Sol tárizdi, Nurmuhannyń ǵajaıyp talantyn moıyndaǵanymen, Shyńǵys Aıtmatov, taǵy basqalar, tipti óziniń shashyn alyp berip júrse de Sábıt Muqanov ta (Sábeńniń shashyn únemi Jantórın alyp beretin bolǵan – S.Orazbaev) ony qyzǵanyshtyń qyzyl ıtinen arashalaı alǵan joq.
Arashalaǵany bylaı tursyn, óner úshin qý janyn qýyrdaq qylyp júrgen, oınaǵan rólderiniń bári klassıka, sahna men ekran dúldúli Jantórınge kez kelgen alyp jatqan KSRO Halyq ártisi ataǵy da, respýblıka memlekettik syılyǵy da buıyrmady.
Alaıda joıdasyz talantymen kókke shapshyǵan kók azý shyńdy kózden tasalaý múmkin emes eken, ǵajaıyp akterdiń 70 jyldyǵy 1998 jyly Máskeýde, óner qyzmetkerleriniń ortalyq úıinde saltanatpen toılandy. Mereıtoıy Máskeýde merekelengen Qazaqstan túgil, Orta Azııadaǵy jalǵyz akter Nurmuhan Jantórın bolatyn.
Osy oraıda, uly sýretker týraly sóz bastalǵannan keıin biraz nárse aıtylýy kerek sııaqty.
Nurekeńniń zaıyby Margarıta Iovleva-Jantórına óz esteliginde bylaı deıdi: «Sultan Beıbarys» fılmi kórermenderge jol tartqannan keıin, Tver qalasynda ótken kınofestıvalda Jantórınge laýreattyq dıplomǵa qosa «Akterlik mamandyqty damytýǵa kórnekti úles qosqany úshin» arnaýly syılyǵy tabys etildi. Nurmuhan Tver kóshesine shyqqan boıda halyq: «Sul-tan Beı-barys! Sultan Beı-barys!» dep qulaq tundyra daýystap, jabyla qol soǵyp, qoshemettep turyp aldy. Al óziniń respýblıkasy – merzimdi basylymdary men kıno-teatr qaıratkerleri bir aýyz jyly sózin qımaı únsiz qaldy». (Tárjimalaǵan Maqsot Izimuly)
Iá, bizde sahna, kıno tarıhyndaǵy iri tulǵalardy sala-salaǵa bólip zertteý, taný, ardaqtaý, marapattap nasıhattaý, onyń jan-jaqty tabıǵatyn ashý kemshin qalǵan ǵoı.
Qalaı degenmen de, tóbesi kóringenimen túbi jetkizip bolmaıtyn, qara quz shyńdar sııaqty, Nurmuhannyń san qyrly talanty kim-kóringenge ashyla bermeıdi.
Jantórın 1955 jyldary Sábıt Muqanovtyń «Shoqan Ýálıhanov» tragedııasyndaǵy Shoqan rólin kenelte somdady. Al 1957 jyly Nurmuhan Shoqan obrazymen kınoda taǵy kezdesti. Onyń keskindegen Shoqanynyń boıynda erkindikti ańsaý, ishte tunshyǵyp jatqan zapyrandy aqtarý, táýelsizdikti kókseý anyq ańǵarylyp, aıqyn sezilip turýshy edi. Mysaly, Qashǵardaǵy syńsyǵan jaý, tyńshy, jansyz ortasyndaǵy qareketi, qaýip-qaterdi sezse de, ózin sonshalyq beıtarap, salqynqandy ustaýy qandaı ǵajap! El-halyqtyń armanyndaı bolyp ǵasyrlar tolǵaǵynda ǵaıyptan taıyp týa qalǵan, aqyl men bilimnen shaqshadaı basy jarylaıyn dep turǵan órimdeı jigittiń aq patshanyń aldynda aıylyn jımaı óz halqynyń qasireti men muńyn aıtýy... general Chernıaevpen óz qandastaryn qyrǵan jendettigine bola janjaldasýy...
Iá, osy bir ekrandaǵy qaıtalanbas sátterdi sezim qundaǵyna áldeneshe ret orap, qaıtalap kóre bergiń keledi.
Qashanda ulylyq tarazysy – eńbek, talant jáne ýaqyt bolmaq. Keıde osyndaı búkil qajyr-qaıratyńdy sarqyp ketetin, tipti bolat qashaýǵa da kónbeıtin asa qatty mıneraldaı, ıaǵnı qabilet-darynyńdy soryp alatyn máńgilik rólder bolady.
Osy oraıda, Nurekeń óz kókiregindegi qupııa kómbeni bylaısha aqtarady: «Analar barlyq balasyn jaqsy kóredi ǵoı, men de sol sııaqtymyn, jek kóretin rólderim joq. Árıne, óz aýqymdylyǵymen, psıhologııalyq tereńdigimen Shoqanǵa, Beıbarysqa teń keletini az. Aıtmatov prozasy negizinde túsirilgen «Jorǵanyń júrisi» fılmindegi Tanabaı shopannyń róli de ózinshe erekshe. Munda taǵdyr taýqymetin artqan keıipkerdiń qaıǵysyn, mineziniń myqtylyǵyn, alaı-dúleı ishki álemin sózben emes, qımyl-qozǵalyspen – júris-turysymmen, ymmen... kórsetý kerek boldy. Odaq tarqardyń aldynda meni Odessa kınostýdııasy «Danııl – knıaz Galıskıı» fılmindegi Batýdyń beınesin jasaýǵa shaqyrdy. Shyńǵyshannyń osy bir tunjyr, qatygez, sonymen qatar aqyldy urpaǵy meni qatty qyzyqtyrdy. Kóptegen kitap aqtaryp, ol týraly derekterdi tam-tumdap taptym. Sodan Eýropa men Azııadaǵy mońǵol shapqynshylyǵyn qozǵaǵan Bartoldtyń, Iаnnyń, Chıvılıhınniń zertteý maqalalaryn oqyp shyqqannan keıin, fılmge túsý úshin jolǵa shyqtym. Bul rólden keremet lázzat aldym. Men akterlerden óte kúshti, myqty sheberlikti talap etetin rólderde oınaýdy armandaımyn. Sonyń qatarynda III Rıchard ta bar.
Mendegi bar qymbat nárseni osy dúnıege tastap ketkim keledi. Jınaǵan tájirıbem, bilimim topyraqtaǵy qurttarǵa jem bolmasa eken deımin. Áli kóp nárse istegim keledi...».
Mine, Nurmuhan ómiriniń sońǵy kezeńderindegi bir suhbatynda osylaı aqtarylypty.
Biz tamasha kórip, máz bolyp otyrǵanda, sırk ártisteri halyqty yrza qylý úshin syrttarynan kúlip, ishterinen jylap júretin kórinedi. Oıyn tarqaǵan soń tula-boılary qaqsap, súıekteri syrqyrap, túnimen aýyrsynyp, bebeýlep, yńqyldap shyǵady eken. Oılap qarasaq, ár rólge jankeshtilikpen daıyndalyp, nysanaǵa alǵan keıipkeriniń jan dúnıesine sıam egizderindeı kirigip, mehnat shekken Jantórınniń kór azap eńbegi álgi sırk ártisterinen áldeqaıda aýyr-aý!
Iá, osynaý bir-birine múldem kereǵar san alýan qubylysty, tuqymy basqa túrli keıipkerlerdi bir kókirekke qońsy qondyryp, olarǵa ámirin júrgizý, tek tákappar da tarlan bolmystyń ǵana qolynan keletin qudiret emes pe? Nurmuhan Jantórın – sóz joq, kemel túısik pen kenen talanttyń qoımasy, tipti sol álemdik teatr men kıno sańlaqtary kolıbrimen deńgeıles, ǵajaıyp akter ári suńǵyla sýretker edi.
Dáýirimizdiń dana perzenti, klassık Ábish Kekilbaıuly dańqty aǵasy týraly bylaısha syr shertedi: «1970 jyldardyń basynda Tashkent qalasynda Azııa jáne Afrıka elderiniń II halyqaralyq kınofestıvali ótken edi. Dál osy kezeńde Tashkent qulpyra túsip, san ulttyń ortaq jármeńkesine aınalyp ketkendeı. Azııa, Afrıka elderiniń, Keńes odaǵynyń áıgili akterleri, rejısserleri, operatorlary sezd kezinde de, basqa sharalar ústinde de jarq-jurq etip aıryqsha kózge shalyndy. Delegasııa quramy saıası súzgiden ótkizilip jiberilgennen keıin ne ońsyn, qazaq kınematografısteri onsha nazarǵa ilige qoımady. Sol halyqaralyq festıvalǵa qatysqan elderdiń ulttyq kıimderi, salt-dástúri, tabıǵaty, etnografııasyn túgelge jýyq qamtyǵan, afrıkalyq savanna, úndilerdiń hramdary, túrkimenniń kilemderi, nesin aıtasyń kózdiń jaýyn alady. Tashkent bul halyqaralyq merekege janyn sala daıyndalǵany kórinip tur. Átteń, jańaǵy ár ulttyń ǵajaıyp panoramasynyń ishinde qazaqtyń aýyly, qazaqtyń baıtaq dalasyna oryn tımepti. Osy bir olqylyqtan kóńil-qoshym bolmaı, qaradaı jalǵyzsyrap eki-úsh kún ótkizdim. Keshigińkirep osy festıvalǵa aıaq astynan Nurmuhan Jantórın kele qaldy. Qudaı kórsetpesin, halyqtyń Nurmuhanǵa degen qoshemeti sumdyq boldy. Sibirdegi kıno túsirý alańynan shyqqan boıda, eshqaıda burylmaı osynda kelgen, ústinde sport kıimi bar Jantórındi kóshedegi el Qydyr kórgendeı qorshap alyp, qushaq-qushaq gúlge kómip jibermedi. Álemdik kıno salasynyń talaı altyn men kúmisin japyra jıǵan, halyqaralyq festıvaldardyń laýreattary, lavr japyraǵyna oranǵandar Nurmuhan aǵa janynda solǵyn tartyp qaldy.
Al Jantórınde mundaı ataq pen marapattyń birde-bireýi joq edi. Dál osy sátte qazaq kınosynyń dáýirleýi Sháken Aımanov pen Nurmuhan Jantórınge baılanysty ekenin uqtym.
Jantórın ylǵı da muń men qasiretke malshynyp júretin tragedııalyq plandaǵy akter, suńǵyla sýretker. Ony tek grek mıfterindegi qudaıǵa qarsy shyqqan Prometeı sııaqty jalańtóstermen ǵana salystyrýǵa bolady. Ol alǵash ret álemdik óner aıdynyna shyqqan tereń ári shynaıy ulttyq akter bolatyn.
Túngi aspandaǵy temirqazyq juldyzy sııaqty, ol barshaǵa tanymal edi».
Mine, Ábish Kekilbaıuly dańqty aǵasy týraly osylaı tebirenedi. «Paıǵambar óz elinde tanylmaıdy» degendeı, Nurekeńdi ásirese ózge memlekettiń kınematografııa mamandary aıryqsha qurmet tutty. Kınoǵa túsýge shaqyrýshylar kezekke turdy. Paıdaǵa bola rólderde ońdy-soldy oınap qadirin ketirgen joq. Ylǵı da óziniń ońtaıyna keletin, taǵdyry shytyrman, psıhologııalyq ıirimdi talap etetin tragedııalyq keıipkerlerdi tańdap aldy. Sol keıipkerlerdiń keýde tusyna dendeı enýi úshin Nurekeń talaı túnder boıy qanshama sarǵaıǵan folıanttarǵa úńildi deseńizshi!
Jantórınniń tereńnen qarpyp, keń kósilip, aıyzyńdy qandyryp, qoltyǵyn sóge oınaǵan rólderi kórkemóner jazırasynda ózgermes etalondaı mórlenip qaldy.
Áýlıeniń mazaratyna dirildep baratyn múrıtterdeı, endi Beıbarys, Qurmanǵazy, Batý beınelerin Nurekeńdeı somdaýǵa eshkimniń júregi daýalaı qoımas.
Atyraý óńirinen quldyqqa satylǵan Beıbarys týǵan jeriniń bir shoq jýsanyn qoltyǵynyń astyndaǵy bir qabat terisin tilip, qaıta tigip, jasyryp alyp ketken degen derek bar. Atamekenin saǵynǵanda sol jýsandy alyp ıiskeıdi eken jaryqtyq!
Sol batyr babasy sııaqty Nurmuhan da týǵan jerine alystan kóz tigip, ańsap ótkenin baıqaımyz. Tipti, qazir Atyraý halqynyń kópshiligi Jantórınniń sol ólkede týǵanyn bile bermeıdi.
Kindik qany tamǵan topyraq degennen shyǵady, belgili qalamger, marqum, Muqan Kóptileýov aǵamyz bir esteliginde bylaı deıdi: «1966 jyly ýnıversıtetti jańa bitirip kelgen men Gýrev oblystyq «Kommýnıstik eńbek» gazetine» tilshi bolyp ornalastym. Sol jyly kúzde bir orys kempiriniń kishkene úıshigin jaldap turdyq. Bir kúni tún ortasynda jeńil-jelpi, jelbegeı kúıimde túzge shyǵyp edim, esik aldyndaǵy qara aǵashty qolymen tirep eńgezerdeı bireý tur. Qorqyp ketkenim sonsha, úıge zyp berip, bosaǵadaǵy bilemdeı temirdi alyp qaıta shyqtym. Daýsymdy barynsha zoraıtyp, kim ekenin suradym. Álgi adam meniń seskenip turǵanymdy bilip: «Aınalaıyn, qoryqpa, men Nurmuhan Jantórın degen aǵań bolamyn», dedi. Men áli de senbeı, júreksinsem de jaqyndadym. Shynymen de Nurmuhan Jantórın, basynda beret, ústinde jeńil plash. Men de qalbalaqtap: «Aǵa, sizdi kórem dep kim oılaǵan, úıge kirińiz, shaı ishińiz», dedim. Sonda Nurekeń: «Joq, rahmet, qaraǵym, men osy úıde ósip-ónip edim. Reseı jaqtan kınoǵa túsip kelemin. Týǵan jer, týǵan úıi qurǵyr qıyn eken, túsime kirip maza bermedi. Sodan jolshybaı burylyp, saǵynyshymdy basyp turǵan túrim ǵoı. Al, inim, aman-saý bol, qazir samoletim bar, asyǵyspyn», dedi de, meni bir qushaqtap, qara túnge sińip júre berdi».
Mine, Jantórın óz ómirinde eki-úsh ret osylaı týǵan jerine tún jamylyp kelip-ketip júripti. Múmkin onyń týǵan jerge degen óksigi men saǵynyshy Beıbarys beınesin somdaýǵa da septigin tıgizgen bolar?
Qalaı degenmen de, dúnıejúzine áıgili teatr men kıno korıfeıimen kózi tirisinde Atyraý jurtshylyǵy bir ret te dıdarlasyp kórmepti. Halyqta ne kiná bar, bul jerde barlyq kinárat – sol kezdegi oblystyq basshylardyń mádenı deńgeıiniń jermesheldiginde bolyp tur ǵoı. Eger qoshemettep shaqyryp jatsa, Nurekeńniń tún qatyp nesi bar?
Zaıyby Margarıta Iovleva-Jantórınanyń aıtýynsha, Nurmuhan S.Seıfýllın atyndaǵy oblystyq drama teatrynda «Makbettiń» eki premeralyq spektaklinde oınaıdy. Osy ekinshi premeralyq spektakldiń shymyldyǵy jabylǵan kezde teatr ujymy áıgili akterdi biraýyzdan quttyqtaıdy. Nurekeń barlyǵyn únsiz tyńdaıdy da, sodan soń sahnanyń qaq ortasyna baryp, edenge shalqasynan túsip jatyp alady. Osylaı birneshe mınýt aıaq-qoldaryn jaıyp jiberip, kirpigin qaqpaı, joǵaryǵa qarap uzaq jatady. Jurttyń bári siltideı tyna qalady, keıbireýleri kirpigine monshaq ildi. Bári túsindi, óıtkeni dúnıege endi keler-kelmesi belgisiz joıqyn talant Jantórın sahnamen qoshtasyp jatyr edi!
Dál osy zalda ózi aýdarǵan Shekspırdiń «Makbet» dramasyndaǵy Makbet rólin qanyńdy qaınata, quıqyljyta oınaǵan qazaqtyń uly akteri Jantórınnen kóz almaı: «Paı-paı, ónerińe bolaıyn!» dep Evneı Bóketov qaıta-qaıta tamsanyp otyrypty.
Nurmuhan da bir kúıdi ımprovızasııalyq tásilmen qubyltyp tartatyn áıgili kúıshi sheshesi Dına Nurpeıisova sııaqty, bir róldi ekinshi ret oınaǵanda basqasha reńde, burynǵyǵa uqsamaı, qaıta odan da asqaqtatyp, qutyrta túsetin. Eń bastysy, ol ózin-ózi qaıtalaýdan qorqatyn edi. Sondyqtan kórermender onyń ár oıynynan erekshe bir qubylysty kútetin.
Irandaǵy munarasy terbelip turatyn ejelgi meshittiń qupııasyn bilý úshin ony buzǵanda, qaıta qurastyra almaǵan. Sol tárizdi, Nurmuhandy qaıtalaıtyn talant bizdiń zamanymyzda joq dese de bolady.
«Ár daýysqa, ár talantqa Qudaı belgili bir ýaqyt beredi, al odan asyp ketýdiń qajeti joq. Sahnadan bir mınýt kesh ketkennen góri, jarty saǵat erte ketken áldeqaıda jaqsy», degen bolatyn kómeıine bulbul uıa salǵan barqyt barıton Músilim Magomaev. Músilim Magomaev ta nege ekeni belgisiz sahnamen naǵyz talantynyń gúl atqan shaǵynda qoshtasty, al Nurekeń sahnadan erte ketti me, kesh ketti me – ol ózi men bir Allaǵa ǵana aıan. Qalaı degenmen de, aqyldy, suńǵyla adam ǵoı, ǵumyr saǵatynyń taýsylyp kele jatqanyn sezdi me, kim bilsin?!
Jantórınniń osy bir ózin ónerdiń shyrqaý shyńyna shyǵarǵan Olımpi – sahnasymen erte qoshtasýy qara tuıaqtan hal ketkenshe meldektep, qartaıyp, týlaqtaı súıretilip qalǵansha teatrdan ketpeıtin keıbir topyrashtarǵa sabaq bolar jaıt.
Keler urpaq uly akter murasyna, bul jaısań ónerpazǵa áli talaı aınalyp soǵady. Alaıda myna bir soraqylyqqa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Prodıýsser Maıra Qarsaqbaeva («Egemen Qazaqstan», 19.VIII.2019) óz ókinishin bylaısha bildiredi: «Artynda izdeýshisi joq klassıkterimizdiń endigi jaǵdaıy qıyn bolatyn túri bar. Tipti, Nurmuhan Jantórınniń bobınasyn (kıno taspasyn) qoqysqa laqtyryp jatqanyn da kórdik. Keıbir adamdar onyń kim ekenin de bilmeıdi. Keńes Odaǵy kezinde túsirilgen fılmderdiń túpnusqasy túgeldeı Reseı Federasııasy kınofılmderiniń bas arhıvinde saqtaýly. Bul qor álemdegi iri úsh kıno arhıviniń biri retinde belgili. Álgi Nurmuhan Jantórınderdiń kınotaspasyn izdegen kezde bizge shyryldatyp turyp qyrýar qarjyǵa satady...»
Kórkemónerdiń baǵa jetpes qundylyqtary osylaı rásýa bolýda. Endigi jerde mynadaı kózapara jasalyp jatqan qııanatqa bizdiń Mádenıet jáne sport mınıstrligi tosqaýyl qoımasa bolmaıtyn shyǵar?!
Iá, qazaqtyń uly akteri Nurmuhan Jantórınniń ómiri jalyndaı laýlap baryp, eń joǵarǵy notada sheńbirek atyp, 62 jasynda úzilip ketti. Sahna men ekranda aldyna qara salmaǵan, aıaǵyn kósem tastap, kómbeniń shańyn burq etkizetin qaıran sabaz da ótti bul dúnıeden... Qaıtersiń, buıryqtan júırik joq. Quddy bir alapat shaıqasqa kirgendeı, jaýar bulttaı túıilip, tuıǵyndaı shúıilip, kúlli qaıǵy-muńy qaraqoshqyl betine jıylyp, kórermenderiniń emeshesin qurtyp, egildiretin edi-aý jaryqtyq! Jópshóńgi, qaradombaı nárseni opyryp jiberetin ýaqytyńa da qyńa qoımaıtyn, granıtten qashaǵandaı ǵasyrlyq keıipkerleri búginde dúnıe júzin kezýde. Onyń fılmderi, dramalary, dıskileri álemdik keńistikke qalqyp kete bardy.
Inshalla, Jantórınniń áýlıe talantynan quıylyp túsken mármár músinder halyqtyń júreginde aqyrǵa deıin jasaı beredi.
Jumabaı QULIEV
