Bir áýlettiń taǵdyry

Osy lagerde kórgen kúni men Ombyǵa jeter jolda shekken azabyn, toǵyz balasynan qalaı aıyrylǵanyn aıtqanda anam baıǵus kóz jasyn kóldetýshi edi. «Meniń balalarym keńes ókimetiniń ozbyr saıasatynyń qurbany boldy» deıtin. Bul onyń analyq júreginde berish bop qatqan, máńgi baqı jazylmaıtyn jarasy edi. Ata-anaǵa bir perzenttiń qaıǵysy qandaı qıyn, al 9 balany birinen soń birin jer qoınyna berý... Ajalǵa arasha bolarlyq amal tappaý...

– Qos kenjem Baıan (ákem ony Baıan batyrdyń qurmetine ataǵan – avtor.) men Noıan tárkileýge deıin qyzylshamen aýyrdy. Qulyndarymnyń sol jaǵdaıyna da qaramady ǵoı, qanisherler, – dep bastaýshy edi anam osy áńgimesin. – «Baı qaladaǵy» jaǵdaı aýrý baqqan adam túgil saý adamnyń ózi shydamaıtyndaı qıyn boldy. Kún mıdaı ystyq. Kóleńke bolar qalqa joq. Qorshaýdyń ishi ıin tiresken adam. Ne durys tamaq, ne jóndi tósenish bermeıdi. Iship-jeriń de sol jerde, túzge shyǵaryń da sol jerde. Kúzetshilerden birdeńe suraıyn deseń, janyna jolatpaı, qatty zekip, boqtap tastaıdy. Qamshy úıiretinderi de bar. Tipti daýys kóterip jylaýǵa da ruqsat joq. Kózderi jaýtańdap úmitpen qaraǵan on balapanymnan kóz jasymdy jasyryp, aldaýsyratyp, jubatqandaı bolamyn. Adamǵa – ashtyq emes, sharasyzdyq qatty batady eken. Qansha jantalassam da qos qozymdy aman saqtap qalýdyń eshbir amalyn tappadym. Ekeýi de birinen keıin biri úzildi. Joqtaý aıtqyzbady. Myltyq ustaǵan eki kúzetshiniń aldyna túsip, jalǵyz ózim kóterip aparyp jerlep keldim. Lagerdiń syrtyndaǵy jonda qos tómpeshik bolyp qala berdi qulyndarym. Qaıtyp kele jatyp «balalaryma mundaı qorlyq kórsetkenshe, ólip tynaıyn» dep, sol jerden qashýǵa bel býdym. Endigi oıym segiz balammen birge kúzetten sytylyp shyǵý boldy. Bir kúni kúzettiń joq ekenin paıdalanyp, tún qarańǵysyn jamylyp qorshaýdan shyǵýdyń sáti tústi. Túni boıy eshteńege qaramaı, janushyra júgirip bir jamaǵaıynnyń úıine jetip jyǵyldyq. Baıdyń tuqymyn jaqyndatyp, bıliktiń qaharyna ushyraýdan qoryqty bilem, jamaǵaıynymyz aqyry baıyz tapqyzbaı, bes-alty kúnnen keıin qýyp shyqty.

Sonymen barar jer, basar taýym joq, bir top balamen ýlap-shýlap dalada qaldym. El­diń jaǵdaıyn jaqsy biletin jasy úlken adam­dar «Muqyshtyń kelini, qamaýdaǵy Qasymnyń kelinshegi ekenińdi biletin ókimet seni bul elde tynysh qoımaıdy. Reseıge, Sibirge ketip, sol jaqty saǵala» dep aqyl berdi. Meniń tórkinim tárkileýge bir-eki kún qalǵanda Omby oblysyna qashypty. Sony estigen soń eń bolmasa qalǵan balalarymdy saqtap qalaıyn dep, Sibirge jetip, sol jerde Ahmetjan aǵań men ákeńdi kútýge bel býdym.

О́z basyń bolsa bir sári, jas balamen jol júrý qandaı qıyn. Onyń ústine but artar kóligiń joq, jaıaýsyń. Tań at­qannan bastalǵan ystyq kún boıy bir qaıtpaı, jerdiń apshysyn qýyryp jibe­redi. Qaıta sol kezde áýdem jerden bir kez­desetin shoq toǵaılardy kóleńkelep jan saqtadyq (bul toǵaılar keıinnen tyń ıgerý kezinde túgeldeı otap tastaldy – avtor.). Jolyqqan ózen, kólden,  derevnıanyń qudyǵynan sý iship, shól basamyz. Shaǵyn torsyqtarymyzǵa sý toltyryp alamyz, biraq ol da uzaqqa jetpeıtin edi. Kesh batyp, ymyrt úıirilse, shybyn-shirkeı men masa talaıdy, kúndiz iriligi barmaqtaı sonalar maza bermeıdi. Jol soqqan ári áljýaz balapandarymnyń olardy qaǵyp, qorǵanatyndaı ne shamasy bar. Áıteýir, birtindep jyljı berý kerek. Jolda birneshe ret qasqyr kezdesti, áıteýir tıis­peı, jónine ketti. Shynynda, sol kezde jyrt­qysh ańnan góri «qyzyldardan» kóbi­rek qorqatyn edim.

Ne de bolsa, kúzdiń qara sýyǵy bastalyp, alǵashqy qar túskenshe Reseıdiń bir derevnıasyna jetip alý qajet edi. Janymda segiz balam bar. On jastan úlken balalarym táý­ligine ary ketkende on, on bes shaqyrym jol júre alady. Onyń ústine ábden tozyǵy jetken aıaq kıimderi jyrtylyp, tegis jalańaıaq qaldy. Balalarym da birshama júdep, sylynyp, álsiredi. Kóp júrýge shamasy kelmeı, jylaı beretin. Ásirese bala kezden dimkástigi bar bes jastaǵy qyzym qatty qınaldy. Uzaq joldy kótere almaı, dem alýy qıyndaı bergesin, arqalap aldym. Basyn kóterýge shamasy jetpeı jelkeme súıep, sulq jatatyn. Sol jatqan kúıi dybys shyǵarmastan júrip ketipti. Bul kezde Qyzyljarǵa aparatyn joldyń jartysyna kelip qalyp edik. Uzaq jylap, aza tutyp otyratyn jaǵdaı joq, jasymyzdy ishimizge jutyp, jolǵa ja­qyn jerdegi bir derevnıanyń shetine jerl­ep, bilgenimdi oqyp, ári qaraı jolǵa tústik.

Endigi ýaıymym «Baı qalada» jatqanda ish aýrýǵa shaldyqqan balam boldy. Ál­siregeni sonshalyq, aıaq-qoly tartyla berdi, sońynan tipten esinen tanyp qaldy. «Bul qudaıǵa ne jazdyq» dep bozdap kelemin. Qaıta aldymyzdan bir aýyl kezdesip, sonyń shetinde turǵan úıdiń ıesi, egde tartqan qazaq áıelden es jıyp alǵansha, eki-úsh kún mal qorasyn panalaı turýdy ótindim. Ol da qolymdaǵy balamdy, shubyrǵan túri­­mizdi kórip aıap ketti bilem, ruqsat bere qoı­dy. Qoranyń qıly tabanyna saban ja­ıyp, ústine kóne kıizdi tósep, bar balamdy jaıǵastyrdym. Tańerteń turǵanda jerde emes, mamyq tósekte jatqandaı, ál jınap qa­lyp­pyz. Surastyryp qarasaq, Qyzyl­jar­ǵa taıap qalǵan ekenbiz. Birneshe kúnnen keıin aýrý balam da esin jımaǵan kúıi jan tapsyrdy. Sol aýyldyń ortaq zıratyna jerledik. Bizdi turaqtap qalady dep qoryqty ma, úı ıesiniń balasy «endi ketiń­der, áıtpese mılısııaǵa aıtamyn» dep, tize bú­gýge mursha bermeı, qoradan shyǵaryp ji­berdi.   

Jazǵan qulda sharshaý bar ma, qaıtadan belimizdi býyp, boqtashyǵymyzdy arqa­lap, jolǵa tústik. Lagerden qashqan «qyl­mysker» degen atym bar, onyń ústine qara basym emes, qaraıǵan balalarym bar, kún jaryqta qyzyl ásker nemese mılısııa kez­desip qala ma dep qorqyp, qara jolmen júr­medim. Ombyǵa jetsek, týystarymdy taýyp alarmyn degen úmit bar, sol jaqty baǵyt tutyp, bir derevnıadan ekinshisine jetip, qybyrlaı berdik. Dalada, ormanda, syzdy jerde túnep shyǵýǵa týra keldi, astyǵa tóseıtin tósenishimiz de, búrkenetin jamylǵymyz da joqtyń qasy. Shóp julyp, buta syndyryp tósep amaldaǵan bolamyz. Keıbir derevnıalarda qudaıǵa qaraǵan adamdar qorasyna qonyp shyǵýǵa ruqsat beretin.

Kúlbán qyzym sol kezde 12-13 jasta. Eldiń kózine ilinýge jarap qalǵan. Bir ja­ǵynan sony, ekinshi jaǵynan amandyǵyn oı­lap, jóni túzý adamdar kezdesse, ýaqytsha qaldyryp keteıin, arǵy jaǵyn kórermiz dep kele jatqanmyn. Tilegimdi qudaı berdi me, ımanjúzdi qazaqtarǵa tap boldyq. Úlken jastaǵy erli-zaıypty kisiler eken. Solarǵa bar jaǵdaıdy aıtyp, «keıinnen ákesi kelip alyp ketedi, al eger ákete almasa, ózimniń qyzym dep sanap, qoldaryńnan kúıeýge uzata berińder» dep, Alla aldynda ýádesin alyp, tapsyryp kettim. Qyzymdy kóndirý qıyn boldy. Qosylyp jylap, ursyp júrip, onyń da retin keltirdim. Sol úıdiń ıeleri bizdi atqa mingizip, Esilden ári ótkizip saldy. Keıinnen ákeleriń kelgen soń meniń aıtqan jobammen izdep baryp, sol otbasyny taýyp, qyzymyzdy qaıtaryp ákeldi. Alla razy bolsyn, solar bolmaǵanda Kúlbánim tiri qalar ma edi, qalmas pa edi...

Jolda kezdesken selolar men aýyldar­dyń turǵyndary bergen, satqan nan men kartopty, jumyrtqany, qysqasy, jeýge jaraıtyn azyqtyń bárin qaldyrmaı ala berdim. Ár balama jeke-jeke shaǵyn qalta tigip, soǵan azyǵyn, torsyqqa quıylǵan sýyn salyp, moıyndaryna ilip qoıdym. «Qyzyl­dardyń» kózine tússem, qamap tas­tar dep qorqyp, Qyzyljar (Petropavl) qala­syna kirmeı, syrtynan aınalyp óttik. Keıde sharshaıtynymyz sonsha, aıaq basyp júrýge álimiz bolmaı qalatyn. Sondaıda jolyq­qan arbakeshterge júzigimdi, syrǵamdy, bilezigimdi, ákeleriń tutynǵan zattardy berip, kelesi derevnıaǵa jetip qalatynbyz. 

Sóıtip júrip óldim-taldym degende Omby oblysyna jettik. Kúz bastalyp, kún sýytqan mezgil edi, aldymen jańbyr jaýyp, arty qarǵa ulasyp ketti. Til bil­meıtin, qaltasynda soqyr tıyny joq, bes balasyn jetelep qańǵyp júrgen qazaq qatynyn eshkim úıiniń mańyna jolatpaıdy. Bir orysqa artynan qalmaı jalynyp júrip jaldandym, sonyń aqysyna ishine ot jaǵylmaıtyn, azynap turǵan jer kepesine qystap shyǵýǵa ruqsat etti. Obaly ne kerek, úı ıesi bolar-bolmas nan men kartop berdi, bi­raq sonsha bala qoısyn ba, bir sátte-aq támam qyldy. Sondyqtan kún demeı, tún demeı, tabylǵan jumysty talǵamaı isteı berdim, mal baǵyp, qora tazaladym, aǵash kes­tim, kir jýdym, qar kúredim, dıirmen tart­tym. Aqysyna tamaq alyp, balalarymdy asyradym.    

Sol jyly qys ádettegiden erekshe sýyq bolyp, qar qalyń tústi. Jatqan je­ri­mizde jóndi tósenish, balalarymda jy­ly kıim joq. Qo­jaıynnyń qas-qabaǵyn baǵyp, jumsaǵan jaǵyna júgirip álekpin. Jarytyp tamaq iship, jyly jerde jatpaǵandyqtan balalarym qys boıy tońyp, aýyra berdi. Sol aýrýlary asqynyp, eki ulym (olardyń bireýin ákem Abylaıhan dep ataǵan – avtor.) men bir qyzymdy biriniń artynan birin ajal alyp tyndy. Árqaısysyn qushaqtap, jer baýyrlap jyladym, qaıteıin, qudaıdyń qulaǵy kereń bolsa... Olardyń qaıtys bolǵanyn esh­kimge aıtqanym joq. Árqaısysy janym­nyń, júregimniń bir kesegin alyp ketti. Qys boıy úsh perzentimniń máıitin sýyq qoımaǵa jasyryp saqtap, kún saıyn egeý­quıryq jep ketpedi me dep tekserip júrdim. Júregimniń qatyp qalǵany sonsha, kúlýdi de, jylaýdy da umyttym. Kún jylynyp, qar erigen kezde selodaǵy jalǵyz musyl­mannyń (qart tatardyń – avtor.) kómegimen ormannyń shetinen qabir qazyp, ár balama jeke-jeke Quran oqyp jerledim. Sodan bas­qa ne isteı alatyn edim?..

Sol qysta 35 jastaǵy anamnyń shashy túgel aǵaryp ketipti.

Basqa túsken taýqymet pen qaıǵy-qasi­rettiń aýyr tıgeni, qatty batqany sonsha, anamnyń búkil sanasyn «men balalarymnan qalmaı ólýge tıispin» degen bir oı bılep alady. Sol oımen tań atyryp, sol oımen kún batyrady. «Sońǵy balam ólgen kúni min­detti túrde men de ólemin» dep daıyn­dalady. Ol muny óz ómiriniń laıyqty, qısyndy túıini dep sanaıdy jáne soǵan barynsha senedi. Basqa, máńgi ómirge tezirek attanýǵa asyǵady. Bar oıyn sol dúnıedegi «tamasha» ómirge baǵyshtap, bul fánıden erte ketken balalarymen ishteı kúbirlep sóılesip júredi. Túsinde de sony kóredi. Myna dúnıedegi bar tirshilikten baz keship, óz ómirin ózi qııýǵa daıyn bolady...

Qolynda qalǵan eki balasynyń úlkeni, on jastaǵy ulynyń ashtyqtan qınalǵany sonsha, selodaǵy bóten bireýdiń úıine ur­­lanyp kiredi. Sol úıdiń dálizinde úı ıe­lerine baıqatpaı, qolyna túsken azyqty qal­­tasyna sala bastaıdy. Biraq kele jatqan aıaq­tyń tyqyryn estip, jalma-jan syrtqa jú­girip shyǵyp, baqshanyń ishimen qashady. Sory basym boldy ma, álde ajalyna tap kel­di me, aldynan shóp basqan qaraýsyz qal­ǵan qudyq kezdesip, soǵan qulap túsedi. Qu­dy­qt­a eski qol shalǵy jatqan eken. So­nyń júzi balanyń kúre tamyryn qıyp, qan shapshyp ketedi. Qansha amaldasa da ty­ıylmaı qoıa­dy. Kómek beretin eshkim joq. Sol jerde qan­syrap, qaıtys bolady. Anam «eger men máń­gir­meı, esimdi joǵaltpaı júrgenimde, sol bala tamaq urlaýǵa barmas edi» deı bere­tin.

Perzentiniń óliminen soń ábden ty­ǵyryq­qa tirelgen anamdy úlken balasy Ahmetjannyń kelýi aman saqtap qalady.

Ahmetjan aǵa Qyzyljardyń abaqty­synan bosap shyǵarda ákemiz sol qalanyń shetinde turatyn, ulty ýkraın joldasyna hat jazyp, ózi oralǵansha balasynyń boı tasalaı turýyna kómektesýdi surapty. Hatty oqyǵan ol aǵamyzdy qalaǵa jaqyn jerdegi derevnıada turatyn ata-anasyna (dıadıa Bogdanǵa) alyp barady. «Sharýashylyqqa kó­mektesip, ne kerektiń bárin isteıdi, onyń esesine ákesi kelgenshe isher as, jatar tósek berý qajet» deıdi. Aǵam osy úıde bir jarym jyl turady. Sonyń arqasynda kúshtep tárkileý men ujymdastyrýdyń saldarynan búkil Qazaqstandy sharpyǵan alapat asharshylyqtan aman qalady. Keıinnen Bogdannyń kómegimen jeke basyn kýálandyratyn qujat alyp, týǵan aýylyna keledi. Sol jerde anasynyń lagerden qashyp, balalaryn alyp Reseıge ketkenin estıdi. Sol jerden júriske jaramdy jylqy taýyp minip, jolǵa shyǵady. Kezdeskenderden suraı júrip, Omby oblysyna jetip, anamyzdy taýyp alady. Ahmetjan aǵa «anamdy alǵash kórgenimde tanymaı qaldym, aldymda júdep-jadaǵan, ábden qajyǵan, ómirden túńilgen, adam shoshyr­lyq kúıdegi áıel turdy» deıdi. Aǵam kóp kúsh salyp, anamyzdyń betin beri qaratyp alypty. Sol kúnderi anamnyń qolyn­daǵy sońǵy tuıaǵy, qyzy qatty naýqas eken, kóp uzamaı ony da jer qoınaýyna tap­syrypty.

Endi ol jerde qalýdyń jóni joq. Ekeýi atqa mingesip anamnyń týystaryn izdeýge shy­ǵa­dy. Olar da sol araǵa jaqyn jerde eken. Moskalenkı selosynan anamnyń ki­shi baýyry, meniń naǵashy aǵam Shuǵaıyp Omar­­­­uly men basqa týystaryn taýyp alady.

Al Qasym ákemiz Qyzyljardan Om­byǵa jetkizilip, abaqtyǵa jabylǵan soń sol jerdegi mılısııa qyzmetkerleri men ter­geýshilerden óziniń qamalýyna «Úsh júz» partııasy ókiliniń jetkizgen «donosy» sebep bolǵanyn biledi. Endi óziniń alash­ordalyqtarmen baılanysy bar-joǵy tekserilip jatqanyn estıdi. Buǵan «ákesi Muqyshtyń «halyq jaýlarymen» baılanysy bar, bul da quralaqan bolmaýy kerek» degen kúdik túrtki bolǵan sııaqty. Qansha tekserse de, jetkilikti dálel taba al­ma­ǵan bolýy kerek, eki aı qamaýda ustap, sol jaqtan birden Astrahan oblysyna jer aýda­­rady. Barǵan jerinde etikshi, qaıysshy bolyp istep, er-turman men at ábzelderin jasaı­­dy. Qoly altyn, sharýaǵa myǵym kisi edi.

Astrahannan oralǵannan keıin óziniń otbasyn izdep, Omby oblysynan taýyp ala­dy. 11 balasynan bar-joǵy ekeýi, úlken aǵam Ahmetjan men úlken apam Kúlbán ǵana tiri qalǵan eken. Sol Omby jerinde meniń aldymdaǵy aǵalarym Ahmedııa men Aǵybaı dúnıege kelipti. Men Túmen oblysynda týylyppyn. Ákem men týylardan úsh kún buryn qaıtys bolypty, sondyqtan ákesiz óstim. Bizdiń úsheýimizdi anam Maǵrıpa, úlken aǵam Ahmet­jan men jeńgem Kúlámdán tárbıelep ósirdi.

Ata-anamnyń úlken kelini, meniń asyl jeńeshem Kúlámdán Ysqaqqyzy Mus­ta­fınaǵa Qoskól aýylynda (qazirgi Sol­tústik Qazaqstan oblysy Shal aqyn aýda­ny­­nyń Semıpolka aýyly – avtor.) dúnıege kelip, ákesiniń inisi Hamza Ibraevtyń qolynda tárbıelengen. Hamza aǵamyz Ýfa qalasynda («Ǵalııa» medresesinde) bilim alyp, bolashaq alashordashylarmen jaqsy aralasqan. Qazaq tilinde «Sadaq» jýrnalyn shyǵarýǵa atsalysyp, «Alash» qozǵalysyna qatysqan, sol úshin Maǵjan Jumabaevpen birge túrmede otyrǵan. Bolshevıktik bılik ony abaqtydan shyǵarsa da, ózin de, jaqyn týystaryn da baqylaýdy jáne qý­dalaýdy qoımaǵan. Son­dyqtan ol da Sibirge, Reseıdiń Túmen oblysyna qashýǵa májbúr bolyp, sol jerde bizdiń ata-anamyz tura­tyn mekenge qonys teýipti. Me­niń aǵam Ahmet­jan 1945 jyly Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys­tyń maıdanynan oralyp, kelesi jyly jeń­gemizge úılendi.

Mine, sodan bastap Kúlámdán jeńgeı kózi jumylǵansha ákem Qasym men sheshem Ma­ǵrıpanyń qarashańyraǵyna ıe bo­lyp, otyn óshirmeı ustady. 40 jyldaı ana­myzben bir shańyraq astynda tu­ryp, onyń babyn taýyp, kútimin jasady. Qaı­tys bolǵanda da óz qolymen attandyrdy. Aǵam­men birge áýletimizdiń keregesin keńeıt­ken eń­bek­súıgish, jigerli jeti balany tár­bıe­lep ósirdi.

 * * *

Mine, bizdiń  áýlet osyndaı aýyr qasi­retti bastan keshti. Joıylyp ketýdiń sál-aq aldynda qaldy. «Ne úshin bulaı boldy, buǵan ne sebep?» degen suraqtardyń týyndaýy zańdy da.

Árıne oǵan Qazaqstanda proletarıat dıktatýrasyn ornatý, bitispes tap kúresi, «qyzyl terror» aımaǵyn keńeıtý, baılar men kýlaktardy tárkileý jáne tolyp jatqan taǵy basqa saıası sebepterdi tizip keltirýge bolady. Buǵan bir másele – bizdiń Muqysh atamyzdyń baı bolýmen qatar «Alash» partııasy men «Alash Orda» úkimetin belsendi qoldaýshylardyń biri bolǵany naqty sebep bolǵany aıqyn. «Alashtyń» bilimdi basshylary sol kezdiń ózinde ór­kenıetti, eýropalyq damý jolymen júrgende, árıne bizdiń otbasymyzdyń taǵdyry basqa bolar edi.

Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi»  trılogııasy shyqqan kezde Soltústik Qazaq­stan oblysynda turyp, jumys istep jat­qan edim. Anama jáne Reseıde turatyn týys­­taryma kórseteıin dep kitaptyń qazaq tilindegi nusqasyn satyp aldym. Túmenge kelgen soń anama kitaptan «Alash» partııa­sy basshylarynyń halyqpen kezdesýi, Muqysh atamyzdyń halyqtyń atynan sóz sóıleýi jazylǵan jerlerin oqyp berdim. Ol kishkene baıaý oqyp, ózine túsiniksiz sózder­diń maǵynasyn túsindirip berýdi ótin­di. Sodan soń taǵy bir ret qaıtalap oqyp berýdi surady. Keıin bir táýlik boıy jaq ash­paı qoıdy.

Sońynan meni shaqyryp, óziniń janyna otyrǵyzyp (anam bul kezde aıaǵyn basa almaı qalǵan edi – avtor.), «kesheden beri bárin qaıtadan eske túsirdim» dedi. Sóıtip burynǵy áńgimesin bir sózin de buzbastan qaıtadan aıtyp berdi. «Bul áńgime men jazýshynyń jazǵany arasynda birshama aıyrmashylyq bar» degen sózime oılana otyryp bylaı dedi:

– Osy jınalysqa Muqysh atańnyń qa­tysyp, sóz sóılegeni – ol kisiniń otbasy men balalarynyń ǵana emes, bizdiń tutas áýletimizdiń taǵdyry men qasireti. Biraq atań sol jınalysta sóılegeni úshin esh­qashan ókingen emes. О́kinbek túgil, sonym durys boldy dep sanaıtyn. О́z isiniń haq eke­nine anyq sengeni sonshalyq, árdaıym «óz qolym­men istegenimdi óz moınymmen kóte­reıin, sol úshin balalaryma tıispese eken» dep aıtyp júretin. Men bul jaǵdaıdy ómir boıy umyt­paımyn. О́mirde qalaı bolsa, solaı aıttym. 

Qasym jer aýdarýdan qaıtyp kelgen kezde Ombyda bedeldi tanystaryn araǵa salyp, bosap shyǵýǵa tyrysqanyn, biraq onyń paıdasy bolmaǵanyn aıtty. Buǵan Muqysh atanyń alashordalyqtardyń belsendi jaq­taýshysy ári járdemshisi retinde esepte tur­ǵany kedergi bolypty. Eger sol kezde Qasym janymda bolǵanda bar balamnan aıyrylyp, jer sıpap qalmas edim. Sen bar, basqań bar, biz tart­qan qasirettiń anyq-qanyǵyna jetiń­der. Bar ótinerim osy...

Sodan soń anam dybys shyǵarmastan, egilip jylap jiberdi. Ázer degende qoıdyr­dym. Eki kún boıy teris qarap jatyp, esh­kim­men sóılespeı qoıdy. «Júreginiń jazyl­maǵan jarasyn beker qozǵadym-aý» dep qat­ty ókindim.

S. Muqanovtyń osy oqıǵany jazǵanyna baǵa bergende, sol kezdegi saıası jaǵdaıdy negizge alý qajet. Osy kitap jazylǵan 60-jyl­dardyń sońyndaǵy kommýnıstik ıdeologııa men senzýra «Alash» partııasy men «Alash Orda» úkimetiniń basshylarymen kezdesýge ondaǵan myń halyq óz erkimen keldi» degenge eshqandaı da jol bermeıtin edi. Elge qadirli Muqysh Qurtaıuly  da «О́mir mekte­biniń» keıipkeri retinde mindetti túrde kom­mýnıstik ıdeo­logııanyń Qazaqstandaǵy basty ıdeıa­lyq jaýy – «Alashqa» qarsy sóıleýge «tıis boldy».

Búgingi kúni bolǵan jaǵdaıdy ishinara bolsa da hronologııasyn saqtap jazǵan S.Muqanovqa alǵys aıtýǵa tıispiz. Eger osy halyqtyq jınalys týraly qujattar joıylǵan (nemese Máskeýge áketilgen) bolsa, ol búrkeýli jatqan shyndyqtyń betin ashyp, úlken jumys atqardy.

Osy maqala arqyly jurtshylyqqa, ásirese, tarıhshylarǵa, qoǵamtanýshy ǵalym­darǵa, jýrnalısterge ótinish jasap, 1918 jyldyń shildesinde Soltústik Qazaqstan ob­lysynda M.Dýlatov qatysqan halyq jına­lysyn ǵylymı-teorııalyq turǵydan jan-jaq­ty zertteý qajet ekenin aıtqym keledi. Bul jınalystyń elimiz úshin tarıhı mańyzy zor ekenine qaramastan, áli kúnge deıin zerttelmeı keledi. Sondyqtan osy oqıǵaǵa arnap, Ombydan, Qorǵannan, Túmen men Orynbordan ǵalymdardy shaqyryp, arnaıy ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizý kerek. Mundaı forýmdy uıymdastyrý «Alash» partııasynyń óńirlerdegi orasan zor aǵartýshylyq jáne saıası qyzmetin zerttep, onyń tarıhı baǵasyn berýge jol ashar edi. 

«Alash» – bizdiń baǵa jetpes baı­lyǵymyz, rýhanı qazynamyz, ulttyq patrıotızmniń, batyrlyq pen jiger­liliktiń kózi, týǵan ha­lyq men Otanǵa qyz­met etýdiń bıik úl­gisi. «Alashtyń» basshylary men belsendi qa­ty­­sýshylary – kóbirek zerttep, tereńirek ta­ný­ǵa laıyqty tulǵalar. Jurtshylyq pen ǵalym­dar alashordalyqtardyń qalyń kóp­shilik arasyndaǵy jumysyna, sonyń ishinde búgingi maqalamyzǵa arqaý bolǵan jınalys sııaq­­ty sharalarǵa kóbirek nazar aýdarsa eken deımiz.

Túkirik  QASYMOVA,

ardager-ustaz