tolǵaýy tarıhı qundy ári tiri dúnıe. Onyń dalamyzǵa tónip kele jatqan qaýip-qaterdi sezinip, boljaǵan kóregendigi men jar salyp saqtandyrýy qaıran qaldyrdy. Temir jol kelip, jerdi jatjurttar alsa, óris tarylyp, mal qyrylsa, qazaq halqy qyrǵynǵa ushyraýy múmkin, tezirek otyryqshy bol, egin ek, kásip qyl degen danalyq sózdiń shyndyǵyn keıingi tarıh kórsetti – asharshylyq qasireti esten keter me?
Ekinshi nazar aýdaratyn jaıt – osy tarıhı eńbekten oı sabaqtaǵan ǵalym Darhan Qydyráliniń atakásip týraly tolǵamdary. Shynynda da, atadan qalǵan kásip kóp bolǵanymen, búginde násip bolyp otyrǵany qaısy? Bul el bolyp oılanatyn másele. Ár halyqtyń ózine tán, atadan qalǵan kásibin násip qylyp, ózge elderge ulttyq ereksheligi retinde tanytyp júrgenin aıta kelip, munyń ózi eldiń eldigin, rýhanı álemin, tipti densaýlyǵyn saqtap turatyn tamyry, máni tereń tutas bir álem ekendigine tyń kózqaras bildiredi. Al bizdiń qazaq balasynyń atakásipteri týraly tarata sóılep, qazir osynyń qaısysyn bizdiń baýyrlarymyz kásibı deńgeıge kóterip, tabys taýyp otyr degen ómirsheń oıdy qozǵaıdy. Shynynda da, mine, mynadaı, mynadaı atakásibimiz bar, odan mynadaı paıda taýyp otyrmyz dep álemniń aldynda aýyz toltyryp aıta alamyz ba? Áıtpese erinbegen adamǵa eńbek tabylady, talaptyǵa kásip az emes qoı. Ańyzdyń mańyzyna zer salyp kórsek, Dáýit paıǵambar patshalyq qurǵan kezinde qarapaıym kıinip, ózin eshkimge tanytpaı, halyq kóp jınalatyn bazardy aralaıdy eken. Sóz arasynda reti kelgende, adamdardan: «Patshalaryń qandaı?» dep suraıdy eken. «Patshamyz jaqsy, ádil!» degen jaýap estip, qýanyp qalady eken.
Bir kúni bir kisi onyń bul suraǵyna: «Patshamyz jaman!» depti. Dáýit paıǵambar renjip qalsa da sabyr qylyp, sebebin suraıdy. Sonda álgi kisi: «Patshamyzdyń ózin ózi asyraıtyn kásibi joq, halyqtyń ústinen kún kóredi!» depti. Dáýit bul sózdi kóńiline aýyr alyp, kóp oılanady. Aqyry, ashy bolsa da shyndyq eken-aý dep ókinip, Alladan: «Maǵan násip bolatyn bir kásip bere gór!» dep tileıdi.
Bir kúni et jep otyryp ıtine súıek tastaıdy. It súıekti aldyńǵy eki aıaǵymen qysyp alyp, kemire bastaıdy. Oǵan qarap otyryp, Dáýit qysqashty oılap tabady. Qysqashpen qysyp, temir soǵýdy úırenedi. Alla taǵala onyń ıtten bolsa da úırengen yntasyna, kishipeıildigine rıza bolyp, ustalyq ónerdi bergen eken. Dáýit asqan sheber usta bolyp, mańdaı terimen tapqan tabysymen kún kóredi. Ustalyq dańqy shyǵyp, álemge áıgili sheber atanady, halqynyń qurmetine bólenedi.
Qazaqtyń batyrlar jyrynda: «Badana kózdi bek saýyt, Berkitip soqqan er Dáýit» – dep jyrlanady. Onyń soqqan saýytynan sadaqtyń ushqyr jebesi ótpeıdi, qurysh naıza tespeıdi, almas qylysh kespeıdi. Mine, adal kásip násip bolyp, erdiń jaqsy atyn shyǵaryp, abyroı, alǵysqa bóleıdi.
Biraq osy jerde bir oılanatyn ómirlik másele – adal kásippen aınalysyp júrgen jandardyń eńbegi esh, tuzy sor bolmaýy. Iаǵnı talapty eńbekqor jandardy barynsha qoldap, jan-jaqty demeý kórsetý, tabanaqy, mańdaı terimen alǵan, shyǵarǵan ónimin ýaqtyly ótkizýine memlekettik qamqorlyq jasaý asa qajet. Áıtpese erinbe, eńbek et dep aıtý aýyzǵa ońaı, al shyn máninde atadan qalǵan kásippen shyndap aınalysatyn adamdarǵa naqty qoldaý bolmasa, isi órge basýy asa qıyn.
Árıne qazaq úshin kásiptiń eń negizgisi – mal ósirý. Keıde ásire birjaqty oılaıtyn baýyrlarymyz shamdanyp jatady: «Nemene, qazaqtyń qolynan mal baǵýdan basqa eshteńe kelmep pe?» dep. Kelgen, árıne keledi de. Biraq babymen mal baǵý, kásibı túrde myńǵyrtyp ósirip, sapaly, ekologııalyq taza et pen sút, qymyz ben shubatty bazarǵa shyǵarý ońaı dep kim aıtty? О́rkenıetti degen elderdiń nebir keremeti oqyǵan, bilimpaz balalary qolyna taıaq ustap, bir kún mal baǵa alar ma eken?
Aýyldaǵy qazaqtyń dámi de, sáni de qoradaǵy malymen!
«Bala-shaǵańdy asyrap otyrǵan, ózińe násip bolǵan kásibińdi sebepsiz tastap ketpe!» degen paıǵambarymyzdyń hadısi esimde.
Bala kúnimizden estip óstik, atalarymyz bir-birinen: «Kásip ne?» dep suraıtyn.
Úlkender eńbekqor jandarǵa rıza bolǵanda: «Kásibińe bereke bersin!» dep bata beredi eken.
Baıanǵalı ÁLIMJANOV
