2000-jyldary oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna Nyǵmet Tólendiuly degen aqsaqal jıi kelip turatyn. Jaryqtyq ımandy bolsyn, uzyn boıly, qara sur, qaq-soqpen jumysy joq, júzinen óte zııaly, oqyǵan-toqyǵany kóp adam ekeni birden baıqalar edi. Sol kisiniń «Kúngeı men kóleńke» atty kitaby bar. Nyǵmet Tólendiuly – ómir boıy sot salasynda jumys istegen, ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldarynan bastap ólkelik, odan birneshe oblystyq sottardyń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan azamat. Kitap negizinen qyzmet barysyndaǵy estelikterden qurastyrylǵan.
«Kúngeı men kóleńkedegi» áńgimelerdi oqyp otyryp, sol zamannyń aýyr tynysyn sezesiń. Onyń ishinde oblystyq, aýdandyq partııa hatshylarynyń áperbaqandyǵy, ózderin qudaıdan kem kórmeıtin órkókirek, menmendigin baıqaısyń. Sot, prokýratýra, mılısııa basshylary qylmyspen kúresýdiń ornyna partııanyń basshylarymen alysyp baqqan. Árıne basshylardyń bárin birdeı jamandaı berýge bolmas. Sabyrly, aqyldy, máselege baıyppen qaraıtyn hatshylar da bar. Alaıda «Partııa qaıda bolsa, jeńis sonda!» degendi uran qyp ustaǵan keıbir kommýnıster bárin bir taıaqpen aıdaýǵa kóshken ǵoı. Mysaly, bir dókeıdiń buzyq, sotqar balasy «jumyrtqa qýyryp ber» dep taýyq fermasynyń qaraýyly bolyp jumys isteıtin soǵys ardagerin kúndiz kep uryp-soǵady. Odan tún ishinde taǵy kep urynyp, esikti ashpaı qoıǵan soń terezeden túsip, shalǵa tap bergende kúzetshi myltyqpen atyp jibergen. Jigit til tartpaı ketedi. Al endi osy is sotqa ótýi úshin mılısııa qylmystyń qalaı bolǵanyn anyqtap, prokýratýra tergeý júrgizip, kúdiktiniń kinásin moınyna ilýi kerek emes pe? Joq, erteńinde-aq mılısııa, prokýror, sot tóraǵasyn oblystyń birinshi hatshysy shaqyryp alyp: «Partııanyń uıǵarymy bylaı, sen kúzetshige zańnyń pálen babyn qoıasyń, al sen bir kúnniń ishinde tergep, sotqa ótkizesiń, sot erteń ony atý jazasyna kesedi, aıtqandy istemeı, qıqańdaıtyn bolsańdar, partbıletterińdi osy bastan ústeldiń ústine qoıyńdar» dep tapsyrma berip tastaıdy. Al osydan keıin ádildik týraly qandaı áńgime aıtýǵa bolady? Bul – bir ǵana mysal. Áıtpese, birinshi hatshylar árbir qylmysqa aralasyp, úkimdi ózderi shyǵaryp otyrǵany, tipti sottan sol úkimdi tabandy túrde talap etkeni, qoqan-loqy jasaǵandary kitap betterinde saırap jatyr. Nyǵmet atanyń ómiri sol hatshylarmen kúresýmen ótken sııaqty.
Zań oryndarynyń basshylaryn ýysynda ustap, bıligin asyra paıdalanyp jibergeni sonshalyq bir hatshy demalysqa ketken sot tóraǵasyn syrtynan jumystan bosatyp jiberip, ornyna ózine jaqyn bolyp júrgen ádilet basqarmasynyń bastyǵyn taǵaıyndap tastaıdy. Jańa basshy jańa qyzmetinde bir aıdaı jumys istegen. Keıin demalystan kelgen tóraǵa «Meni jumystan tek respýblıkadaǵy basshym ǵana bosata alady» dep qarsylasqanda, hatshy «Bul partııanyń sheshimi, kommýnıstik partııanyń sheshimine qarsy keletin sen kimsiń?» dep ses kórsetedi. Ne degen júgensizdik deseńizshi? О́zińiz oılańyzshy, qazirgi zamanmen salystyrsaq, oblys ákimi eshkimmen kelispeı óńirdegi sottyń tóraǵasyn jumystan bosatyp, ornyna basqa bireýdi taǵaıyndap tastaýy múmkin be? Aqylǵa syımaıtyn nárse ǵoı.
Bul – bul ma, kúz túse sottyń tóraǵasynan bastap bárin kolhoz-sovhozdarǵa naýqandyq jumystarǵa bas-kóz bolý úshin ókil etip jiberedi. О́z jumysy kúıip tursa da, zań basshylary qar túskenshe maqtalyqty, egistikti salpań-salpań etip aralap júrgeni... Bireýiniń «Bul qalaı?» deýge shamasy joq. Al eń jamany aýdanǵa kelgen oblys basshylary sottyń tóraǵasyn turǵyzyp qoıyp, maqtadan ónimniń ne úshin tómen alynǵanyn, jumysty nege durys uıymdastyrmaǵanyn surap, jer-jebirine jetedi.
Allaǵa shúkir, qazir egemen elimizdiń táýelsiz soty, basqa da zań oryndary bar. Árıne el ishinde sottyń jumysy týraly ártúrli áńgimeler aıtylady. Iá, qazir keńes zamanyndaǵy hatshylar joq bolǵanymen ákimder bar, qaltaly kásipkerler, yqpaldy tulǵalar bar. Qandaı zaman, qandaı júıe bolsa da sottyń sheshimine yqpal etkisi keletin qoly uzyndar tabylady. Iаǵnı barlyq nárse sýdıanyń ózine baılanysty... Joǵarydaǵy jaǵdaılardy qazirgi jas sýdıalarǵa aıtsańyz, sener me edi? Áı, qaıdam... Menińshe Nyǵmet aqsaqaldyń «Kúngeı men kóleńkesin» sot salasynyń mamandary bir oqyp shyqsa, eshqandaı artyqtyq etpes edi.
