– «Memleketten bólingen 6 trıllıon teńgege jýyq qarjy qaıda jumsalyp jatyr?» degen saýal qazir jıi aıtylyp júr. Qarjy mınıstrligi aqshanyń qandaı maqsatqa bólingenin jiliktep turyp taldap berse de el ishinde senbeıtinder bar. Nege?
– Senimsizdik – «6 trln teńge karantın jarııalanǵannan keıingi 1,5 aıda jumsalyp ketti, qarjy túgelimen koronavırýspen kúreske jumsaldy» degen oıdan týyndady. Mundaı áńgimege negiz joq. 6 trln teńge eshqaıda joǵalyp ketken joq. Koronavırýstyń taralýyn eńserýge 125 mlrd teńge jumsaldy. Qarjynyń qalǵan bóligi álemdik kataklızmge alyp kelgen daǵdaryspen kúres paketin qarjylandyrýǵa jumsalyp jatyr. Qaıda jáne qansha teńge bólingenin ótken aptada Qarjy mınıstrligi aıtty. О́tken aıdaǵy talqylaýda keıbir parametrler ózgerdi. Sonda Úkimet shyǵyndardyń qosymsha baptaryn daǵdarysqa qarsy dep qarastyrýy múmkin.
Jalpy bólingen qarjy 2020 jyldyń sáýir aıynan bastap jeltoqsan aıyna deıingi aralyqta ıgeriledi.
– Siz jyl basynda zeınetaqy jınaǵyn baspana alý úshin shamamen 102 myń qazaqstandyqqa alýǵa ruqsat berilýi múmkin ekenin aıtqansyz. Osy baǵyttaǵy jumys toqtap qalýyna qazirgi jaǵdaılar áser etkeni anyq. Degenmen aldaǵy ýaqytta bul bastama qaıta kóterile me?
– Iá, jaqyn arada másele qaıtadan karastyrylady. Qudaı qalasa, maýsym-shilde aıynda bir sheshim bolady. Meniń oıymsha, qazir 700 myń adamnyń zeınetaqy jınaǵy ruqsat alý úshin jetkilikti. Máseleniń múldem qarastyrylmaı, toqtap qalǵanynan az da bolsa alǵa jyljyp otyrǵany durys. Bul aldaǵy ýaqytta osyǵan qatysty sheshimderdiń durys qabyldanýyna yqpal etedi.
– Shilde aıynda Ulttyq bankti Nur-Sultanǵa kóshirý týraly Memleket basshysynyń jarlyǵy shyqty. Kásipkerler arasynda bul pikirdi qoldaıtyndardyń sany azdaý sııaqty. Olar ekinshi deńgeıli bankter men bıznestiń, ShOB-tyń basym bóligi Almatyda, sol sebepti Ulttyq banktiń, ekonomıka qaıta qalypqa kelgenshe Almatyda bolǵany durys deıdi. Siz ne deısiz?
– Ulttyq banktiń Nur-Sultan qalasyna kóshýi Almatynyń ekonomıkasyna da, bıznesine de áser etpeıdi. Ulttyq bank ártúrli kezeńderge bankterge aqsha bóledi, ártúrli máselelerdi baqylaıdy jáne retteıdi, bul sheshimderi Ulttyq banktiń ornalasqan jerine táýeldi emes. Bas banktiń Nur-Sultan qalasyna kóshýi onyń 6 myń qyzmetkeriniń tek 1,5 myńyna ǵana áser etedi. Bul kórsetkish Almatynyń eńbek naryǵy úshin teńizdiń tamshysyndaı ǵana.
– Áleýmettik jelidegi paraqshańyzda daǵdarysqa qarsy áleýmettik pakettiń oryndalý tetikterin synadyńyz. Bul pikirińizdi «kópshilik aǵysqa qarsy júzýmen birdeı» dep qabyldady...
– Birinshiden, men resmı emes, táýelsiz keńesshimin. Memleket maǵan aqsha tólemeıdi, resmı shekteýler joq. Qalaı bolǵanda da, adamdarǵa eshqandaı paıdasy joq, tek qana «kezekshilikte» sóıleıtin sheneýniktiń formatyn qabyldamaımyn. Meniń oıymsha, jalpy memlekettik basqarý júıesi ashyqtyq pen jandy qarym-qatynas jaǵyna beıimdelýi kerek.
Ekinshiden, Memleket basshysyn meniń tarapymnan aıtylatyn pikirlerdiń bárin aldyn ala habardar etý týraly kelisim bolǵan emes. Qasym-Jomart Kemeluly kerisinshe aınalasynan balama pikir, balama kózqarasty kórgisi keledi. Shyndyqtyń ózegi ashyq pikirtalasta aıqyndalady. Qabyldanǵan sheshim qısynsyz bolsa, kelisimge kelýdiń múmkindikteri shektelip qalsa ǵana eki tarap arasynda pikir qaıshylyǵy týyndap, onyń áseri syrtqa sezilip qalady. Bul arada biz jeke bastyń emes, áleýmettiń áleýetine keri áser etýi múmkin jaǵdaılar týraly aıtyp otyrmyz.
Jalpy, jumys barysynda kelise almaı qalǵan tulǵalar týraly kózqarasym oń. Olardyń bári ózindik kózqarasy bar jáne ustanymyna adal azamattar. Biraq kóz aldyńda qate sheshimder qabyldansa, ony ashyq aıtý kerek.
– Túrkistan oblysynda Maqtaaral aýdanynyń birneshe aýyly sý astynda qalǵanda «О́zbekstan ótemaqy tóleýi kerek» degen pikirler áleýmettik jelide qyzý talqylandy. Sońynda, eki el arasyndaǵy dostyq pen dıplomatııa jeńgenine kýá boldyq. Jalpy, fors-major sıpaty bar osyndaı oqıǵalar úshin Ortalyq Azııa elderi arnaıy qor qurý kerek emes pe?
– Ortalyq Azııa elderi úshin ortaq qor qurýdyń keregi joq. Irgeles 5 memlekettiń bir-birine kómektesýge múmkindik beretin tetikteri jetkilikti. Kúni búginge deıin baqylaýdan shyǵyp ketken tótenshe jaǵdaı bolǵan emes. Bári memleketaralyq kelisimder sheńberinde sheshilip keldi.
Maqtaaraldaǵy jaǵdaı da alǵashqy kúnnen bastap memlekettiń baqylaýynda boldy. О́zbekstan shyǵynnyń ornyn toltyrý úshin adam kúshi men tehnıkasyn jiberýge sheshim qabyldaǵanyn kórip otyrmyz. Siz aıtqandaı, elderimiz arasyndaǵy dostyq pen dıplomatııa tótenshe jaǵdaılardan da joǵary tur.
– Úkimettiń ekonomıka quraýshy kompanııalarǵa kómek berý týraly pikiri qoǵam arasynda qoldaýǵa ıe bolmaǵanyn bilemiz. Bul oraıda 2009 jyldardaǵy Úkimet pen Ulttyq banktiń tórt bankke 10 mlrd AQSh dollaryn bólgeni jáne Elbasy Nursultan Nazarbaev ol qarjyny qaıtarý kerektigin eskertkeni eske tústi. Sizdiń pikirińiz qalaı?
– Iá, 360 kompanııaǵa qatysty biraz áńgime aıtyldy, túsinbestik te boldy. Iri bızneske olardyń aksıonerleri men top menedjmentteri shetelde mal-múlki joq ekenin dáleldegende ǵana kómektesýge bolady. Eger iri bıznestiń sheteldik bankterde kapıtaly bolsa, olar tyǵyryqtan shyǵatyn joldy ózderi izdeýi kerek. Bul tusta memlekettiń qarjylaı kómegi týraly aıtýdyń ózi qısynsyz.
Dál qazir karantındegi ekonomıka qatty jyldamdyqpen kele jatyp, qabyrǵaǵa soǵylǵan kólikke uqsaıdy. Mundaı jaǵdaıda iri kólik te, usaq kólik te birdeı qıraıdy. Sondyqtan aksıonerlerdiń tyǵyryqtan shyǵatyn joly qalmasa, iri bızneske de, ShOB-qa da kómek berilýi kerek.
– Úkimet pen Ulttyq bank shaǵyn jáne orta bızneske múmkindiginshe qol ushyn sozyp jatyr. ShOB daǵdarystan qalaı shyǵady? Jumys istep turǵan bıznes sýbektilerinen aırylyp qalmaımyz ba?
– Memleket tarapynan beriletin kómek – qysqa merzimdi. Ol áli talqylaný deńgeıinde. ShOB-tyń daǵdarys qyspaǵynan shyǵýyna 1 nemese 1,5 jyldaı ýaqyt ketedi. Eger ekonomıka mamyr aıynan qalypqa kele bastasa, IJО́ 5-10 paıyzǵa tómendeıdi degen boljam bar.
Siz qoıǵan suraqqa eń optımıst sarapshylardyń ózi tolyqqandy jaýap bere almaıdy. Bári jaǵdaıdyń betalysyna qarap retteletinine senemin.
– Damyǵan elderde Tótenshe jaǵdaıda saqtandyrý segmenti memlekettiń «qutqarý jastyqshasyn» atqarady. Al bizde ózińiz bilesiz, barlyq kúsh Úkimettiń ıyǵyna túsedi...
– Ekonomıkadaǵy saqtandyrý segmentiniń mindeti tek jekelegen jaǵdaılarda ǵana qarjylaı kómek kórsetýge baǵyttalǵan. Tótenshe jaǵdaı jalqylyq emes, jalpylyq sıpat alyp ketken kezde áleýmettiń aýyrtpalyǵyn tek saqtandyrý kompanııalary ǵana sheshýi múmkin emes. Sondyqtan mundaı jaǵdaıda barlyq elde halyq memlekettiń kómegine qol sozady, jaýapkershilik júgi de memlekettiń qaraýyna ótedi.
Tótenshe jaǵdaılardan týyndaǵan daǵdarystyń orny bólek, onyń sıpaty naryq zańdylyǵyna sáıkes kele bermeıdi. Sol sebepti mundaı jaǵdaıda qıyndyqtyń ekonomıkaǵa nemese halyqtyń turmysyna áseri ekonomıkanyń qalypqa kelýine sáıkes álsireı beredi. Al saqtandyrý segmenti bizde naryq jolymen damyp kele jatyr. Onyń damýy halyqtyń tólem qabiletine táýeldi ekenin esten shyǵarmaǵan durys.
– Táýelsiz sarapshylar BJZQ aktıvterinde sheteldik úlesti kóbeıtýdi, Ulttyq banktiń qolastynan alyp, Parlamentke berýdi usynyp otyr. Olardyń paıymdaýynsha, mundaı ózgeris zeınetaqy salymdaryna syrt kúshterdiń nemese saıasattyń aralasýyna jol bermeıdi jáne aǵymdaǵy bıýdjettik maqsattarǵa paıdalanýdy shekteıdi. Osyǵan qatysty siz ne deısiz?
– BJZQ aktıvteri sheteldik aktıvterge salynbaýy kerek. Bul – meniń jeke pikirim. BJZQ aktıvteri syrtqy qaryzdarǵa degen qajettilik joıylmaıynsha, el ekonomıkasyna jumys isteýi qajet. Zeınetaqy aktıvterin syrtqy aktıvterge salý úshin shetel valıýtasyn satyp alǵan jón. Bul halyqaralyq rezervterge qysymdy kúsheıtedi. «BJZQ Parlamenttiń basqarýyna berý kerek» degen de qate pikir. Qazaqstanda Ulttyq bank qana BJZQ avtıvterin basqara alady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
