«Kóleńkeli ekonomıkany» tómendetýdiń memlekettik jospary 2018 jylǵy jeltoqsannyń sońǵy kúnderiniń birinde qabyldandy. Alpys tarmaqtan turatyn qujatta statıstıkalyq jaǵdaıdy jaqsartý, fıskaldyq jady bar baqylaý-kassalyq mashınalardy jappaı engizý, janarmaı quıý beketterinde baqylaý qurylǵylarynyń jumysyn qadaǵalaýǵa deıin qamtylǵan. Jospar boıynsha «kóleńkedegi» qarjy aınalymynyń IJО́-ge shaqqandaǵy deńgeıi 2019 jyly – 23 paıyzǵa, 2020 jyly – 20 paıyzǵa, al 2021 jyly 15 paıyzǵa tómendeýge tıis bolatyn. Alaıda Úkimettiń ádemi josparyna «kóleńkeli ekonomıkanyń» jazylmaǵan zańy baǵynǵan joq. 2017-2018 jyldardaǵy kórsetkish 25-27 paıyz bolǵany osyny ańǵartady.
Jalpy, álemdik tájirıbe boıynsha onyń kólemi IJО́-niń 10 paıyzynan aspaǵany durys. Tipti 10 paıyzdyń ózi keı memleketter úshin úlken kórsetkish sanalady eken. Bizdegi jaǵdaıdy joǵaryda aıttyq.
Budan bylaı bul máseleni syrttan baqylap otyra berýge bolmaıtynyn Úkimet te, «kóleńkeli ekonomıkaǵa» qatysýshylar da túsinip otyr. Jalǵan kásipkerliktiń damýy, ekonomıkalyq qylmystardyń negizi de osy «kóleńkede» júzege asyrylýda. Mamandardyń «kóleńkeli ekonomıka» deńgeıiniń kemimeýi aldymen ekonomıkany quldyratatynyn, bul ishteı bildirmeı jegi qurttaı mújı beretin qaýip ekenin eskertip, máseleni keshendi túrde zertteý qajettigin aıtyp júrgenine de biraz boldy. Sol sebepti «Atameken» UKP «kóleńkeli ekonomıkanyń» deńgeıin esepteýdiń jańa ádistemesin ázirlep, Úkimet nazaryna usyndy.
Kásipker nege «kóleńkeni» saıalaıdy?
Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil Rýstam Júrsinov bizge Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıteti «kóleńkeli ekonomıka» salyqtyq tekserýler derekteriniń negizinde eseptelgen qosymsha qun salyǵy neǵurlym joǵary bolsa, «kóleńkeli ekonomıka» deńgeıi de soǵurlym joǵary bolatynyn aıtyp berdi. Jańa ádistemede «kóleńkeli ekonomıka» deńgeıi 5 komponent boıynsha ólshenedi, olar: tirkelmegen kásiporyndar (N1), zańsyz qyzmet (N2), beıresmı sektor (N3), naqty emes derekterdi beretin ónim óndirýshiler (N6), statıstıkalyq kemshilikter (N7).
R.Júrsinovtiń aıtýynsha, 2017 jyly IJО́-degi kóleńkeli ekonomıkanyń úlesi – 28,8 paıyz, 2018 jyly 27,02 paıyz degen qorytyndy jasaldy. Bul degenimiz – 16 trln teńge.
«Bul soma bıýdjettiń bir jyldyq shyǵynynan da asyp tústi. Dınamıkaǵa nazar aýdarar bolsaq, sońǵy jyldary «kóleńkedegi» aınalymnyń tómendeýi baıqalady. Bul salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdiń jaqsarýymen, naqty aıtqanda táýekeldi basqarý júıesin, QQS baqylaý shotyn, «Astana-1» aqparattyq júıesin jáne taǵy basqa jańashyldyqtardy engizýmen baılanysty. Qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýdyń edáýir damyǵany da oń áserin tıgizgeni anyq. Atap aıtar bolsaq, qolma-qol aqshasyz esep aıyrysý 2018 jyly 2017 jylmen salystyrǵanda eki esege ósti. Bul kóleńkeli ekonomıkanyń yqpalyn álsiretti», deıdi bıznes-ombýdsmen.
Bul saýal álemniń ekonomıkalary úshin árdaıym ózekti. «Kóleńkeli bıznes» kúsheıgen negizgi salalar – saýda, qurylys, aýyl sharýashylyǵy jáne kólik salasy. Munyń barlyǵy qandaı da bir dárejede memlekettik satyp alýlardaǵy sybaılas jemqorlyqpen jáne keden men kvazımemlekettik sektordaǵy buzýshylyqtardyń saldarynan oryn alatyn kontrabanda, kontrafaktimen baılanysty ekeni túsinikti.
«Bizdiń baǵalaýymyzsha, tek keden jumysyna baılanysty Qazaqstannyń bıýdjetine jyl saıyn 300 mlrd teńgeden astam qarjy túspeı otyr. Memlekettik satyp alýlar salasynda da 300 mlrd teńgege jýyq qarjy «kóleńkege» ketip jatyr», deıdi Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil.
Sarapshylar beıresmı jumyspen qamtý da «kóleńkeli» ekonomıkanyń quramdas bóligi ekenin aıtady. Onyń aýqymyn túsiný úshin eńbekaqy tóleý qoryna qatysty Statıstıka komıtetiniń deregi (18 trln teńge) men mindetti zeınetaqy jarnalary bazasyn (8 trln teńge) salystyrýǵa bolady. Aıyrmashylyq shamamen 10 trln teńgeni nemese 55 paıyzdy quraıdy, bul da óte joǵary kórsetkish.
«BJZQ salymshylarynyń 63 paıyzy eń tómengi jalaqyny deklarasııalaıdy, ıaǵnı resmı jalaqy mólsherin 42,5 myń teńgeden asyrmaıdy. Respýblıka boıynsha jumyspen qamtylǵan 8,7 mln adamnyń 2,5 mln-y ǵana turaqty túrde 12 ret mindetti zeınetaqy jarnasyn aýdarady. Iаǵnı jumyspen qamtylǵan turǵyndardyń basym bóligi jalaqysyn «konvertpen» alady degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Al beıresmı jumyspen qamtýdyń basty sebebi – eńbekaqy qoryna túsetin júktemeniń joǵary bolýy. Qazir jumys berýshi qaramaǵyndaǵy qyzmetkerler úshin 31 paıyz mólsherinde bes tólem tóleýge mindetti. Ol: jeke tabys salyǵy (10%), zeınetaqy jarnasy (10%), áleýmettik salyq (6%), memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory (3,5%) jáne mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory (1,5%). 2018 jyly eńbekaqy tóleý qorynan 2,6 trln teńge bıýdjetten tys tólemder men salyq tólengen», deıdi R.Júrsinov.
Grýzııanyń tájirıbesi kómektese me?
Byltyrdan beri «Atameken» UKP Úkimetpen birlesip keden jumysyna ashyqtyq engizý men satyp alýlardy ońtaılandyrý boıynsha biraz jumystyń basyn qaıyrdy. Negizgi element retinde jappaı sıfrlandyrýǵa basymdyq berildi. Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil: «Satyp alýlardyń biryńǵaı terezesi» portaly iske qosylyp, bıznes tizim mańyzdy elementke aınaldy, óıtkeni osy tizim arqyly kez kelgen kásipker óz kontragentiniń senimdiligin teksere alady. Bıznestiń ózin-ózi uıymdastyrý jáne salany ashyq etý jónindegi bastamalary bar. Mysaly, Reseıde aýylsharýashylyq ónimderiniń aınalymy boıynsha Agrarlyq ónerkásip kesheniniń hartııasy bar. Bul tájirıbeni aýyl sharýashylyǵynda ǵana emes, qurylysta da qoldanýǵa bolady. Bırjalyq saýdany damytý jóninde naqty usynystar bar. Sarapshylar táýekelderdi basqarý júıesi týraly másele kóterilgen kezde salalyq erekshelikter eskerilýi tıis ekenin aıtady. Eńbekaqy tóleý qorynyń júktemesine qatysty másele de birneshe jyldan beri talqylanyp keledi. «Atameken» UKP-nyń basty usynystarynyń biri – Grýzııanyń úlgisi boıynsha barlyq júktemeni biryńǵaı tólemge biriktirý jáne ony 20 paıyzǵa deıin tómendetý», deıdi.
Grýzııanyń tájirıbesi kásipkerler men qarapaıym azamattarǵa «kóleńkeden» shyǵýǵa, sondaı-aq jańa jumys oryndaryn qurýǵa jáne qyzmetkerlerdiń eńbekaqysyn arttyrý úshin qarajatty qaıta ınvestısııalaýǵa múmkindik bermek. Ol úshin BJZQ-ny, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryn, Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýdy biriktirý máselesin qarastyrý qajet.
ALMATY
