1995 jyldyń 5 qazanynda «О́ndiristik kooperatıv týraly» zańy qabyldanǵaly 25 jyl ótse de, kooperatıvterdiń damýy qýanarlyq deńgeıde emes. Qazir bar kooperatıvter shaǵyn servıstik qyzmet kórsetýmen: daıyndaý, óńdeý, satý jáne taǵy basqa jumys túrlerimen aınalysady.
Keıingi jyldary memleket tarapynan aýylsharýashylyq keshenin qoldaýǵa baǵyttalǵan kóptegen oń qadamdar jasaldy. Olar: jeńildetilgen nesıe berý, salyq salý mólsherin azaıtý, sýbsıdııalaýdy ulǵaıtý. «Aýyl sharýashylyǵy kooperasııasy týraly» zańǵa birneshe ret túzetýler engizildi.
Aýyldaǵy sharýalardyń kópshiligi tehnıkaǵa zárý bolǵandyqtan, basqa bireýlerdiń tehnıkasyna táýeldi bolyp keledi. Tehnıka ıesi ózderiniń qyzmeti úshin jumys qunynan eki-úsh ese artyq aqy suraıdy. Sharýalar dármensiz, olardyń talaptaryna kelisýge májbúr. Alaıda aqshasy joq bolǵan soń bolashaq jınaıtyn ónimdi bólisýine týra keledi. Qyzmet kórsetýshiler sol sharýalardan alǵan ónimdi óz ónimine qosyp ótkizedi.
Osyndaı jaǵdaıda tehnıkasy bar keıbir jeke tulǵalardyń ár gektardan alynǵan ónimi joǵary bolady, jergilikti sheneýnikterdi ol tolyǵymen qanaǵattandyrady. Al tehnıkany kómekke alǵan sharýa qojalyqtary birshama úlesin joǵaltyp, jyldan-jylǵa ózgerissiz qala beredi. Aýyl sharýashylyǵynda ónimdi dınamıkalyq damýdyń bolmaýynyń bir sebebi osy.
Kóptegen jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter, kásiporyndar jáne taǵy basqa da ujymdar ózderin óndiristik kooperatıvtiń qyzmetin atqaramyz dep sanaıdy. Biraq olar tolyqqandy kooperatıvter emes. Keıbir oblystardaǵy atqarýshy organdar da servıstik-daıyndaý ortalyqtary qurylǵanyn alǵa tartyp, óndiristik kooperatıvtiń qajeti joq degen pikirde. Olardyń oıynsha, SDO-nyń aty ózgerse, sol kooperatıv degen uǵymdy bildiredi.
Anyqtama retinde aıta keteıik. "SDO formatynda mashına-traktor stansalary 1928-1958 jyldar aralyǵynda burynǵy KSRO-da qurylǵan. Onyń obektıvti sebepteri boldy: kolhozdastyrý bastaldy, sharýalardyń barlyǵy saýatsyz boldy, tehnıkany qoldanýdy bilmeıtin, onyń ústine tehnıka tapshylyǵy jáne basqa da kóptegen aýylsharýashylyq máseleler sheshilmegen kez edi. 1958 jyly qaıta uıymdastyrý týraly qaýly boıynsha odaq aýmaǵynda barlyǵy 100 myń MTS joıylyp, onyń ornyna jóndeý-traktor stansalary (JTS) quryldy. Barlyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy úkimettiń ókimine sáıkes sovhozdar men kolhozdarǵa, ıaǵnı eginshiler men fermalar eńbekkerlerine berildi.
Al qazirgi SDO – ýaqytsha qubylys, onyń tıimdiligi shamaly. О́ıtkeni óz qyzmeti úshin jeke kásipkerlerden óte kóp qarjy alady. Sharýa qojalyqtary úshin keıbir agrotehnıkalyq jumystary – súdiger jyrtý, topyraqty óńdeý jáne basqa da jumystarǵa onyń qyzmetin paıdalanbaıdy. Sebebi bolashaqta eginniń shyǵýy jaqsy bola ma, álde bolmaı ma degen qaýip bar. SDO basshylarynyń sharýa qojalyqtaryna bolashaq ónim úshin aýyspaly egis egýdi, aýylsharýashylyq daqyldaryn egýdi usynýǵa quqy joq, olardyń jeke ózderine tán maqsat-múddeleri bar.
Sharýa qojalyqtary SDO-men qansha jumys istese de, olardyń arqasynda nesıelerin tólese de, tehnıkany bermek turmaq, synyp qalǵan qural-saımandaryn da ustatpaıdy, bul jaǵdaı eshqandaı úmittiń joqtyǵyn bildiredi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrýdyń jalǵyz joly bar, ol – aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvterin (AShО́K) qurý. Kooperatıv aýyl turǵyndaryn biriktiretin, erikti túrde ujymdasyp eńbek etýge yqpal etetin kúsh bolyp sanalady. Onyń barlyq qatysýshylarynyń tıimdi jumys isteýine keńinen múmkindikter týady.
Kooperatıv qurý kezinde ondaǵan sharýa qojalyǵy men basqa da sharýashylyq júrgizýshi sanattar birqatar máselelerdi aldymen sheship alýy qajet:
– jeke quryltaıshylardyń menshikke ıeligin joǵaltpaýyna kepildik bolý úshin ár adamǵa tıesili tehnıka men quraldardy, aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerdi qatań reestr arqyly anyqtap, ıesiniń atyna tirkeý.
– jetispeıtin tehnıka men qural-jabdyqtardy tolyqtyrýǵa jáne MTS qurý úshin uzaq merzimge ortaq nesıe alý;
– egin sharýashylyǵyn ıntensıvtendirý úshin ǵylymı zertteýlerdi paıdalaný.
«Aýylsharýashylyq kooperasııasy týraly» zań aıasynda joǵaryda atalǵan problemalardyń sheshimin bizdiń Almaty tehnologııalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary ázirlegen aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıviniń ákimshiligi men quryltaıshylary arasyndaǵy qarym-qatynas tetikterin júzege asyrýmen baılanystyramyz. Kútiletin áleýmettik nátıje: birtindep kooperatıvterdiń bar tehnıkasy, mashınalar men jabdyqtary kooperatıvtiń quryltaıshylaryna – sharýa qojalyqtaryna jáne basqa da tulǵalardyń menshigine aınalady. Quryltaıshylarǵa berilmeıdi. Quryltaıshylarǵa da sondaı jaǵdaı jasalsa, bul olardyń jumysqa degen yntasyn qatty tejeıdi. Buryn kooperatıv qursa da, is júrgizýge kelgende kooperatıvtiń ákimshiligi men quryltaıshylary arasyndaǵy qarym-qatynas tetikteriniń ádistemesi bolmaǵandyqtan, bári tarap ketken-di. Osy dertten arylatyn kezeńniń kelgeni anyq.
Tileýhan BAIаHMETOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
