Oblys, maıdan basshylarynyń buıryǵyna sáıkes Tushyqudyqtaǵy 14-aýyldan (Eltaı kolhozy) Oral maıdanyna 150 jylqy alynatyn boldy. Áskerge jaramdy jylqyny irikteý úshin «Konsoıýz» mekemesi arqyly eki-úsh áskerı ókil keldi. Mingenderi «polýtorka». Shańdy aspanǵa úıirip, daýysy daryldap, jer dúnıeni qýyryp barady. Kópshilik jan-jaqtan jınala qaldy. Kelgen eki-úsh orystyń basshysy jylqy tanı biletin, burynǵy sharýashylyq mamany bolyp shyqty. Ol aýyl-aýyldyń jylqysyn túgel jınaqtap, bir jerge ıirdi, jylqylardy iriktep, ishindegi táýirlerin bólektedi. Jylqynyń boıyn, uzyndyǵyn, tisin qarap jaramdy degenderine nomer baılady. Aýyl-aýyldan jylqyǵa arqan jınaldy. Bulary eshkiniń qoldan esken myqty qyl arqany. Sonymen eń tańdaýly degen 150 jylqy irikteldi. Álgi bastyq orys: «Mynaý Adaı jylqylary Don jylqylarynan artyq bolmasa, kem emes» dep maqtaýyn da kelistirdi. Sodan soń ol:
– Jylqyny Gýrevke deıin (qazirgi Atyraý) shashaý shyǵarmaı aıdap barý úshin bizge eki-úsh adam kerek, dedi. Mundaı ári buıryq, ári ótinishke eshkim qarsylasqan joq. Jurttyń bári de áskerı tártiptiń qatal zańyn túsinetin. Alys jolǵa jylqy aıdaýǵa jaramdy degen Temirbaı degen qarııa men on alty jastaǵy Saryjan Atashev degender júretin boldy.
– Taǵy da bir adam kerek, – dedi orys bastyq. Kolhoz basshysy Jumaǵalı Japaqov tereńnen tolǵap sóıleıtin, barlyǵyn da kesip-piship, bilip aıtatyn ańǵarympaz adam edi:
– Es bilgeli jylqymen kózin ashqan, jylqynyń qulaǵynda oınap ósken eń jas jylqyshymyz mynaý Esmyrza degen balamyz bar, ózi 12 jasta bolǵanmen, jıyrmadaǵy jigitteı qajyrly. Al basqalary ylǵı qatyn-qalash degende, Esmyrza eki kózinen ot shashyp «men daıynmyn» degendeı jalt qarady.
– Tym jas emes pe?
– Bul bala ábden synalǵan jylqyshy.
– Al bala sen qalaı qaraısyń?
– Aǵalardyń aıtqanyna qarsy emespin, – julyp alǵandaı taq etkizdi.
Orys bastyq balanyń pysyqtyǵyna, batyldyǵyna qatty rıza bolyp, alyp júretin boldy. Esmyrza anasymen de, ózgelermen de qoshtasyp atqa mindi.
Sol kúni tús qaıta bular jolǵa shyǵyp, qalyń jylqyny Ústirtke shyǵar «О́rmeli» asýyna qaraı baǵyttady. Mashınadaǵylar erip kele jatty. Azyq-túlik jetkilikti, jylqyshylar «et konservi» degendi birinshi ret kórdi. Sonymen jylqy aıdaǵandar Beıneý, Boranqul, Qulsary, Eskene sııaqty talaı jerlerdi basyp ótip, kúndiz-túni júrip on eki kún degende Gýrevke de kelip jetti. Jylqylar aldyn ala daıyndalyp qoıylǵan vagondarǵa tıeldi. Áskerı kisiler mashınalaryn Gýrevke tastap, ózderi de jylqymen birge vagonǵa mindi. Esmyrzadan basqa eki jylqyshyny elge qaıtaryp jiberdi. Esmyrzany áskerı jigitter «Esko» dep kóbine, ymmen, qımylmen túsinisti, Esmyrza oryssha bilmeıdi. Jylqynyń jaıy jasaldy. Olar «Eskonyń» arqasynan qaǵyp-qaǵyp «molodes pasan» dep qoıady. Bular Stalıngradtan (qazirgi Volgograd) kóp bógelmeı maıdan shebine jaqyndaǵan saıyn jaǵdaı ózgere bastady.
Jetinshi kún degende sáske túste arada kidiris jıileı túsken. Esmyrzanyń janyndaǵylar «vozdýh, vozdýh» dep sasqalaqtady. Álgi nemis ushaqtary aspannan «qumalaqtap» oqtyn-oqtyn kórine berdi. Sol «qumalaqtaǵan» jerleri apandaı or bolyp, topyraq aspanǵa úıirildi. Esmyrza da úreılene tysqa kóz tastap otyrdy. Qudaı saqtap bomba jýyq mańǵa týra túspedi. Áskerıler Esmyrzany kóterip aparyp vagonnyń bir buryshyna otyrǵyzyp qoıdy. Jylqylar da qapelimde shyńǵyryp, kisinep, aıaqtarymen jer tarpyp tynyshsyzdandy. Poıyz aman-esen tıisti jerine kelip jetti-aý. Bul Orel qalasy mańyndaǵy «Mohovoe» stansasy eken.
Mine sol saparda Esmyrza jol-jónekeı soǵystyń adam aıtqysyz qandy izin kórdi. Álsin áli jadaý-júdeý adamdar, kómýsiz qalǵan ólikter, qıraǵan tehnıka, órtengen úıler, kúrkiregen shalǵaı shettegi atys uıalary, qoıshy áıteýir kóńilsiz kórinister kóz ushynda qalyp otyrdy.
Jaýyngerler jylqylardy bólip-bólip alyp, maıdan shebine áketip jatty. Bul jylqylar aýyr zeńbirekti tartý úshin, gospıtal arbalaryna jaralylardy tasý úshin taǵy da basqa kúsh kóligi retinde paıdalanylady eken. Birqatar jaýyngerge Esmyrza Jańbyrshıev jylqyny ustap, qalaı jýasytýdy úıretti. Ásker basshylary qarǵadaı balanyń batyrlyǵy men batyldyǵyna bastaryn shaıqap rıza boldy. Esmyrzaǵa alǵys aıtyp, sý jańa kıimder berip, kıindirdi. Sonymen Esmyrza eki-úsh kún boıy «Polk balasy» atandy. Kóp uzamaı onyń qasyna bir jaýyngerdi qosyp Gýrevke deıin jetkizdi. Áskerılerdiń bastyǵy «Mynany anańa aparyp ber» dep otyz som aqsha berdi. Ol kezde bul az aqsha emes-ti.
Ertip kelgen jaýynger Esmyrzany Gýrev oblystyq áskerı komıssarıatyna amanattap tapsyryp, qosh aıtysty. Degenmen jolaı biraz qıyndyq kórip Tushyqudyq mańyndaǵy Boqtysaı qystaýyna jaıaý-jalpy jetti. Ony aýyldastary «Maıdannan aman kelgen jaýynger» esebinde qarsy alǵany jáne bar.
Esmyrza Jańbyrshıevtiń osyndaı erligin bul kúnderi bireý bilip, bireý bilmeıdi. Bylaısha jap-jas balanyń erlik hıkaıasy soǵys kezindegi óte sırek oqıǵa bolar.
Sanaly ǵumyr jolyn jylqy túligin ósirýmen ótkizgen Esmyrza aqsaqal eńbegimen er atandy. Qaıda júrse de qaq tórden oryn aldy. Marapattaýlary óz aldyna bir shejire. Tárbıeli, taǵylymdy ul-qyz ósirdi. Olardyń biri jylqyshy bolsa, kópshiligi aq adal eńbek etip kásipkerlik tizginin ustaǵandar. Shebir, Shetpe, Aqtaý turǵyndary. El kózine túsken qaıyrymdy meıirban azamattar.
О́tken jyly dúnıeden ótken, 64 jyl otasqan Jánıpa ájeı «Altyn alqa» ıegeri edi. Týralap kelgen táńir ajalyna kimniń sharqy jeter...
Júreginde jyry sheksiz, janarynda sónbes nury túpsiz Esmyrza aqsaqal segiz qyrly, bir syrly jan. Ol beldeýinen bes qaqpany ketpegen ańshy, quralaıdy kózge atqan mergen. Ataqty seıis qazirde de oqta-tekte jeńil kóligin «jelige» baılap qoıǵan júrgizýshi-shofer. Esmyrza aqsaqaldyń ómir shejiresi týraly 2009 jyly jaryq kórgen jazýshy Sábıt Ábishevtiń «Taǵylym» atty kitabynda kóp derek keltirilgen.
Taıaýda Esmyrza aqsaqalǵa baryp sálem berdik. Aıaǵy sál qoıýlanyp qalǵany bolmasa, qımyly shıraq, shalqyma sózi aqtarylyp otyr. О́tken-ketkendi áńgimeledi. «El tynysh, táýelsizdigimiz máńgilik, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamanymyz máńgilik bolsyn» dep batasyn berdi.
Biz de urpaqtaryńyzben myń jasa dep aq batasyn qabyl aldyq.
Allabergen QONARBAEV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
AQTAÝ
