Osyndaı qundylyqtar – bul adam jáne qoǵam úshin mańyzdy, adamdarǵa ómirdiń qıynshylyqtaryna tótep berýge kómektesedi, áleýmettik shyndyqty retteýge múmkindik beredi.
HIH ǵasyrda uly aqyn Abaıdyń «bes asyl isi» men fılosof Shákárimniń «Úsh anyǵynda» qazaq qoǵamyna qajetti qundylyqtardy soqyrǵa taıaq ustatqandaı túsindirip beredi. HH ǵasyrdyń basynda birlik, táýelsizdik, erkindik, azattyq uǵymdary basty qundylyq boldy.
Alashtyń ardaǵy, arysy, asyly, daýylpaz aqyny M.Dýlatov:
«Kózińdi ash, oıan qazaq,
kóter basty,
О́tkizbeı qarańǵyda
beker jasty»,
dep halqyn azattyqqa shaqyrsa, endigi bir óleńinde;
«Birlik joq, alty aýyzdy
halyqpyz ǵoı,
Qatardan sol sebepti
qalyppyz ǵoı»,
dep birlik pen yntymaqtyń joqtyǵynan qazaq qoǵamynyń alaýyz bolǵanyna ashynady.
Búginde egemen elimiz Elbasynyń dara jolymen kezeń-kezeńmen jańǵyrý ústinde keledi. Birinshi jańǵyrýda kógimizde kók Baıraqty jelbiretip, Eltańbamyzdy aıshyqtap, Ánuranymyzdy áýelettik. Ekinshi jańǵyrýda uzaq merzimdi «Qazaqstan-2030» memlekettik strategııasyn qabyldap, damyǵan 50 eldiń qataryna qosyldyq. Úshinshi jańǵyrýda álemniń 30 ozyq eliniń qataryna qosylý maqsatynda «100 naqty qadam» Ult josparyn oryndaýǵa kiristik.
Búginde álem Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirine qadam basyp keledi. Jańa tehnologııalyq qalyp bizdiń qalaı jumys isteıtinimizdi, azamattyq quqyqtarymyzdy qalaı iske asyratynymyzdy, balalarymyzdy qalaı tárbıeleıtinimizdi túbegeıli ózgertýde.
Búgingi bilim júıesine jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıyna sińirgen sanasy ashyq, sanaly azamatty qalyptastyrý mindeti qoıylyp otyr.
Sanaly azamat degenimiz – Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jetistikterin jáne birneshe tildi jetik meńgergen bilimdi, bilikti maman.
Sananyń ashyqtyǵy degenimiz – jahandaný men jańa tehnologııa ómirimizge alyp kelgen ózgeristerdi qabyldaýǵa daıyn bolý degen sóz.
Elbasy qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa, ulttyń rýhanı qundylyǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn jarııalady.
«Rýhanı jańǵyrý» – bul jedel áreket emes, barlyǵymyzdyń, ásirese qazaqstandyqtardyń jas býynynyń qoǵamdyq sanasyn jańǵyrtý jónindegi uzaq, irgeli jumys.
Syndarly baǵdarlamaly maqalanyń «Týǵan jer», «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy», «Jahandyq álemdegi zamanaýı qazaqstandyq mádenıet», «Qazaqstannyń 100 jańa esimi», «Jańa adamgershilik bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq», «Memlekettik tildi latyn álipbıine kóshirý» jobalary arqyly sanany jańǵyrtýdyń sara joldary aıqyndaldy.
Osy jobalar boıynsha Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń ǵylymı qyzmetkerleri ázirlegen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jaǵdaıyndaǵy Tárbıeniń tujyrymdamalyq negizderi» Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2019 jyly 15 sáýirdegi №145 buıryǵymen bekitildi.
Tárbıeniń tujyrymdamalyq negizderinde tárbıeniń segiz baǵyty berilgen jáne oǵan adam boıyndaǵy qundylyqtar toptastyrylǵan. Qundylyqtar arqyly qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń alǵashqy baspaldaǵy – mektep. Qoǵamdyq sana mektepte qalyptasady. Ábý Nasyr ál-Farabı babamyzdyń «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe kerek. Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degeni búgingi kúni de ózektiligin joıǵan emes.
Sonymen búgingi kúni qoǵamdyq qundylyqtar qandaı?
«Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý aıasynda qazirgi zamanǵy qazaqstandyq qoǵam qundylyqtary» taqyrybynda kezeń-kezeńmen júrgizilgen saýaldama qorytyndysy uıat, ar, namys qundylyqtary búginde ózekti ekenin anyqtap berdi.
Jahandaný jaǵdaıyndaǵy jastardyń boıynan jaýapkershilik, namys, otansúıgishtik qasıetin kórip júrmiz. Ásirese álemdik arenalarda óner kórsetip júrgen sportshylarymyz jarqyn úlgisin kórsetýde. Buǵan álemniń túkpir-túkpirinde ótken dúbirli dodalarda oryn alǵan jaıttardy mysalǵa keltirýge bolady.
Az-kem aıaldap, ótkenge oı júgirteıikshi. 2017 jyly Reseıdiń Sochı qalasynda sambodan ótken álem chempıonatynda, 2019 jyly Úndistannyń Bangalor qalasynda ótken Azııa chempıonatynda, 2019 jyly Arab túbegindegi Ábý-Dabı qalasynda karateden álem chempıonatynda tehnıkalyq aqaýlar saldarynan elimizdiń Ánurany úzilip qalǵan. Ar men namys synalar syn saǵatta jeńis tuǵyrynda turǵan sportshylarymyz Ánurandy ilip áketip áýelete shyrqaǵan. Olarǵa dúnıe júzinen jınalǵan jarysqa qatysýshylar men kórermender uzaq shapalaq soǵyp sportshylarymyzǵa tánti bolyp, qurmetin kórsetken. Bul sátterde qandaı qundylyqtar kórinis tapty?
Birinshiden, «Otan aldyndaǵy jaýapkershilik». Sportshy el úmitin aqtap jeńistiń bıigine kóterildi. El mereıin asyrdy.
Ekinshiden, namys. Álem aldynda týǵan eldiń rámizin qorlaýǵa jol bermedi. Ádiletsizdikke kónip tura berýge sportshynyń namysy jibermedi.
Úshinshiden, shynaıy patrıotızm. Sportshynyń jeńis tuǵyryna kóterilýi men jankúıerler rámizge qurmet kórsetýi jan tebirentken kórinis.
Dańqty boksshymyz Gennadıı Golovkınniń ómiri tolǵan ónege. «Meniń ákem – orys, sheshem – koreı, ózim – qazaqpyn» degen sportshy sheteldik jýrnalısterge bergen suhbatynda shynaıy patrıot ekenin taǵy bir tanytty. Suhbat alýshy dańqty boksshynyń reseılik boksshylarǵa qatysty pikirin bilgisi keldi.
«G.Golovkın: – Men Reseıden emespin.
Jýrnalıst: – Qazaqstannansyz, okeı!
G.Golovkın: – Ol Reseı emes, shatastyrmańyzdar».
Osy bir qysqa ǵana suhbattan otansúıgishtik, batyldyq, shynshyldyq qundylyqtary kórinis tapqan.
Mıllıondaǵan fanattary bar otandyq juldyzdar osyndaı ónegesimen zamanaýı jastardy eljandylyq, yntymaq, birlik, namys, tózimdilik, jaýapkershilik sııaqty asa qajet qundylyqtarǵa tárbıelep otyr.
Táýelsizdik jyldarynda elimizde sportpen qatar mádenıetimiz de qaryshtap damydy. О́nerpazdarymyz el mereıin asyryp, jer-jahanǵa tanyldy.
Mádenıet álemi – qundylyqtar álemi. Bul kúnde dúnıe júziniń dıdary Dımash pen Erjanǵa burylǵany shyndyq. BAQ betterinen, ınternet jelisinen ana tilimizdiń áýezdiligine tańdaı qaǵyp, tamsanǵan sheteldikterdi kórgende, olardyń qazaq ánderin qosyla shyrqaǵanyn estigende tóbemiz kókke jetkendeı qýanamyz. Dımash pen Erjan arqyly Uly dalamyz án salyp turǵandaı kórinedi. Ánshilerimiz álemde qazaq halqynyń talǵamy bıik, ónerpaz halyq degen uǵym qalyptastyrdy desek te bolady.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵynyń irgetasyn qalaıtyn jastar, óskeleń urpaqtyń ótkeni men bolashaǵyn aıqyn tanıtyn sanaly, tolerantty bolýy tıis. Osy turǵydan bilim berý júıesiniń basty mindeti – eń aldymen bilimdi, ulttyq qundylyqtar men zamanaýı ıgilikterdi óz boıyna biriktirip, ushtastyra biletin, óz eliniń naǵyz janashyr azamattary retinde qalyptasýǵa tárbıeleý. Elbasy sózimen aıtsaq, «myqty ári jaýapkershiligi joǵary Birtutas ult bolý» jolynda maqsaty aıqyn, muraty bıik, sanaly azamat qalyptastyrý.
Bolat BAIQASOV,
Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri
