Kókshetaý men Qaraótkeldiń sýly-nýly, jazıraly jalpaq dalasy naǵyz demalys úshin jaratylǵandaı. Jemis-jıdekke toly orman-toǵaıy, móldir sýy, saf aýasy az ǵana kúnniń ishinde jetkinshekterdi qur atqa mingendeı qýnatyp, tyńaıtyp jiberer edi. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta ezilip jatqan asfalttyń ústinde ókpesin shań qapqan óndirlerdi tumsa tabıǵattyń tunyǵyna bir súńgitip alsa jetip jatyr. Biraq soǵan múmkindik az. Bar múmkindikti birtindep talan-tarajǵa túsirip joıǵan ózimiz. Osy jerde ózekti órteıtin ókinish bar. Sońǵy eki jyl ishinde Qazaqstan Respýblıkasy balalar jáne jasóspirimder týrızmi men demalysy assosıasııasy oblystyq bilim basqarmasymen birlese otyryp barlyq balalar lagerin túgendedi. О́tpeli kezeńde qanshama qoǵam baılyǵy bolyp sanalatyn balalardyń jazǵy lagerleri ustaǵannyń ýysynda, tistegenniń aýzynda ketti. Tipti, tutas lagerdiń qanshama ǵımarattarymen, bar jıhazymen qosa bar bolǵany 25 myń teńgege satylyp ketkeni anyqtalyp otyr. Jaqsy, satyp alsyn delik, biraq balalardyń jazǵy demalysyna úlesin qospaıtyny, ıaǵnı, bastapqy baǵytynda jumys istemeıtini qylmysqa teń qareket. Tamyljyǵan tabıǵat aıasyndaǵy buryn múltiksiz jumys istep turǵan balalar lagerin baýyryna basqan baıshykeshter shırek ǵasyr boıy esikterin tars jaýyp alǵan. Sonda osynshama dúnıe olarǵa ne úshin qajet?!
Qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar men máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen Qatarkóldiń baýyry jer betindegi jumaqtaı jaınap tur. Bar balaǵa tıesili, nesibesine jazylǵan, saýmal samaly aǵzaǵa dárý osyndaı jerdiń ıgiligin qashan paıdalanady ekenbiz?! Demalys aımaǵyndaǵy 12 balalar saýyqtyrý ortalyǵynyń búginde beseýi ǵana jumys isteıdi. Bul múldem azdyq etedi. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin sál ǵana taldaý jasalyq. Jaz aılarynda 8 maýsymda ár ortalyqta 200-250 baladan dem alý múmkin bolsa, jańaǵy jumys istemeı turǵan ortalyqtarda 30 myńǵa jýyq bala densaýlyqtaryn nyǵaıtar edi. Bul degenińiz úlken olja emes pe? Qazir nemkettiliktiń saldarynan osyndaı múmkindikke qolymyz jetpeı otyr. Baıyptap qarasańyz, jalǵyz balalardyń demalysy ǵana emes, osy kúni bıik minberlerden aıtylyp júrgen jumyssyzdyq jaǵdaıyn birjola bolmasa da bir maýsymda ishinara sheshýge septigin tıgizetin jaı. Jańaǵy biz armandap otyrǵan ortalyqtar túgel iske qosylǵanda 550 qosymsha jumys orny ashylady eken.
Qazir oblystyń ár aýdanynda jumys istemeı turǵan lagerler bar. Oǵan qala syrtyndaǵy bes birdeı apatty jaǵdaıdaǵy balalardyń memlekettik saýyqtyrý ortalyǵyn qosyńyz. Sonda qanshama múmkindikti paıdalana almaı otyrmyz. Máselen, Jaqsy aýdanyndaǵy «Berezka» balalar lagerine kúrdeli jóndeý qajet. Bul óńirdegi balalar qazir Qımadaǵy orta mekteptiń janyndaǵy jazǵy lagerde dem alady.
Shynyn aıtý kerek, mektep janyndaǵy lagerler amalsyzdan uıymdastyrylyp otyrǵan shara. Ol jerde taza aýa jutyp, sýǵa túse almasa, tabıǵat aıasynda taı-qulyndaı shapqylap boı jaza almasa, onyń qaı jeri demalys? Ánsheıin jazǵy demalysta balalardyń ýaqyttaryn tıimdi paıdalansyn degen, tyǵyryqtan jol izdegen talpynys.
Shortandy aýdanyndaǵy «Aq qaıyń» balalar lageriniń sanıtarlyq jaǵdaıy talapqa saı bolmaǵandyqtan 2009 jyldan beri qańyrap bos tur. Aqkól aýdanyndaǵy Ýrıýpınka aýylynyń mańyndaǵy «Bereznıachok» balalar lagerine de jóndeý qajet. 1989 jyly Stepnogorsk podshıpnık zaýyty bul lagerdi Ýrıýpınka balalar úıiniń qaraýyna bergen bolatyn. Sodan beri jurt esine jazda ǵana túsetin, bir kezdegi jaınap turǵan lager búginde tozyp barady. Qatarkóldegi «Ogonek» balalar lageriniń ıesi – Nur-Sultan qalasyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti. Bul demalys ortalyǵy da 2010 jyldan beri balǵyndarǵa qushaǵyn aıqara ashqan emes. Astrahan aýdanyndaǵy jeke kásipkerge tıesili «Delfın» balalar lageri tabany kúrekteı 25 jyl boıy jumys istemeıdi. Tabıǵaty ásem óńirlerdiń biri Sandyqtaý aýdanyndaǵy Balkashıno aýylyndaǵy jekemenshik ıeligindegi «Lesnaıa polıana» balalar lageri sanıtarlyq normalarǵa saı bolmaı, jóndeý jumystary júrgizilmegendikten 2009 jyldan beri jumysyn toqtatty. Bulandy aýdanyndaǵy «Shaǵala», Býrabaı aýdanyndaǵy «Voshod», «Zvezdochka», «Spýtnık», «Kontınent», «Chaıka», «Dashenka» balalar lagerleri de osy tizimnen tabylady.
Mańyzdy máselege oblys basshylyǵy nazar aýdarmaı otyrǵan joq. Birneshe márte qaralyp, tyǵyryqtan shyǵar jol izdelgen. Biraq ázirge nátıje joq. Bizdińshe, bir kezde sý tegin alǵan, el ıgiligine qyzmet etýge qaýqarly balalardyń jazǵy lagerlerin sol qunyna qaıtadan qaıyryp alǵan jón. Áıtpese, ne ózderi jumys istep paıda tappaıdy, ne qoǵamǵa, jas urpaqqa qyzmet etpeıdi.
Jerdiń jyrtyǵyn jamaıtyn, qııandaǵy paıdany sholyp turatyn bıznes ókilderi bul baǵytta nege talpynys jasamaıdy? Onyń eń negizgisi, bizdińshe tabystyń azdyǵy bolar. Keshegi keńes kezindegi balalardyń jazǵy lagerlerindegi jıhazdyń barlyǵy derlik tozyp bitti. Endi bárin jańalaý qajet. Eger demalys lagerleriniń ıelerinde aınalymdaǵy qarjy tapshy bolsa, kádimgi aýyl sharýashylyǵyndaǵy tárizdi jyldyq mólsheri 2-3 paıyzdy quraıtyn lızıng arqyly nesıe alýǵa bolmas pa? Kepildik retinde onsyz da kádege aspaı jatqan lagerdiń ózin qoısa she?
Memleket tarapynan balalar týrızmin qoldaýǵa kóńil bólinse, bul sala jyl boıy úzdiksiz jumys ister edi. Bálkim sol kezde tabys molaıar. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, qysta da qıyndyq az bolmaýy múmkin. Máselen, balalar lagerlerin jylytý úshin kómir jaǵýǵa týra keledi. Irgedegi Zerendi aýdanynda jaǵarmaımen jylytatyn lager bar. Onyń shyǵyny qanshalyqty ekenin ózińiz esepteı berińiz. Al kásipker osy shyǵyndaryn joldamanyń esebinen jabýy kerek qoı. Mine, osydan baryp balalar jazǵy lageriniń joldamasy qymbattaı bermek. Soltústik óńirde qys uzaq, sondyqtan bul tarapta kógildir otyndy qoldanbasaq, kósegemizdiń kógermeıtini anyq.
Memlekettik demalys lagerleriniń muqtajdyǵyn memlekettik tapsyrys jaýyp tur. Bul arada taǵy bir kópten beri sheshilmeı kele jatqan kıkiljiń másele bar. Salyq kodeksiniń 592 babyna sáıkes erekshe qorǵalatyn aýmaqqa kirý aqyly. Al Býrabaı baýraıyndaǵy balalar lagerleri osyndaı erekshe qorǵalatyn aýmaqta tur. Demek, demalysqa kelgen bala erekshe aımaqqa qadam basqan kezde lager ıesi 265 teńge tóleýge májbúr. Ár kún úshin. Bıyldan bastap jalǵyz demalysqa kelgen bala úshin ǵana emes, lagerde jumys isteıtin adamdarǵa da osyndaı tártip ornatylǵan. Osy arada qısynsyz jaıdy kóńil tarazysymen saraptap qarańyzshy, jumys isteýge kelgen adam aqsha tóleýge tıisti. Mundaı keleńsiz kórinis qaı jerde bar? Beısaýat kózge baıqala bermeıtin osyndaı kedergiler balalardyń jazǵy demalys ortalyqtarynyń jumysyn qojyratyp tur. Mysal úshin «Baldáýren» respýblıkalyq oqý-saýyqtyrý ortalyǵy bir jylǵa 40 mln teńge qarajat tólegen.
baigenews.kz
Jer betin jaman tumaý jaılaǵaly ata-analar da bıylǵy balalar lageri qalaı jumys ister eken dep alańdaýly. Qaterli jaı kúrdelenip ketpese, jazǵy demalys ta múmkindigine oraı uıymdastyrylmaq. Onyń da óz máseleleri az emes. Aıtalyq burynǵy norma boıynsha ár balaǵa 4 sharshy metr qajet bolsa, endi 14 sharshy metr bolýy kerek. Ashanada balalar shahmat tártibimen bir-birinen alshaq otyrǵyzylady. Ár dastarqannyń arasy eki metrden kem bolmaıdy. Ár topqa teplovızorlar alynady. Bir teplovızordyń quny 30 myńnan 70 myń teńgege deıin. Eger topta 10 bala dep esepteseńiz, 700 myń teńge shyǵyn. Medısınalyq baqylaý jasaý da qanshama qarajatty qajet etedi. Onyń ústine dáriger-terapevter de aýadaı qajet.
Áýelgi taqyrypqa qaıta oralatyn bolsaq, óz usynysymyzdy synalap aıta ketkendi jón kórip otyrmyz. Bıyl árıne, qańyrap bos jatqan balalardyń jazǵy lagerlerin tolaıym tekserip, qaqpasyn qaǵyp túgendep shyǵýǵa keshteý bolar. Keler jylǵa deıin bir kezde balalar bazaryna aınalǵan burynǵy 64 lagerdi qaıtaryp alyp, kádege jaratsaq, qanshama balanyń ıgiligine aınalar edi, shirkin?!
Aqmola oblysy
