«Saq-saq» kúlgen syrnaı

Iá, 1936 jyly Máskeýde ót­ken Qazaq óneri men ádebıetiniń onkúndigindegi keńk-keńk kúlkini aıtyp otyrmyz. Alaıda bul kúlki qubylys Qurmanbektiń «Qyz Jibek» operasyndaǵy Beke­jan bolyp kúlgen áıgili kúlkisi emes, kóbine aıtyla ber­meıtin, kúlkisi túgili sol kúlkini kúlgen ónerpazdyń esimi jylymyqtan keıin ǵana jaılap estile bastaǵan jarnamasy az jumbaq kúlki.

Bul kúlki sol úlken teatrdaǵy saltanatty keshti ashqan ulttyq boıaýy qanyq, mysqyl, ájýadan ada qazaqtyń ózine ǵana tán aq­jar­qyn alǵashqy kúlkisi bolatyn.

Demek, atyshýly onkúndikte qazekem qarqyldap turyp, Más­keý tórinde eki márte kúlgen bo­lyp tur ǵoı. Sol qos kúlki ǵa­syrlar boıy ezgide kelgen eldiń ezýindegi yza-kek, basqynshyǵa shekken dóńaıbattan  kem soqpasa kerek. Shyn máninde, bul oqıǵany búgin ǵana dúrildep aıtyp otyr­ǵanymyz bolmasa, kúni keshege  deıin qabyrǵamyz qaqsap, sybyrlap aıtýdyń ózi muń edi...

 * * *

Sándi sahnany syrnaıymen sándep, saq-saq kúlgen keıip­kerimiz ataqty aqyn Taıjan-tu­ǵyn. Aqyn Taıjan, keshegi sal-serilerdiń sońǵy sarqyty, ataqty Úkili Ybyraıdyń jıeni, jazyqsyz jala jabylyp, otyz jetiniń oıranynda oqqa ushqan seri Taıjan! Keraǵar saıasat nebir asyldardyń armanyn kókteı sol­dyrǵan joq pa?.. Sol qandy ti­zim­niń ishinde Arqanyń ataqty Taıjan aqyny da kógendelip kete barypty.

Zobalań álgi sahnadaǵy saq-saq kúlkiden keıin bir jyldan soń bastalady. Sahnanyń tul­pary, saıasattyń qurbany Taıjan aqynnyń ónerin murtty kósemniń ózi baǵalaı otyryp, keıin atý jazasyna kesýin esh aqylǵa syıǵyza almaısyz...

 * * *

Jyr alyby Jambyl bastaǵan úsh júzge tarta kileń myqty jıy­lyp kelgen qonaqkádede aýyl­­dyń alty aýyzyn  aqıyq aqyn­dardyń ishinen úkimet bas­shy­larynyń aqyn Taıjandy tań­daýy kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Syrnaıyn qulashtap, án­ge basqan Taıjan aqyn, sol on­kúndiktiń shymyldyǵyn túrip bo­lyp: – Ánim bar «Saq-Saq» degen baǵa jetpes, Áıgili «Gákký» ánge bolar teńdes. Máskeýde on­kúndikte sahna ashyp, Qurdas kó­sem Stalınmen boldym dámdes, – dep aıaqtapty.

Úsh júzdiń basyn qosqan kıe­li Ulytaýdyń qyrany, ta­lan­­ty talaıǵa azyq bolǵan Taı­­jan Qalmaǵanbetulynyń ómi­­ri ónegege toly desek qate­les­peımiz. Ataqty Kenekeń, Kenen Ázirbaıulynyń ózi «Taıjan – aqyndar arasyndaǵy tamasha talant ıesi. О́zine saı dombyrasy, garmony men qobyzy da qosa sóıleıtin. Áni men áýeni erekshe edi. Aǵyp aıtatyn, tógip sóıleıtin» dep baǵa bergen bir­týar darynǵa qazaq balasy qa­ryzdar bolsaq kerek.

Taıjannyń óneri talapaıǵa túsken tar kezeńdi áńgimeleýdiń ózi aýyr. Aqyn týraly jazba derekterge úńilgende onyń Qar­saqpaı kentindegi túr­mede qa­byrǵaǵa jazyp qaldyrǵan óleń­derin keıin sol bólmege qamal­ǵan taǵy bir týysy jazyp alyp, ózi túrmeden bosaǵasyn jınalǵan jurt ortasynda álgi óleńderdi oqyp otyrǵanda bireý qolynan julyp alyp, otqa salyp jibergenin bilesiz. Bilesiz de tar qapasqa tańylǵan talant taǵdyryna keshirim suraı ke­m­seńdeısiz... Kelmeske ketken óner kıesin izdep bozdaısyz...

Taıjan fenomeni týraly alǵash 1972 jyly jas talapker fılolog Shamqan Rahmetov dıplomdyq jumys qorǵapty. Bi­regeı tulǵanyń kóp murasy keri ketken kesir qoǵamnyń ke­selinen keleshekke keńinen na­sı­hattalmaı keldi. Jalpy dástúrli án ónerine qosar Taıjan mektebiniń tábárigi taýdaı. Ony sonaý Syr boıynan beri qaraı jalǵasqan Taıjan aqynnyń shá­kirtteri Nartaı Bekejanovtar bastaǵan úlken ónerpazdar legi jalǵap ákeldi. «Arqadan Syr eline eskertkish dep, Ánimdi men Nartaıǵa tastap kettim»,  dep ba­tasyn bergen ataqty Nartaı Be­kejanuly Taıjannyń tól shákirti. Keıinnen ustazy týraly, Nartaı óziniń esteliginde: «Taıjan meniń ustazym, ony men ómir boıy maqtan tutam, onyń ánderi keń qulashty, kerbez, názik lırıkalyq, tereń syrly, shyraıly shyǵarmalar. Daýysy qulaqqa qonymdy, áýeni áserli de móldir, úni asqaq, tyńdaýshylaryn ár­daıym súısindirip otyrady, ol meniń pirim»,  dep atap ótedi. Bul shákirttiń ustazǵa arnaǵan shynaıy iltıpaty edi.

Taıjan aıtqan óleń-jyrlar kóbinese aýyzeki taralǵan. Tek Kákimbek Salyqovtyń quras­tyrýymen «Saq-saq kúlsin syrnaıym» atty jınaǵy, keıinnen «Aqyn Taıjan» atty kitaby shyq­ty. Odan beride Taıjan aqyn­nyń on bir ánin taspaǵa túsirip, «Altyn kese» degen jınaq shyǵarǵan, Taıjan mu­rasyn túbegeıli zerdelep júr­gen qazaqtyń jeztańdaı ánshisi, Júsipbek Elebekovtiń tól shákir­ti – Ǵalym Muhamedın. Ustazy Júsekeń shákirtiniń qolyna joldamany tabystap turyp: «Ǵalym, aınalaıyn, men saǵan Arqanyń sal-serileriniń ánderin qal-qa­di­rimshe úırettim. Endi saǵan aı­tarym, el ishinde áli de talaı ánshi sazgerlerdiń attary atalmaı, aıtylǵan jaǵdaıdyń ózinde, keńinen qamtylmaı jatqany qan­shama. Solardyń biri de biregeıi – ulytaýlyq sańlaq ánshi-saz­ger, keshegi Úkili Ybyraıdyń tý­ǵan jıeni – aqyn Taıjan. Ol kisiniń ánderi umytylýy múm­kin emes, elge barǵan soń Taı­jekeńniń ánderin jınap ja­ryqqa shyǵar», dep amanattapty. Biz búginde sol Ǵalekeńder Taı­jan shákirtteriniń sońy bolmasa eken dep tileımiz. Joǵaryda atap ketken «Altyn kese» jına­ǵyndaǵy eski ánderdi notasymen birge memlekettik tapsyrys arqyly jaryqqa shyǵaryp, res­pýblıkanyń joǵary oqý oryndarynan bastap, kolledjderge taratýdy qolǵa alý kerek.

Taıjan aqynnyń mektebin toqyratpaý – bizdiń mindet. Bir ózi bir teatr óner sańlaǵynyń san qyrly talanty jańa urpaqqa úlgi-ónege ekenin áste esimizden shyǵarmaǵanymyz jón.

Taıjannyń ánderi jı­naq­talǵan úntabaqtardy úıdi-úıge taratyp shyqsaq ta artyqtyq et­peıdi. Sebebi ol ánderde qazaq­tyń qatpar-qatpar qazyna tarıhynan bólek, qaımaǵy buzyl­maǵan qunarly tili, sezim sımfonııasy, baı mádenı murasy menmuńdalaıdy.