Tarıh tarazysyndaǵy tórt jaıt

1. Qazan revolıýsııasy qazaqqa qasiret boldy ma?

«Azıattar bilim-ǵylymǵa qabiletti emes, olar qara jumysqa ǵana jaraıdy», dep betpaqtanǵan I Petrdiń butarlaý saıasaty qurlyqtyń Soltústigin, Qıyr shyǵysyn jutyp alyp, Qazaqstanǵa oıysyp, kók túriktiń kóne atamekeni – qazaq Altaıynyń jartysyn jalmaǵan kezde Oktıabr revolıýsııasy bolyp, Reseıdiń otarlaýshyǵa aınalǵan patshalyq jú­ıe­si joıyldy da, Altaıdyń ekinshi jar­­tysyndaǵy (búgingi Kendi Altaı, Shyǵys Qazaqstan oblysy) qazaqtar shoqyndyrýdan aman qaldy. Biraq Reseı dala bıligimen burynǵy sharttasýy bo­ıynsha qazaq jerin timiskilep, «ǵylymı ekspedısııalaryn» shyǵaryp, «olardy qorǵaıtyn áskerı bekinis» degenderin sala bastap, qarashekpendilerin qaptatyp úlgergen. Sol surqııalyqtyń zardaptaryn zerttegen qart jýrnalshy-jazýshy Sapabek Ásipuly derekti úsh kitap jazdy («Qazaq qasireti», «Qaterli dert, qaljyraǵan halyq», «Qaýqarsyz qazaq máselesi»), ókinishke qaraı, tarıhshylar qaýymy «ǵylymı dárejesi joq» avtordyń ol eńbekterin zerdelemedi.

Endi Altaıdyń orystandyrylǵan jartysyndaǵy (Gornyı Altaı) bir qa­lamdasymnyń halin baıandaıyn.

Barnaýldyq (qala aty túriktekti tóleýit halqynyń «po-rongy-ýl» – «laıly ózen» sózinen shyqqan) aqyn Sergeı Sergeevıch Katash 1973 jyly Almatyǵa kelip, Ǵylym akademııasynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Ol ózderiniń pe­da­­go­gıka ınstıtýtynda Altaı fılologııasy kafedrasynyń meńgerýshisi, professor, «Altaı batyrlary» atty kóptomdyqty qurastyrǵan tarıhshy-ǵalymdar tobynyń jetekshisi eken. Jazýshylar odaǵynda tanysyp, erkin áńgimelesip júrgen kúnderimizdiń birinde ol: «Aı, Ǵaba! Ata-ákeleriń de, ózderiń de bizshe: Ivanov, Sıdorov, Kozlov, Gýsev, Vorobev... bolyp kete barmaı, baıyrǵy qazaq qalyptaryńda qalǵan sender óte baqyttysyńdar! Vladımır Ilıch Lenınge kún saıyn duǵa baǵyshtasańdar da kóp emes. Aryda qazaq, beride orys bolyp ketken bizdi kórseńshi! Biz – ata-baba­myzdyń tilinen, dininen maqrum ósken beıbaqpyz!», dep kúıindi. Júregim ezilip kete jazdady. Onyń sol mınýttaǵy álemtapyryq qazaqy álpeti áli de kóz aldymda, dirildeı qumyqqan daýysy áli de qulaǵymda!..

Jaqut (ıakýt) jazýshysy Nıkolaı Gabyshevtan da sondaı nalys estigenim bar. Ol ekeýimizdiń famılııamyz uqsas ekenine tańdana jymıyp otyryp: «Osy «Kabyshev» degen famılııany saǵan deıin Belorýssııada, Ýkraınada estidim. General bolǵan Karbyshev ta uqsastaý, demek, pravoslavtyqtardyń arasynda sonaý zamanda kúshtep shoqyndyrylǵan babalarymyzda osyndaı kisi aty bol­ǵany. Túrik tuqymdy maǵan bul aty-jóndi halqymyzdy qorqytyp-úrkitip shoqyndyrǵan orystar beripti, saǵan kim berdi, sender shoqyndyrylǵan joqsyń­dar ǵoı?» dedi. Men: «Ákemniń aty Qab­dyrahman eken, ájesi «Qabysh» dep erke­le­tip, keıin solaı jazylyp ketipti», dedim...

1978 jyly KSRO jazýshylarynyń «Dýbýlty» shyǵarmashylyq úıine (Bal­tyq teńizi jaǵasynda) dem alýǵa bardym. Yqsham deneli, qaratory jigit aǵasymen úste­limiz bir eken, tanysa otyrý úshin sóz bastap:

– Týysqan, qaıdansyz? Qyrǵyzsyz ba, ózbeksiz be? – dedim.

– Ne ponımaıý, – dedi ol, qysyq qara kózi kúlimdeı jymıyp. Suraǵymdy orysshaladym.

– Iа – korıak. Moıa famılııa – Kosygın, a zovýt – Vladımır, – dedi.

– Sovet Odaǵy Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Alekseı Nıkolaevıch Kosygın týysyńyz emes pe? – dedim, ázil ańǵarta. – Ol kisi keshe kelipti, osy jaǵadaǵy óki­met­tik sanatorııde.

– Onymen týys bolsam, óstip júrem be? – dedi. Úninen qyjyl ańǵaryldy.

– «О́stip júrembeńiz» qalaı? – dedim, kómes­ki qyjylyn arshyp kórgim kelgenin jasyrmaı.

– Patshalyq Reseıdiń basqynshylyq saıasatynan habaryńyz bar shyǵar, Le­nın men Stalınniń eńbekterinde aıtyl­ǵan ǵoı. Bizdiń korıak ata-babamyz sol saıa­sattyń qurbany bolypty. Poptaryn betke ustaǵan patshalyq áskerı jasaqtar Qıyr Shyǵysty basyp alyp, bizdi – korıaktardy da hrıstıan dinine aldap-arbap, uryp-soǵyp kirgizgen, ata-babamyzdyń aty-jónin joıyp, orystyń aty-jónin bergen. Kónbegenderdi kórge laqtyrǵan. Meniń uly atam Bola Koıanto eken, ol – «Erkin tirlik» degen uǵym, «Koıantony» olar «Kosygınge» aınaldyrypty, balalaryna korıaktiń atyn qoıýǵa tyıym salypty. Sodan beri bizdiń úrim-butaq – kosy­gınder: Vladımır, Vasılıı, Ivan, Efrem, Kırıll… bolyp júrmiz.

– Jazýshysyz ǵoı? – dedim.

– Ana tili orys tili bolyp ketken aqyn­myn, Máskeýde eki jınaǵym shyqty. KSRO Jazýshylar odaǵynyń múshesimin. Biraq mine, bes jyl boldy, korıak aty-jónimdi qalpyna keltire almaı júrmin, ótinish bermegen jerim joq, birine biri siltep sharshatty, – dedi. Ol aqyryn sóı­­lese de, ashyq ashynyp sóıledi, sirá, meniń de basqa ulttan ekenimdi ańǵa­ryp, biz­diń aramyzda birimizdi birimiz jatyr­qa­mas sebep bar dep topshylasa kerek. Maǵan:

– Siz qaıdansyz? Ultyńyz qaısysy? – dedi.

– Men Qazaqstannanmyn, ultym – qa­zaq, – dedim, sóz bastamas buryn ózimdi tanys­tyrmaǵanyma ishteı ókinip.

– Kazakstan?!

– Qazaqstan – Sovet Odaǵy quramyn­daǵy odaqtas respýblıkalardyń biri.

– Kosmonavtar ushyp júrgen jaq pa?

– Iá, kosmonavtar bizdiń Baıqońyr degen kosmodromnan ushady.

– «Kazakpyn» dedińiz be? Orystarmen týyssyzdar ǵoı?

– Týys emespiz. Biz «qazaq» degen ha­lyq­pyz. Kazaktarǵa qatysymyz joq, olar – hrıstıandar, al biz – musylmanbyz, «qa­zaqpyz», Qazaqstan! – dedim, «q» árpin qatań aıtyp.

– Qyzyq eken. Aty-jónińiz kim?

– Ǵabbas Qabyshuly. Bizde oryssha at-jón joq, – dedim, «Qabyshev» degendegi «ev»-ti jasyryp.

– Patshanyń shoqyndyrýshy arnaýly otrıadtary sizder jaqta bolmaǵan ba?! – dedi ol, shyn tańdanyp.

– Bolypty, mysaly, bizdiń Shyǵys óńirimizge Ermak Tımofeevıch degen atamannyń otrıady zeńbirekterin súıretip ke­lip, qyrǵyn jasap, jerimizdi tartyp alý­ǵa kirisipti, biraq bizdiń Sátbek de­gen batyrymyz ol jaýyzdyń otrıadyn tal­qandap, ózin Ertiske batyryp ólti­ripti.

– Sizder baqytty ekensizder! – dedi Kosygın, qysyq qara kózi ótkirlene. Úni­nen rızashylyqtyń nyshany baıqaldy. – Biz de azdap baqyttymyz, – dedi ol sálden soń. – Eger patshalyq Reseıdiń ezgisinde en­di on jyldaı júrsek, saýatymyz ashylmastan quryp ketken bolar edik, sóz joq, korıak retinde quryp bitetin edik, endi qazirgi kúnimizge shúkirshilik etip júrmiz...

Eger 1917 jyly revolıýsııa bolma­sa, qazaqtar da patshalyq Reseıdiń «qusha­ǵynda» ketip, mólsheri 1920-1925 jylda­ry jutylyp tynatyn edi. Keńes ókime­tin kózdi jumyp, qulaqty bitep alyp kús­tá­nalaı bergenshe, bir ýaq osyny nege oı­lamasqa?!

Qazan revolıýsııasy («tóńkeris» – bı­lik tobyn ózgertý, «revolıýsııa» – bılik júıesin ózgertý, ıaǵnı «Qazan revolıýsııasy» deý jón) álemge ákelgen Keńes dáýirine toqtalsam, búginde ony halyqaralyq sıonızmniń toryndaǵy saıa­satshy, tarıhshy, jýrnalshy-jazýshy ataýlylar (olar talaı elde bar jáne az emes) tilderi jetkeninshe jamandaýda, onysyn qostamaǵandy: «Sosıalıstik-kommýnıstik júıeni izdep júr», «Keńesin ańsap júr» dep mardymsyp muqatady. «Men bilem!» degen bul ǵadet saıası Alash qozǵalysymyzdy uıymdastyrǵan, bas­qarǵan arystarymyzdyń da ár push­paqty ılegenderin oqyp bildik. Ortaq maqsatta ortaq tildi bola bermeı, Qa­zaq О́lkelik partııa komıtetin basqara ala­tyn «qazaq taba almaı», Kremlge «quda túsipti». Sóıtip: Pestkovskııdi, Akýlovty, Goloshekındi... keltirtip «jarylqanypty». Sol jolmen qanqumar Mır­zoıan (1933 j.), kúni keshe (1986 j.) betpaq Kolbın de ákelindi emes pe?

...Halyqaralyq qaǵıda boıynsha halyqtyq memleket bilim berýi men medısınasy tegin elde ǵana bolady. Keńes mem­leketi solaı boldy: mekteptiń 1-shi synybynan bastap, joǵary oqý oryndarynda bilim berý tegin, stýdentter jataqhanasy da aqy­syz boldy ǵoı?! Qazir she? Bári kerisinshe. Jáne bir salystyrý: Ke­ńes ókimeti tusynda «jumyssyzdyq» degen sýyq sóz de bolǵan joq. Búginde she? Búginde jumyssyzdyq qoǵamnyń bir derti bolyp tur, oǵan em qonýy úshin aýyl sharýashylyǵyn, ónerkásipti, ǵylym-bilimdi, mádenıetti, medısınany keńestik qalpyna keltirý qajet.

«Halyqtyq memleket» degenge oraı bir jaıtty aıta otyraıyn: Ke­­ńes­tik qar­sy barlaýshylar toby 80-jyldardyń basynda AQSh-tyń «Garvard jobasy» degen qupııa materıaldaryn qolǵa túsir­gen. Onyń KSRO men Reseıge ar­nalǵan alǵashqy úsh tomy: «Qaıta qu­rý»; «Reformalar»; «Reformalardyń aıaq­talýy» dep atalǵan da, onda: KSRO men KOKP-ny, Reseıdi, Varshava shartyn, bú­kil sosıalıstik júıeni ydyratý jáne bul júıeniń negizin – tegin bilim berý men tegin dárigerlik járdemdi joıý­ jos­par­lanǵan. Jandy jerden urý ǵoı?! Ol maqsattyń oryndalýyna, AQSh Ortalyq barlaý basqarmasynyń málim­deýinshe, jıyny 13 trıllıon dollar jumsalǵan. Sońǵy jyldary keıbir «bárinbilgishter» áláýláıláp júrgendeı, «KSRO saıası, ekonomıkalyq quldyraý shegine jetip, ózi de qulaǵaly turǵan» joq-ty. О́ıtip tursa, «garvardshylar» arnaıy joba jasap janta­laspas edi, qyrýar qarjyny ysyrap etpes edi, «jar basyna taqalǵandy» taba­lap kúlip kúte turar edi.

Al «Ekonomıkalyq quldyraý shegine jetip, ózi de qulaǵaly turǵan Sovet Oda­ǵy» fashızmmen soǵystan keıin, 1947 jyl­dan bastap, halyqqa birinshi kezekte kerek taýarlardy jyl saıyn arzandatyp otyrdy. Ol jeńildikti Hrýshev joıdy.

AQSh Sovet Odaǵyn ydyratýdy 1948 jyly-aq kózdegen. Onyń Ulttyq qaýipsizdik keńesiniń sol jylǵy tamyz aıynyń 18-shi kúni bekitilgen №20/1 qupııa jobasynda: «Bizdiń maqsatymyz – Sovet ókimetin qulatý» delingen. Bulaı bolaryn I.Stalın 1939 jyly belgili dıplomat A.Kollontaımen suhbatynda boljap aıtypty. Sol suhbatynan bir úzindi:

«Álemdik bılikti kókseýshi sıonızm biz­diń tabystarymyz ben jetistik­teri­mizdi joqqa shyǵarýǵa, bizden ese qaı­tarýǵa jantalasady. Halyqaralyq sıo­nızm bizdiń Odaqty joıýǵa, Reseıdi eń­sesin eshqashan kótere almaıtyn etip janyshtaýǵa barlyq kúshin jumsaıdy... Ultshyldyq erekshe ekpinmen bas kóterip, ınternasıonalızm men patrıotızmdi biraz ýaqyt tunshyqtyrady. Ulttar irit­kige, qaqtyǵysqa ushyraıdy. О́z ultyna sat­qyndyq jasaıtyn kólgir kósemder paıda bolady. Jalpy bolashaqtyń jú­rer joly tym alasapyrandy, shuǵyl bury­lysty, tar da taıǵaq bolady. Ásirese Shyǵys shym-shytyryqqa aınalady, Batys­pen qyryqpyshaq bolady...».

Aıtqany keldi emes pe?!.

Al sıonıster túpnusqasy Reseıdiń Or­talyqtandyrylǵan muraǵatynda saq­taýly (KSRO Ishki ister mınıstrliginiń mura­ǵatynda jatqan) bul suhbatty joqqa shyǵarý úshin áli de jantalasýda.

 2. Asharshylyqtyń «astary» men «tysy»

Dúnıe júzindegi birinshi sosıalıstik el – jas KSRO tirliginde nebir qııametter bol­dy desek, sonyń biri – 1921 jyldan  bastalyp, 1933 jylmen aıaqtalǵan  asharshylyq. Jańa Re­seı­di 1921 jyly surapyl ashtyq jaılap, V.Lenınniń barsha jurtshylyqtan kó­mek surap ashyq hat jazǵany málim. Sol janaıqaıǵa qulaq qoıǵan bizdiń Aral balyqshylary Volga boıyndaǵy ju­taǵan jurtqa myńdaǵan tonna balyq jóneltti. Ol asharshylyq Reseıdiń 34 pro­vınsııasyn qamtyp, 5 mıllıonǵa jýyq adam kóz jumǵan. Sol jylǵy jáne bergi jyldardaǵy ashtyq týraly jaz­­ǵandar onyń sebebi: ujymdastyrý oń júrgizilmedi; astyq daıyndaý baqy­lanbady; mal esebi qadaǵalanbady; aýyl-selo halqy qýǵyndaldy, ol úshin Sovet ókimeti, Kommýnıstik partııa, Stalın kináli desedi. Iá, aýyl sharýashylyǵyn ujym­dastyrýdyń  kóp  jerde  beıbastaq  júrgizilgeni ras. Ol jaǵdaıat  týraly eń  alǵashqy  da  qundy  qujat  –  jazýshy  Mıhaıl  Sholohovtyń  1933 jyly kókek aıynyń 4-i kúni I.Stalınge: «...Eslı vse opısannoe mnoıý zaslýjıvaet vnımanııa SK, poshlıte v Veshenskıı raıon dopodlınnyh kommýnıstov, ý kotoryh hvatılo by smelostı, nevzıraıa na lısa, razoblachıt vseh, po cheı vıne smertelno podorvano kolhoznoe hozıaıstvo raıona, kotorye po-nastoıashemý by rassledovalı ı otkrylı ne tolko vseh teh, kto prımenıal k kolhoznıkam omerzıtelnye «metody» pytok, ızbıenıı ı na­drýgatelstv, no ı teh, kto vdohnovlıal na eto. Oboıtı molchanıem to, chto v techenıe treh  mesıasev tvorılos v Veshenskom ı Ver­hne-Donskom raıonah, nelzıa. Tol­ko na Vas nadejda», dep tujyrǵan batyl haty.

Atalǵan aýdandardy jurtshylyqtyń dabyl-tilegi boıynsha úsh aı aralaǵan M.Sholohovtyń  ol hatyn oqysań, tóbe sha­shyń tik turady. Kolhozǵa qarsy jer­gilikti qaskúnem belsendiler jasaǵan aıýan­dyqta shek bolmaǵan.

Jazýshyǵa bergen jaýabynda Sta­lın sonshama soraqylyqtyń bolyp jatqanyn  dáleldep  jazǵany úshin oǵan alǵys aı­typ, hat izimen Shkırıatov basta­ǵan ko­mıs­sııa baryp tekserý júrgizetinin es­kertken.

Hatynan keıin ómirine qaýip tóngen Sholohov jasyrynyp, Máskeýge qashyp baryp, Stalınniń qabyldaýynda boldy. Sóıtip ashtyq býǵan Don boıynyń jaǵdaıyn kózbe-kóz baıandap, aýyr jaǵ­­daı­dy ońdaýǵa tıis úkimettik shara­lardyń belgilenýine úlken úles qosty.

«Donnyń soltústigindegi aýdandar­da «kolhozshylar talan-taraj jasap jatyr» degen jalamen kolhozshy­lardy astyqsyz qaldyrǵan alaıaq basshy-qosshylardyń aıla-sharǵylaryn túbe­geıli teksergen komıssııanyń derekteri boıynsha Kreml qatań shara qoldandy. Halyqty ash­tyqqa dýshar etkender atyldy» (M.Sholohovtyń «Ob ıstınnom slove» maqa­lasynan).

Sol jolǵy áńgime sońynda Stalın: – Mıhaıl Aleksandrovıch, úıińizge qaıtyp barýǵa qoryqpaısyz ba? – dep ázildegende Sholohov: – Iosıf Vıssarıonovıch, siz qor­ǵamaısyz ba? – depti.

...KSRO-da 1919-1922 jáne 1931-1933 jyldarǵy ashtyqtan qyrylǵan  halyq sany áli de anyqtalǵan joq. Zertteýshiler ash­tyqqa kinálilerdiń biri – Búkilodaqtyq sovet atqarý komıtetiniń (BOAK) tó­raǵasy Iа.Sverdlov dep kórsetedi, (tarıhshy I.Plotnıkov jazǵandaı, shyn  aty-jóni – Eshýa-Solomon Movshovıch. Odan Iаnkel Mıraımovıch; Iаkov Mıhaılovıch Sverdlov bolǵan. Ákesi – Mıhaıl Izraılovıch Sverdlov, sheshesi – Elızaveta Solomonovna).

Reseıdiń belgili tarıhshy-jazýshyla­ry­nyń biregeıi V.Shambarovtyń «Iа.Sverdlov. Okkýltnye kornı Oktıa­brskoı revolıýsıı» kitabynan úzindi:

«...1918 jyly mamyr aıynyń 20-kúni Búkilodaqtyq ortalyq atqarý komıtetiniń jos­parly májilisi kún tártibine «Sovet­terdiń derevnıadaǵy mindetteri» máselesi qoıylyp, komıtettiń tóraǵasy Sverdlov baıandama jasap, sharýalarǵa qatysty jańa baǵytty jarııa etti. Ol bylaı dedi: «Biz­diń derevnıadaǵy mindetterimiz týraly máseleni qaraýymyzdyń mańyzy zor, biz onda ne isteý kerektiń negizgi maqsatyn kór­­setýge tıispiz... Biz qalalardaǵy iri býrjýazııany «óltire» alsaq ta, de­rev­nıa­larda áli de óıte almaı júrmiz... Sondyqtan derevnıada bir-birine qarsy óshpendi eki top jasaý jaıyndaǵy asa mańyzdy mindetti sheship, kedeı kóp­shilikti kýlaktar áýletine qarsy qoıýy­myz kerek.  Eger biz derevnıany bitis­pes jaýlyq pıǵyldaǵy eki lagerge bó­le  alsaq, eger aralaryna ot salyp, ja­qyn­da ǵana qalalarda bolǵandaı azamat soǵysyn asha alsaq, eger derevnıa kedeı­lerin derevnıa kýlaktaryna qarsy kó­tere alsaq, qalalarda istegenimizdi derev­nıalarda sonda ǵana júzege asyramyz... Men derevnıadaǵy jumysymyzdy jo­ǵary deńgeıde atqara alatynymyzǵa kúmán­danbaımyn!».

Sverdlovtyń «Jer týraly dekret» qabyl­danǵan sol májilistegi sózi derev­nıaǵa, sharýalarǵa qarsy qutyryq joryq­tyń bastalǵanyn aıǵaqtady.

L.Troskıımen (L.Bronshteımen) y­my-jymy bir Sverdlov Jer máselesi jónin­degi Halyq komıssary Sereda ekeýi BOAK nusqaýymen qurylǵan «Selo­sharýashylyq kommýnalary» men «Kedeıler komıtetteriniń» 1918 jyly jeltoqsannyń 11-kúni ótken quryl­taıynda derevnıaǵa eselep soqqy berdi. Kommýnanyń baǵdarlamasy tolyq­ty­rylyp: «Kommýna músheleriniń bar­lyq múlki ortaǵa salynyp, ózderi kazarmalar­da turýǵa tıis. Jalaqy bol­­maıdy. Tamaq­ty kommýnanyń asha­nasynda ishedi. Bala­lary ujymdyq tár­bıe oryndaryna be­rilip, sonda óz kúnderin ózderi kóretin bolady», delindi («Qazaqstanda kishi Oktıabr revolıýsııasyn jasamaı bolmaıdy!» dep attandaǵan Fılıpp Isaevıch (Shaıa Isıkovıch) Goloshıokın Sver­d­lovtyń dosy, qolshoqpary bolypty).

 Al stalındik ujymdastyrýdyń talabynda («Bolshaıa ensıklopedııa»): «...Kolhozshylardyń úı-jaılary, qora-qop­sylary, qural-saımandary, usaq maldary, úı irgesindegi kásibı jer telimi óz­derinde qaldyrylsyn» delingen. Iаǵnı: eshbir otbasy «sverdlovtyq suryptaýǵa» ushyratylmaǵan jáne usaq maldary: qoı-eshki, shoshqa ıelerinde qalǵan.

Ǵabbas QABYShULY

   ( Jalǵasy bar)