Endi mine, sol olqylyqtyń orny tolǵaly otyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev úndeýinde tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jáne qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý maqsatynda arnaıy memlekettik komıssııa qurylatynyn málim etti. Bul – arhıvterde shań basqan tarıhymyzdyń aqtańdaq betin arshyp alýymyzǵa, sóıtip otandyq tarıhymyzdy qaıta qalyptastyrýǵa jasalǵan oń qadam. Endi arhıv qujattaryn aqtaryp qana qoımaı, jazyqsyz japa shekken tulǵalardy aqtap alýymyzǵa jol ashylǵaly otyr.
Osy turǵydan aıtqanda, jańadan qurylatyn memlekettik komıssııa osy kezge deıin aqtalmaǵan, ásirese, Qylmystyq kodekstiń 59-babymen bandy atanyp, 107-bappen sottalǵan azamattardyń barlyǵy aqtalýy qajet degen sheshim shyǵarýy tıis. Máselen, Azamat soǵysy kezinde Alashordanyń ofıseri bolǵan Aıtqalı Abylaev degen azamat – búginge deıin aqtalmaǵan arystardyń biri. Osyndaı azamattardyń deregin arhıvten izdep-taýyp, kináli emestigin dáleldeýimiz qajet. О́ıtkeni ult keleshegi úshin aıanbaı eńbek etken arystarymyzdyń kóbi áli kúnge deıin aqtalmaı otyr. Solardyń qatarynda Mustafa Shoqaı da bar. Biz onyń el táýelsizdigin ańsaǵan qaıratkerlik bolmysyn aıtamyz da, ony aqtaý týraly máseleni kótermeımiz. Nege?
Al ult bolyp uıysýymyzǵa 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq pen 1937 jyly bastalǵan saıası repressııanyń tıgizgen zardaby da tolyq zerttelmeı júr. Shyndyǵyn aıtqanda, bul náýbetter qazaqtyń sanyn edáýir azaıtty. Oǵan qosa turmysyn turalatty. Sharýashylyǵyn kúıretkeni azdaı, mádenıetin de, ulttyq sana-sezimin de kúrt ózgertkeni daýsyz. Buǵan qosa demografııasy men rýhanııatyna, ekonomıkasy men ekologııasyna tıgizgeni aýyr zardaby da tereńirek zertteýdi qajet etip otyr. Demek, aldaǵy jyly bastalǵanyna ǵasyr tolatyn zulmatty kezeńniń zardaby birneshe baǵytta zerttelgeni jón dep oılaımyn. Sonda ult tarıhynyń ashylmaı kelgen paraǵy tereń zerdelener edi.
Teginde bul bizdiń zulmat jyldardyń tarıhyn zertteý arqyly qurbandyqqa shalynǵan arystarymyzdyń rýhyna kórsetken qurmetimiz bolary anyq. О́tkendi bilý, tarıhymyzdy túgendeý – búgingi urpaqtyń paryzy.
Aqqalı AHMET,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń profesory, tarıh ǵylymdarynyń doktory
