Sýret «Egemen Qazaqstan» arhıvinen alyndy
Baýyrjan Momyshuly jasy úlken qarttardy shal, qarııa, aqsaqal jáne abyz dep tórtke bólgeni belgili. Otbasy, oshaq qasynan uzap shyǵa almaı, tútin ańdyp, úı aralap, ósek aıtatyndardy shal degen. О́z áýletin shashaý shyǵarmaı ýysynda ustap, bılik júrgizgen qartty qarııa dep, tutas bir aýyldyń jyrtyǵyn bútindep, aıbynyn asyryp otyrǵan jandy aqsaqal dep, eldiń daý-damaıyn sheship, arǵy-bergi tarıhtan áńgime qozǵap, tula boıyna ulttyq rýh, izgi qasıetterdi molynan sińirgen adamdy abyz dep ataǵan.
Iá, batyr Baýkeń aıtqan abyzdar aramyzda qaldy ma, qalmady ma ol jaǵy Allaǵa aıan. Deıturǵanmen, ulttyń rýhyn asqaqtatyp, dáreje dańqyn asyryp, kishisine kisilikti úıretip, úlkenine úlgi kórsetetin aldyńǵy tolqynnyń alar orny aıryqsha ekeni aıtpasa da túsinikti. Dástúrli ánnen dám tattyryp, eldiń yqylasyna bólenip júrgen Erlan Rysqalı abyz-aqsaqaldardyń negizgi mindeti halyqtyń aýyzbirshiligin saqtaý deıdi.
«Jalpy qazaqtan sóz qalmaǵan ǵoı. «Qarty bar úıdiń qazynasy bar» deıdi. Tutastaı alǵanda qazaq qoǵamy úshin qart, qarııa, úlkenderdiń mańyzy óte zor. Nege deseńiz, ol kisiler ózderiniń ómir tájirıbesinen kórgenin, kóńilge toqyǵanyn, oqyǵanyn keıingi býynǵa zekimeı, dórekilik tanytpaı, parasattylyq deńgeıinde jetkize biletin adamdar. Bilmegendi jónge salady. Tentekti aqylmen tyıa biledi. Qalaı bolǵanda da bul kisilerdiń basty ustanymy eldiń arasyndaǵy yntymaqty ydyratpaı, bereke birliktiń buzylmaýyna bar kúshin salý. Sonymen qatar ózderinen burynǵylardyń jón-joralǵylaryn joǵaltpaı, tálim-tájirıbelerin ókshesin basqan óskeleń urpaqqa amanattaıtyn jandar ǵoı. Al endi bireý qatelesip qalsa, oǵan zekip, ursyp, aqyl aıtqanyn buldap, menmendikke salynatyn bolsa, ol qandaı qarııa? Ondaı adamdy qazaqy uǵymda qarııa dep aıtýǵa kelmeıdi. Keıde meshitterdiń aldynda qaıyr surap turatyn úlkenderimizdi kezdestirip jatamyz. Olardyń basyndaǵy jaǵdaıdy tolyq túsiný, árıne qolymyzdan kelmes. Onyń barlyǵy júrekterdiń ámirshisi Alla taǵalaǵa ǵana aıan. Bálkim óziniń jastyq shaǵynda balalaryna durys tárbıe bermegeninen bolýy múmkin. Múmkin balalarynyń qatygezdigi. Jalpy aıtqanda qıyndyqtardyń kóbisi adamdardyń ómirge degen talpynysynyń tómendiginen bolady. Adam ózin-ózi qolǵa alyp, shama kelgenshe bireýge masyl bolmaýǵa tyrysý kerek. Týǵan-týysqandarynyń, aýyldasynyń, tipti tanymaıtyn adamnyń basynda qandaı da bir qıyndyq oryn alǵan bolsa, oǵan bizdiń qart-qarııalarymyz beıjaı qaramaǵan. Jylý jınap járdemdesip, halyqty birlikke, baýyrmaldylyqqa baǵyttap otyrǵan. Asarlatyp kómek kórsetýde kónekóz qarııalardyń qalyptastyrǵan dańǵyl joly. Bul úrdis áli kúnge bar. Biraq az», deıdi E.Rysqalı.
Az ýaqyt bolsa da Anglııada turyp kelgen Erlan Rysqalı ol jaqta jas, qarııa dep bólip qaramaıtynyn alǵa tartty.
«Ol jaqta bárine birdeı qurmet kórsetilip, bárine birdeı qarym-qatynas jasaıdy. Aılyq-jalaqylary da, zeınetaqylary da joǵary. Zeınetke shyqqan úlkenderi tek el aralap, saıahattaýmen júredi. Olar ózderiniń túsinigi boıynsha balasy kámeletke tolǵannan keıin olarǵa qaramaıdy. О́zderiniń kúnin ózderi kórý kerek degen ustanymdary bar. Osy jaǵy bizdiń tanymymyzǵa kelińkiremeıdi. Sebebi qazaqtyń qarııalary zeınetke shyqqan soń nemeremdi baǵaıyn dep solar úshin báıek bolyp júredi. Zeınetke shyqqan soń, jarytyp zeınetaqy almaıtyndary da belgili. Birine jetse, birine jetpeı kún keshýde. Jalpy aıtqanda jahandaný deıtin úzdiksiz qarqyn alǵan úderiske, álemdik aqparat aǵynyna tótep beretin qazaqtyń ımmýnıteti álsiz. Ony kúsheıtetin joǵaryda aıtqan úlkenderdiń tárbıelik mektebi», dep sózin túıindedi óner ıesi.
Erterekte bir eldiń hany: «Qartaıǵan áke-sheshelerińdi aıdalaǵa aparyp tastańdar. It pen qus jep qoısyn. Kári kisilerden eshteńe kútýge bolmaıdy. Qoǵamǵa paıdasy joq. Olar bizdi eskilikke jeteleıdi», deıdi. Bári patshanyń buıryǵyn oryndaıdy. Bir jigit ákesin qımaı, sandyqqa salyp tyǵyp qoıǵan eken. Bir kúni han jalyndaǵan jas sarbazdardy jınap joryqqa attanady. Álgi jigittiń ákesi balasyna: «Sender jassyńdar ǵoı. Bir qatelik jiberýleriń múmkin. Meni de bildirmeı alyp júrshi», dep ótinedi. Attanǵan ásker aıaq asty adasyp, jol tappaı, sońynda sýsyz, shól dalaǵa tap bolady. Endi ne isteımiz dep daýryǵady. Sodan jigit ákesine baryp mán-jaıdy aıtady. Sonda ákesi: «Shóldegen ógizdi jiberińder. Olar toqtaǵan jerdi ıiskep, keıin tarpıdy. Sol jerdi qazsańdar sý shyǵady», dep keńes beredi. Sonyń bárin júzege asyrǵanda olar báleden qutylady. Bir ýaqytta jańaǵy ásker kele jatyp darııaǵa kez bolady. Qarasa darııanyń túbinde gaýhar jatyr eken. Qasynda úlken aǵash ósip tur. Sarbazdar birinen soń biri sekiredi. Gaýhardy tappaıdy. Álgi jigit ákesine qaıta baryp, mán-jaıdy túsindiredi. Ákesi: «Darııanyń janynda ne bar?» dep suraıdy. Balasy úlken báıterek turǵanyn, onyń basynda uıa baryn aıtady. Sonda ákesi, «Gaýhar sol uıanyń ishinde jatyr. Sonyń sáýlesi sýǵa túsip tur», deıdi. Jigit ákesinen estigenin hanǵa jetkizedi. Han buıryq berip, uıany ashtyrsa shynymen ishinde gaýhar bar eken. Han jigitke qarap, «Bizdi eki birdeı tyǵyryqtan shyǵaryp, aqyl taptyń. Buny qaıdan bildiń?» deıdi. Jigit sonda bul aqyl-keńesti óziniń ákesiniń aıtqanyn bildiredi. Sodan bastap han qarııalardy syılap, olarǵa óle-ólgenshe qyzmet etýin, sondaı-aq qandaı el bolsyn qart kisilerdiń aqyl-keńesi arqyly túzeletinin jar salady. Iá, otaýdyń emes, Otannyń qamyn oılap, irgeli isterde irilik tanytyp júretin qarııanyń orny qashanda bólek. Abyzdyǵymen ańyz bolyp qalǵan aqsaqaldardyń tereń tálimi men tektilik tárbıesi úzilmesin deımiz.
