Kóleńkeli ekonomıkany tómendetýdiń qazirgi memlekettik jospary 2018 jylǵy jeltoqsannyń sońǵy kúnderiniń birinde qabyldandy. 60 tarmaqtan turatyn qujatta statıstıkalyq jaǵdaıdy jaqsartýdan jáne fıskaldyq jady bar baqylaý-kassalyq mashınalardy jappaı engizýden bastap janarmaı quıý beketterinde baqylaý qurylǵylarynyń jumysyn qadaǵalaýmen aıaqtalady. Qujat boıynsha ekonomıkadaǵy kóleńkeli aınalymnyń IJО́-ge shaqqandaǵy deńgeıi 2019 jyly 23%, 2020 jyly – 20%, al 2021 jyly – 15% -dan aspaýymyz kerek edi. Biraq bizdiń oıǵa alǵan ádemi josparymyzdyń bárin kóleńkeli ekonomıkanyń zańy buzyp jiberipti. 2017-2018 jyldardaǵy málimet 25-27 % tóńireginde.
Toqtala ketetin jaıt, álemdik tájirıbede mundaı qubylys IJО́-niń 10 paıyzynan aspaýy kerek. Tipti 10 paıyzdyń ózin qatardaǵy qylmys dep qarastyrylady eken.
Budan bylaı bul máseleni syrttan baqylap otyra berýge bolmaıtynyn eki tarap ta bilip-sezip otyr. Jalǵan kásipkerliktiń damýy, ekonomıkalyq qylmystardyń negizi de osy "kóleńkeli" tusta jatyr. Mamandar «kóleńkeli» ekonomıka deńgeıiniń artýy aldymen ekonomıkany quldyratatynyn, bul ishteı bildirmeı jegi qurttaı mújı beretin qaýip ekenin eskertip, bul máseleni keshendi túrde zertteý qajettigin aıta bastady.
"Atameken" ázirlegen kóleńkeli ekonomıkanyń deńgeıin esepteýdiń jańa ádistemesin ázirlep, Úkimet nazaryna usyndy.
Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil Rústem Júrsinov bizben áńgimesinde Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıteti kóleńkeli ekonomıka deńgeıiniń negizgi quramdas bóligin qosymsha eseptelgen Qosymsha qun salyǵy (QQS) boıynsha salyqtyq tekserýler derekteriniń negizinde eseptep kelgenin, ıaǵnı qosymsha eseptelgen QQS neǵurlym joǵary bolsa, kóleńkeli ekonomıka deńgeıi de soǵurlym joǵary bolǵanyn aıtyp berdi. Jańa ádisteme kóleńkeli ekonomıkany 5 komponent boıynsha ólsheıdi: tirkelmegen kásiporyndar (N1), zańsyz qyzmet (N2), beıresmı sektor (N3), naqty emes derekterdi beretin ónim óndirýshiler (N6), statıstıkalyq kemshilikter (N7).
R. Júrsinov bizben áńgimesinde 2017 jyly IJО́-degi kóleńkeli ekonomıkanyń úlesi – 28,8 paıyz, 2018 jyly 27,02% - degen qorytyndy jasaldy 16 trln teńge. "Bul soma bıýdjettiń bir jyldyq shyǵyndarynan da asyp tústi. Dınamıkaǵa nazar aýdarar bolsaq, sońǵy jyldary kóleńkeli aınalymnyń tómendeýi baıqalady. Bul salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdiń jaqsarýymen, naqty aıtqanda táýekeldi basqarý júıesin, QQS baqylaý shotyn, "Astana-1" aqparattyq júıesin jáne t. b. engizýmen baılanysty. Qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýdyń edáýir ósýi de oń áserin tıgizdi. Qolma-qol aqshasyz esep aıyrysý 2018 jyly 2017 jylmen salystyrǵanda eki esege ósti. Bul kóleńkeli ekonomıkanyń yqpalyn álsiretti", deıdi Rústem Júrsinov.
"Kásipkerler nege kóleńkege ketedi?" degen másele – barlyq elder úshin trend. Kóleńkeli bıznes qalyptasatyn negizgi salalar – saýda, qurylys, aýyl sharýashylyǵy jáne kólik. Munyń barlyǵy qandaı da bir dárejede memlekettik satyp alýlardaǵy sybaılas jemqorlyqpen jáne keden men kvazımemlekettik sektordaǵy buzýshylyqtardyń saldarynan oryn alatyn kontrabanda, kontrafaktimen baılanysty ekenin túsinemiz.
"Bizdiń baǵalaýymyzsha, tek keden jumysyna baılanysty Qazaqstannyń bıýdjetine 300 mlrd teńgeden astam qarjy túspeı otyr. Memlekettik satyp alýlar salasy da 300 mlrd teńgege jýyq qarjyny kóleńkege jiberedi" deıdi Rústem Júrsinov.
Sondaı-aq sarapshylar beıresmı jumyspen qamtý da kóleńkeli ekonomıkanyń quramdas bóligi ekenin aıtady. Onyń aýqymyn túsiný úshin eńbekaqy tóleý qory boıynsha statıstıka komıtetiniń derekteri (18 trln teńge) men mindetti zeınetaqy jarnalary bazasyn (8 trln teńge) salystyrýǵa bolady. Aıyrmashylyq shamamen 10 trln teńgeni nemese 55%-dy quraıdy.
"BJZQ salymshylarynyń 63%-y eń tómengi jalaqyny deklarasııalaıdy, ıaǵnı resmı jalaqy mólsherin 42,5 myń teńgeden asyrmaıdy. Jumyspen qamtylǵan 8,7 mln adamnyń 2,5 mln ǵana turaqty túrde jylyna 12 ret mindetti zeınetaqy jarnalaryn aýdarady. Osylaısha, jumyspen qamtylǵan turǵyndardyń basym bóligi jalaqysyn "konvertpen" alady degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Al beıresmı jumyspen qamtýdyń basty sebebi – eńbekaqy tóleý qoryna túsetin júktemeniń joǵary bolýy. Qazirgi ýaqytta jumys berýshi óz qyzmetkerleri úshin 31% mólsherinde bes tólem tóleýge mindetti, olar: jeke tabys salyǵy (10%), zeınetaqy jarnasy (10%), áleýmettik salyq (6%), memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory (3,5%) jáne áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory (1,5%). 2018 jyly eńbekaqy tóleý qorynan 2,6 trln. teńge bıýdjetten tys tólemder men salyq tólengen» deıdi Rústem Júrsinov.
Byltyrdan beri "Atameken" UKP Úkimetpen birlesip keden jumysyna ashyqtyq engizý men satyp alýlardy ońtaılandyrý boıynsha biraz jumystyń basyn qaıyrdy, negizgi element jappaı sıfrlandyrýǵa basymdyq berildi. "Satyp alýlardyń biryńǵaı terezesi" portaly iske qosylyp, bıznes-tizilim mańyzdy elementke aınaldy, óıtkeni osy tizilim arqyly kez kelgen kásipker óz kontragentiniń senimdiligin teksere alady. Bıznestiń ózin-ózi uıymdastyrý jáne salany ashyq etý jónindegi bastamalary bar. Mysaly, Reseıde aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń aınalymy boıynsha Agrarlyq ónerkásip kesheniniń Hartııasy jumys isteıdi. Bul tájirıbeni aýyl sharýashylyǵynda ǵana emes, qurylysta da qoldanýǵa bolady. Bırjalyq saýdany damytý jóninde naqty usynystar bar.Sarapshylar táýekelderdi basqarý júıesi týraly másele kóterilgen kezde salalyq erekshelikterdi eskerýi tıis ekenin aıtady. Bul ár salany názik kúıge keltirý (salyqtar men úkimet shyǵynyn sıkldikke qarsy turaqty túrde qaıta qurý esebinen ekonomıkany jumyspen tolyq qamtylý deńgeıinde ustaý) degendi bildiredi. Eńbekaqy tóleý qoryna túsetin júkteme máselesi birneshe jyl boıy talqylanyp keledi. "Atameken" UKP-nyń basty usynystarynyń biri – Grýzııanyń úlgisi boıynsha barlyq júktemeni biryńǵaı tólemge biriktirý jáne ony 20%-ǵa deıin tómendetý. Bul shara kásipkerler men qarapaıym azamattarǵa kóleńkeden shyǵýǵa, sondaı-aq jańa jumys oryndaryn qurýǵa jáne qyzmetkerlerdiń eńbekaqylaryn arttyrý úshin qarajatty qaıta ınvestısııalaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryn, Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýdy biriktirý máselesin qarastyrý qajet» deıdi Rústem Júrsinov.
Mamyr aıynyń sońynda ekonomıkalyq ósýdi qalpyna keltirý boıynsha keshendi jospar qabyldandy. О́ńdeýshi kásiporyndarǵa mólsherligine qaramastan Ulttyq bank baǵdarlamasy boıynsha aınalym qarajatyn jeńildikpen qarjylandyrý usynylady.
2019 jyly 20 jeltoqsanda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ekinshi otyrysynda Memleket basshysy Úkimetke "Atameken" UKP-men birlesip bıznes sýbektileri boıynsha ashyq ıntegrasııalanǵan derekter bazasyn, ıaǵnı adal otandyq bıznes-seriktesterdiń tizilimin qurý týraly tapsyrma berdi. Alaıda, salyq qupııasyn qorǵaý fýnksııasy retinde saqtaý maqsatynda atalmysh Tizilim salyq qupııasyn quraıtyn málimetterdi emes, biriktirilgen (týyndy) derekter túrindegi málimetterdi qamtıtyn bolady.
