Qazaqstan kásipkerleriniń quqyǵyn qorǵaý jónindegi ýákil Rýstam Júrsinov jýrnalıstermen ótken onlaın jıynda bıznes klımat reıtıngisiniń "О́ńirdegi ekonomıkanyń jáne naryqtyń jalpy jaǵdaıy" sýb-faktory boıynsha taldaý nátıjeleri erekshe mańyzdy ekenine toqtaldy.
2019 jyldyń qorytyndylary boıynsha Qazaqstanda parametrlerdi baǵalaýda 2,22-den 2,76-ǵa deıin, ıaǵnı 0,5 paıyzdyq tarmaqqa deıin úlken ózgeris bar.
Bıznes-ombýdsmenniń aıtýynsha, bul ekonomıka men aımaqtyq naryqtyń birkelki damymaı jatqanyn kórsetedi. Kásipkerlerdiń pikirinshe, ekonomıkanyń jáne naryqtyń jalpy jaǵdaıy Atyraý, Qyzylorda jáne Pavlodar oblystarynda joǵary, al Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynda tómen. "Zertteý kórsetkendeı, sýbfaktor parametrleriniń birde-bireýi aıtarlyqtaı jaqsarǵan joq. "Jaqsardy" kórsetkishi 50% -dan aspady. Osyǵan qaramastan, "Jalpy jaǵdaı jáne logıstıkalyq ınfraqurylymnyń damýy (joldar, túıispeler, tuıyqtalatyn oryndar, kólik turaqtary, qoımalar)" sııaqty kórsetkishke sáıkes respondentterdiń jartysy jaqsarǵandyǵyn atap ótti, al besten biri ózgeristerdi "úlken jetistikter" dep atady Rýstam Júrsinov.
R. Júrsinov eń tómengi nátıje ("depressııa") kóbinese (12%) belsendi jáne belsendi halyqtyń sany, áleýmettik ál-aýqat jáne jalpy ekonomıkalyq jaǵdaı sııaqty parametrlerge qatysty bolatynyn aıtyp ótti.
Sonymen qatar, áleýmettik ahýalǵa tómen baǵa berilgen aımaqtar - Almaty, Qostanaı jáne Jambyl oblystary. Bıznes-ombýdsmenniń aıtýy boıynsha, zertteýdiń maqsaty – Qazaqstandaǵy bıznestiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn qamtamasyz etý úshin jaǵdaı jasaý jáne bıznesti jaqsartý úshin sheshim qabyldaý múmkindiginiń ózgerýimen salystyrý.Osyǵan baılanysty, taldaýda tabysty kompanııalarǵa, bızneste belgili bir jetistikke jetken áleýetti sala jetekshilerine, olardyń tájirıbesi men bilimine súıene otyryp, olardyń kásibı (obektıvti) kórinisin qurýǵa bolatyndyǵy boljanady. "Osyndaı taldaýdyń negizinde biz aımaqtyq turǵyda bıznes naryqtyq jáne resýrstyq kórsetkishterdi basqasha baǵalaıtynyn bildik. Máselen, Jambyl oblysynda qarastyrylyp otyrǵan sýb faktordyń baǵalary salystyrmaly túrde tómen bolǵanyna qaramastan, jańa bank fılıaldaryn, qyzmet kórsetý ortalyqtaryn, jańa qarjylyq qyzmetterdi ashý jáne shottar, tólemder júrgizý úshin mobıldi sıfrlyq qyzmetterdi damytý qol jetimdiligindegi ózgerister joǵary baǵalanady. Osy ındıkator boıynsha Soltústik-Qazaqstan oblysymen (2.31) salystyrǵanda rekordtyq joǵary (3.02) jınaǵan "Nur-Sultan" dárigeri egjeı-tegjeıli zertteýdi qajet etedi", dedi Rýstam Júrsinov.
Respondentterdiń pikirinshe, sýb-faktor – Atyraý oblysyndaǵy jalpy kóshbasshylyqqa qaramastan, Mańǵystaý jáne Túrkistan oblystarynyń tájirıbesi men jumys isteıtin halyqtyń sanyn arttyrý, halyqtyń áleýmettik ál-aýqaty jáne halyqtyń jalpy ekonomıkalyq jaǵdaıy turǵysynan qabyldaý usynylady.
Jumys istep turǵan ShOB sýbektileriniń sanynyń ósý qarqynyna sáıkes Mańǵystaý oblysy eń tabysty 5 aımaqtyń tizimin jabady. Túrkistan oblysy respýblıkada ortasha máni 1,96 ballmen 1,78 ball jınap, salystyrmaly túrde jaqsy orynǵa ıe (8 oryn). Bul statıstıkalyq málimetterdiń bıznestiń kóńil-kúıimen jáne pikirimen belgili bir araqatynasynyń bolýyn kórsetedi.
"Jańa taýarlar men qyzmetterdiń paıda bolýy turǵysynan bıznes-segmenttegi básekelestiktiń joǵary deńgeıindegi Qostanaı oblysynyń tájirıbesi tańqalarlyq. Adal jáne adal básekelestik ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq damýdyń, búkil el boıynsha alǵa jyljýdyń negizgi sharty ekeni eshkimge qupııa emes. Sondyqtan monopolııalar qurýǵa umtylatyn sheneýnikterdiń "keńestik oılaýyn" qaıta qurý úshin turaqty jumys qajet. Atap aıtqanda, básekeniń damýy men jańa ónimderdiń paıda bolýyna Soltústik Qazaqstan, Almaty oblystary men Almatyda nazar aýdarý kerek", dedi Rýstam Júrsinov.
Damyǵan logıstıkalyq ınfraqurylym jáne avtokólik turaqtary men qoımalardy paıdalanýǵa daıyn ınfraqurylym daıyndalǵan, bul Almatynyń ereksheligi bolyp tabylady.
"Almatydan basqa, Atyraý jáne Pavlodar oblystary osy kórsetkish boıynsha kóshbasshylardyń úshtigine kiredi. "Bul basqa oblystar men qalalardyń, ásirese, Qostanaı oblysynyń ókilderi joǵaryda atalǵan óńirlerden kóp nárseni úırenedi degen sóz", dedi Rýstam Júrsinov.
Respondentterdiń aıtýynsha, eń belsendi bıznes Atyraý, Qyzylorda jáne Pavlodar oblystarynda shoǵyrlanǵan. Bul aımaqtar jańa kásiporyndardyń paıda bolýyna, tranzaksııalardyń sanyna, naryq kólemine jáne satyp alý qabiletine alyp keledi. Sýbektıvti baǵalaýdy ishinara resmı statıstıka rastaıdy. Máselen, Qyzylorda jáne Atyraý oblystary jumys istep turǵan ShOB sanynyń ósý deńgeıi boıynsha kóshbasshylardyń bestigine kiredi, Qostanaı, Atyraý jáne Qyzylorda oblystarynyń kásipkerleri óz aımaǵyndaǵy bıznestiń rentabeldiligine oń baǵa beredi.
"Aımaqtarda rentabeldi kásiporyndardyń ósýi salyq túsimderiniń deńgeıin sapaly túrde anyqtaıdy. Alaıda, munda "jumsaq" derekter "qatty" málimettermen kelispedi. Osylaısha, Túrkistan, Almaty jáne Qaraǵandy oblystary ShOB-ten túsetin salyq túsimderiniń ósý qarqyny boıynsha kóshbasshy bolyp tabylady. Eger salyq túsimi boıynsha ortasha ósý qarqyny 126,4% bolsa, onda Túrkistan oblysynda – 143,7%, Almatyda – 132,6% jáne Qaraǵandyda – 127.1%. Bul rette, Qostanaı, Atyraý jáne Qyzylorda oblystarynyń osy kórsetkishtiń ósý qarqyny ortasha respýblıkalyq kórsetkishten tómen. «О́ńirlerdiń ınvestısııalyq belsendiligi keıde úlken alańdaýshylyq týdyrady, óıtkeni teńgerimsizdiktiń ósýi jáne ınvestısııalyq prosesterdi basqarý sapasynyń tómendeýi baıqalady.
Degenmen, memlekettik jáne jeke ınvestısııalardyń joǵary belsendiligi bar aımaqtar bar. Kásipkerlerdiń aıtýynsha, bul Qostanaı, Batys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystary. Munda saýalnama statıstıkaǵa da qatysty. Osylaısha, Batys Qazaqstan (129,2%) jáne Pavlodar (126,7%) oblystary osy kórsetkish boıynsha kóshbasshylardyń úshtigine kiredi. Shymkent qalasy ShOB negizgi kapıtalyna salynǵan sheteldik ınvestısııalardyń ósý qarqyny boıynsha kóshbasshy (139,1% jáne 4,00 tarmaq)", dedi ol.
Degenmen, memlekettik jáne jeke ınvestısııalardyń joǵary belsendiligi bar aımaqtar bar. Kásipkerlerdiń aıtýynsha, bul Qostanaı, Batys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystary. Munda saýalnama statıstıkaǵa da qatysty.
"Osylaısha, Batys Qazaqstan (129,2%) jáne Pavlodar (126,7%) oblystary osy kórsetkish boıynsha kóshbasshylardyń úshtigine kiredi. Shymkent qalasy ShOB negizgi kapıtalyna salynǵan sheteldik ınvestısııalardyń ósý qarqyny boıynsha kóshbasshy (139,1% jáne 4,00 tarmaq) . Shıkizattyq emes sektor kásiporyndarynyń negizgi kapıtalyna sheteldik ınvestısııalardyń ósý qarqyny taldandy. Bul kórsetkish boıynsha Pavlodar oblysy kásipkerleriniń pikiri statıstıkaǵa ishinara sáıkes keldi, ıaǵnı oblys 2,77 upaımen alǵashqy bestikke kiredi. Pavlodar oblysyndaǵy shıkizat emes sektor kásiporyndarynyń negizgi kapıtalyna sheteldik ınvestısııalardyń ósý qarqyny respýblıka boıynsha ortasha máni 118,3% bolatyn 138,7% qurady.
Sonymen birge ınvestısııalyq belsendilikke qatysty depressııalyq kóńil-kúı Jambyl oblysynda baıqalady (1.73), 50/50 resmı statıstıka rastaıdy. Sonymen, ShOK negizgi kapıtalǵa salynǵan sheteldik ınvestısııalardyń reıtıngisinde besinshi oryndy ıelense, shıkizat emes kásiporyndardyń negizgi kapıtalyna sheteldik ınvestısııalardyń ósý qarqyny 13-shi orynda.
Qazaqstan aımaqtarynyń aıyrmashylyqtarynyń tarıhı, geografııalyq, tabıǵı-resýrstyq jáne óndiristik-ekonomıkalyq tamyrlary bar. Alaıda, olar aımaqtaǵy jáne tutastaı eldiń ShOB damýyna kedergi bolmaýy kerek. Kerisinshe, olardy aımaqtyń ekonomıkasyn ártaraptandyrý úshin áleýet retinde paıdalaný kerek" dep sózin túıindedi R. Júrsinov.
