Adamzat aqyl-oıynyń tamasha tabystarynyń biri – Búkilálemdik jetistikter kórmesin uıymdastyrýdyń 160 jyldan astam tarıhynda Ortalyq Azııa aımaǵy, tipti TMD elderiniń eshqaısysynda da halyqaralyq kórme jalaýy jelbirep kórgen joq. Arǵy-bergi tarıhta solardyń ishinde táýelsiz Qazaqstan bul jahandyq jaýapkershilikti tuńǵysh kótergeli otyr. Astanada ótetin EKSPO-2017-niń mańyzdylyǵy da osynda. Sondyqtan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen EKSPO-2017-ni uıymdastyrý jáne ótkizýdiń Ulttyq jospary jasaldy. Bul Ulttyq jospardy is-júzine asyrý mindeti arnaıy qurylǵan «Astana EKSPO-2017» UK» AQ-qa júkteldi. Osyǵan oraı biz atqarylyp jatqan jumystar men alda turǵan mindetter haqynda osy aksıonerlik qoǵamnyń basqarma tóraǵasy Talǵat ERMEGIIаEVTI áńgimege tarttyq.
Adamzat aqyl-oıynyń tamasha tabystarynyń biri – Búkilálemdik jetistikter kórmesin uıymdastyrýdyń 160 jyldan astam tarıhynda Ortalyq Azııa aımaǵy, tipti TMD elderiniń eshqaısysynda da halyqaralyq kórme jalaýy jelbirep kórgen joq. Arǵy-bergi tarıhta solardyń ishinde táýelsiz Qazaqstan bul jahandyq jaýapkershilikti tuńǵysh kótergeli otyr. Astanada ótetin EKSPO-2017-niń mańyzdylyǵy da osynda. Sondyqtan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen EKSPO-2017-ni uıymdastyrý jáne ótkizýdiń Ulttyq jospary jasaldy. Bul Ulttyq jospardy is-júzine asyrý mindeti arnaıy qurylǵan «Astana EKSPO-2017» UK» AQ-qa júkteldi. Osyǵan oraı biz atqarylyp jatqan jumystar men alda turǵan mindetter haqynda osy aksıonerlik qoǵamnyń basqarma tóraǵasy Talǵat ERMEGIIаEVTI áńgimege tarttyq.
– Talǵat Amangeldiuly, Elbasynyń tapsyrmasymen EKSPO-2017 kórmesin ótkizýdiń Ulttyq jospary jasaldy. Osy josparǵa baılanysty aksıonerlik qoǵamǵa júktelgen mindetterdi saralap ótseńiz. Aksıonerlik qoǵamnyń birinshi kezekte atqaratyn jumystary qandaı?
– Qazirgi kezde EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń Tirkeý qujattamasy ázirlenip boldy. Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń (HKB) talaptaryna saı kórmeni qabyldaıtyn qala kórmeni sátti uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan, negizgi is-áreketterdi sıpattaıtyn, sonymen qatar, olardyń oryndalý merzimin belgilegen kórme qujattarynyń jınaǵyn usyný kerek. Tirkeý qujattamasy bekitilmeıinshe, biz Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń týyn ala almaımyz. HKB-nyń búkilálemdik kórmeler ótkizý jónindegi óziniń zańnamalary bar. Kórme ótetin elge keletin adamdar men tasylatyn júkterdi memleketter arasyndaǵy keden salyǵynan bosatý jáne basqa tártipteri bar. Osyǵan baılanysty biz zań jobasyn jasap jatyrmyz. Tirkeý qujattarynyń ishinde osynyń bári retteledi. HKB-da tıisti tirkeýden ótip, týdy alǵannan keıin kórmege qatysatyn memleketterdi, kompanııalardy shaqyrý sııaqty jumystar bastalady. Tirkeý qujattamasynyń sońǵy nusqasyn Qazaqstan HKB-ǵa bıylǵy jyldyń kúzinde tapsyrmaq. Odan keıin kórmeni tirkeý rásimi bar, 2014 jyldyń jazynda bizge resmı túrde HKB-nyń týy tapsyrylyp, biz kórmeni ótkizýge belsendi túrde kirisemiz. Bıylǵy jazda qazaqstandyqtar belgili Internet resýrstar men áleýmettik jeliler arqyly EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesiniń jańa logotıpi úshin daýys berdi. Halyqtyq daýys berý qorytyndysy boıynsha jáne Memlekettik komıssııanyń sheshimimen EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesiniń jańa fırmalyq belgisi retinde «Jel energııasy» logotıpi bekitildi.
– Kórme ótkiziletin kezeńde Astanaǵa qansha týrıst keledi dep kútilýde? Jalpy, Astana kórmesine týrısterdi kóptep tartý úshin ne isteý kerek? Týrısterdi qyzyqtyratyn qandaı ulttyq baǵyttar men taqyryptar bar?
– Jalpy, 2017 jyly EKSPO kórmesine 2-3 mln. adam keledi dep josparlap otyrmyz, onyń 85 paıyzyn qazaqstandyq azamattar quraıdy. Sonymen qatar, Elbasymyz Qytaıda resmı saparymen bolǵan kezde, 2017 jyldy Qazaqstandaǵy Qytaı týrızmi jyly dep jarııalaý týraly QHR Tóraǵasymen kelisti. Sonda elimizge kelýshi týrıster qatary artady jáne QHR-dyń arnaýly pavılony salynatyn bolady. Sóıtip, uly kórshimiz bizge óte aýqymdy is-sharany ótkizýge kómektesetin bolady.
Osy oraıda, basty nazar aýdarylatyn másele, Qazaqstanǵa shetel azamattaryn qalaı alyp kelý, sheteldik týrısterdi qalaısha qyzyqtyrý jaǵdaılary bolyp otyr. Bul jumys qazirden bastap júrgizilýde. EKSPO-ǵa anaý-mynaý adamdar kele bermeıdi. Kelgen týrısterdiń ózi kórmeni ári ketkende 4-5 saǵat qana aralaıdy. Olar týrıstik saparlarynyń búkil ýaqytyn kórmeni aralaýmen ótkizbeıdi ǵoı. Sondyqtan keletin týrısterdi qyzyqtyratyn jan-jaqty sharalar oılastyrylýy kerek. Elimizge týrısterdi barynsha kóp tartý maqsatynda, EKSPO sheńberinde fýtbol fanattary úshin halyqaralyq match uıymdastyrý, álemge áıgili óner juldyzdarynyń gastrolderin ótkizý sııaqty keshendi sharalar oılastyrylýy qajet. Týrıster úshin arnaıy týrpaketter uıymdastyrylyp, otbasylyq, eko-etnografııalyq, medısınalyq týrızmdi damytý josparda bar. Iаǵnı, 2017 jyly Astanaǵa keletin týrıster EKSPO kórmesine ǵana kelip qoımaı, jaqyn mańdaǵy Býrabaı, Qorǵaljyn, alystaǵy Baıqońyr, Túrkistan jerlerine de bara alady.
Depýtattar kórmege týrısterdi ózimizdiń ulttyq dástúrlerimizdi nasıhattaý arqyly tartýdy usynady. Bul durys qoı. Biraq talǵamy joǵary sheteldikter tek eldiń ulttyq dástúrin tamashalaý úshin ǵana kelmeıdi. Olardy eń birinshi halyqaralyq mańyzdy sharalar arqyly elge ákelip baryp, sodan keıin dástúrlerimizdi nasıhattaýymyz kerek. Osy rette, aıta ketetin másele, Astanada ótetin Búkilálemdik kórmege 100 memleketten az mólsherde elder qatysatyn bolsa, bul bizdiń utylǵanymyz. Qazirdiń ózinde biz kórmege 100-den astam memleket qatysady dep dúnıe júzine jarııa ettik. Búgingi atqarylyp jatqan jumystardyń bári «aryq aıtyp, semiz shyǵý» máselesi tóńireginde bolyp otyr. Elimiz kúnnen-kúnge asqaqtap kele jatqan abyroıynan aıyrmasa, EKSPO-2017-ge 130-ǵa jýyq memleket qatysýy múmkin.
Osy oraıda, Qazaqstan pavılonynyń mańyzdylyǵyna erekshe basymdyq beriledi. Kórme qalashyǵynda Qazaqstannyń negizgi 1 pavılony jáne taqyryptyq 4 pavılony bolady. Taqyryptyq pavılondar belgili bir taqyrypqa arnalyp jabdyqtalady. Máselen, bizdiń kórmeniń jalpy taqyryby «Bolashaq energııasy» ǵoı. Osyǵan baılanysty, 1-shi pavılonda qorshaǵan ortaǵa taralatyn ýly gazdardy qalaı azaıtý máselesi jan-jaqty kórinis tabatyn bolsa, 2-shi pavılonda elektr energııalyq qýat kózine jalpy turǵyndardyń qoljetimdiligi máselesi baıandalatyn bolady. Biz qazir balama qýat kózderi týraly kóp aıtamyz. Biraq, onyń bári óte qymbatqa túsetindigi týraly túsinik júrgizip jatqan joqpyz. Sondyqtan bolashaqta osy balama qýat kózderin qarapaıym turǵyndar úshin qalaısha qoljetimdi etý máselesi osy pavılondardaǵy tájirıbeler arqyly keńinen nasıhattalatyn bolady. Kórmege keletin týrıster úshin Qazaqstan pavılony tartymdy ári erekshe qyzyqty bolýy shart.
Búkilálemdik kórmege qonaqtardy kóptep tartýdyń taǵy bir joly – EKSPO-2017 kórmesiniń sımvoly bolmaq. Mine, sondyqtan da Memleket basshysy kórme qalashyǵynyń eskız-jobasyn jasaýǵa erekshe mán berip otyr. О́zderińiz bilesizder, biz «Astana EKSPO-2017» kórme kesheniniń eń úzdik eskız-ıdeıasy, onyń ishinde kórme nysanynyń sımvoly jobasyna halyqaralyq baıqaý jarııalaǵan bolatynbyz. Oǵan álemniń 50 ataqty arhıtektorlary óz jobalaryn usyndy. Osy baıqaýǵa túsken jobalardyń ishindegi úzdikterin arnaıy qurylǵan tehnıkalyq keńes iriktep aldy. Endi Elbasy sheshim qabyldasa, sanaýly kúnderden keıin EKSPO-2017 kórmesiniń eskız-jobasy men sımvoly anyqtalatyn bolady.
– Kórme qalashyǵynda pavılondar salý máselesi týraly aıtyp ótseńiz. Kórme aıaqtalǵannan keıin bul qurylys nysandary qalaı paıdalanylady?
– Osy jerde erekshe túsindirip ótetin bir másele, EKSPO-nyń eki túri bar. Birinshisi – alty aı merzimge sozylatyn Búkilálemdik ámbebap kórme, munda kórmege qatysatyn memleketter óz pavılondaryn ózderi salady. Ekinshisi – úsh aı merzimge sozylatyn mamandandyrylǵan kórme. 2017 jyly Astanada ótetin kórme de dál osyndaı. Mamandandyrylǵan kórmede barlyq pavılondardy kórme ótkizetin el salady. Iаǵnı, EKSPO-2017 qalashyǵyndaǵy pavılondardy biz ózimiz salamyz. Sondyqtan bolashaq kórme qalashyǵyndaǵy barlyq nysandardy biz ózimizdiń suranysymyzǵa yńǵaılap salýymyz kerek. Bolashaqta ol nysandar bos qalmaı, tıimdi paıdalanylatyn bolýy kerek.
Bul rette biz qazirdiń ózinde qurylys jobasyn jasaýshylarǵa tapsyrma berdik. Árbir pavılonnyń bıiktigi 8 metrden kem bolmaýy kerek. Iаǵnı, kórme ótkennen keıin bos qalǵan bul pavılondarǵa árbir 4 metrden keıin eden jáne tóbe salatyndaı múmkindik jasaımyz. Pavılondar berik tuǵyrlarǵa qondyrylǵan edender arqyly bólinip, kóp qabatty ǵımarattarǵa aınalady.
Sondyqtan biz qazirgi kúnnen bastap elordadaǵy ýnıversıtetterden, mekemelerden bizge mynandaı zerthana, mynandaı ǵylymı ortalyq, mynandaı keńse ǵımarattary kerek degen usynys-pikirler alyp jatyrmyz. EKSPO ótkennen soń kóp qabatty ǵımarattarǵa aınalǵan pavılondardyń bólmeleri bólinip, lıftileri iske qosylǵannan keıin suranys boıynsha sol mekemelerge tapsyrylatyn bolady.
– Kórme qalashyǵynda salynatyn turǵyn úıler máselesi týraly ne aıtasyz?
– Tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynan keletin júzdegen myń qonaqtardy qabyldaýǵa qonaq úılerdiń jetimsiz bolatyndyǵy daýsyz. Sondyqtan kórme qalashyǵy aýmaǵynda jalǵa beretin turǵyn úı qurylysy salynatyn bolady. Kórmege qatysatyn memleketter óz pavılondaryn jaraqtandyrý úshin aldyn ala adamdaryn jiberedi. Olar elordamyzda aılap jatady. Mine, sol kezde biz olarǵa turǵyn úı keshenderindegi páterlerdi jalǵa beremiz. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha sodan keıin bul úıler halyq ıgiligine jaratylýy kerek.
Kórme qalashyǵy aýmaǵynda salynǵan úılerdi biz alty aı paıdalanamyz. Sodan keıin ony qala ákimdiginiń enshisine beremiz. Nemese belgilengen tártip boıynsha turǵyn úı kezeginde turǵan azamattarǵa satamyz. Qalaı bolǵanda da, kórme qalashyǵynda salynǵan turǵyn úı qory halyq ıgiligine paıdalanylatyn bolady.
– Kórme qalashyǵynda boı kóteretin qurylys nysandaryna erekshe mán beriledi ǵoı...
– Durys aıtasyz, kórme aıasynda atqarylatyn mindetterdiń ishindegi eń kúrdeli másele de osy qurylys máselesi bolmaq. Biz jaı ǵana EKSPO qalashyǵyn salyp jatqan joqpyz, biz bolashaqtyń qalasyn salyp jatyrmyz. Ol erteńgi kúni elordamyzdyń ǵylymı, mádenı jáne sáýlet ortalyǵyna aınalý kerek. Sondyqtan, biz bul bolashaq nysandaryn búginde eń damyǵan ozyq tehnologııalar arqyly salýymyz kerek. Kórme qalashyǵy birinshiden, balama qýat kózderinen nár alady. Ekinshiden, árbir ǵımarat ózi tutynatyn elektr qýatyn ózi óndiretin bolady. Úshinshiden, osy jańǵyrtylǵan elektr energııasyn árbir ǵımarat bir-birine tarata alatyndaı tehnologııamen jabdyqtalýy kerek. Tórtinshiden, balama qýat kózderi arqyly óndirilgen elektr qýaty tıimdi saqtalýy kerek. Besinshiden, kórme qalashyǵynda qatynaıtyn kólikter de qorshaǵan ortaǵa zııansyz bolýy kerek. Bul rette, biz elektrmobılderdi keńinen paıdalaný máselesin oılastyrýdamyz. Qysqasy, kórme qalashyǵynda adamzat erteńiniń tuǵyry bolyp tabylatyn jer energııasy, kún energııasy, jel energııasy jan-jaqty paıdalanylatyn bolady. Bul Memleket basshysynyń tapsyrmasymen júzege asyrylyp jatqan «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýdiń birinshi alǵysharty bolýy kerek.
– Astanada ótetin kórmege «Bolashaqtyń energııasy» atty taqyryptyń tańdalýy tegin emes. Endeshe, EKSPO-2017 kórmesi Qazaqstannyń «jasyl ekonomıkasyn» damytýǵa ne beredi?
– «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynyń mańyzy – búgingi kúni adamzattyń eń ózekti máselesine aınalǵan tabıǵı qýat kózderin tıimdi paıdalaný máselesin kóterýinde. Muny sheshý qazir kóptegen elder úshin strategııalyq mindetke aınaldy. Taqyryptyń ózeginde elektr qýatyn qoljetimdi etý jáne kedeıshilik deńgeıin tómendetý sııaqty planetarlyq kólemdegi máseleni sheshý jatyr. Endigi kezekte búkil álemge «jasyl ekonomıka» jáne ekologııalyq qaýipsiz damý sııaqty tyń baǵyt qajet. Jer betinde dástúrli energııa shıkizattarynyń taýsylý qaýpi zor. Al olardy paıdalanýdyń nátıjesinde qorshaǵan ortaǵa tıgizer zııany da zor. Sondyqtan, halyqaralyq qaýymdastyqta halyqaralyq kórme sheńberinde basqosyp, máseleni birigip sheshý tilegi jatqany aıtpasa da túsinikti. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń elimizde «jasyl ekonomıka» baǵytyna kóshirý jónindegi bastamasymen úndesip jatyr.
Astanada osyndaı iri kórmeni ótkizý qýat únemdeý – kún, jel, teńiz, muhıt jáne termaldyq sýlardyń energetıkalyq resýrstaryn engizý máselesin keńinen talqylaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Osy arada atap aıtatyn jaıt, negizgi jáne asa jaýapty, kúrdeli de qyzyqty jumys endi bastalady. Memleket basshysy bul is-sharaǵa jaýapty adamdardy aıqyndady, Úkimettiń jáne elorda ákimdiginiń aldynda turǵan mindetter men maqsattar aıqyndaldy. Endi tek iske kirisý kerek. Aldymen, 2017 jylǵa deıin eń joǵary tehnologııalardy paıdalana otyryp, osy EKSPO-ǵa bolashaqta kelip qatysýshy elder úshin barlyq qajetti jaǵdaılar jasaý mindeti tur. Jáne ony astanamyzdyń budan da tartymdy, halqymyzdyń zańdy maqtanyshy bolatyndaı, sóıtip, Qazaqstannyń halyqaralyq kórmeler tarıhyna óz paraǵyn jazatyndaı deńgeıde jasaý kerek.
Sóz oraıynda qolǵa alǵan jumysymyzdyń taǵy bir mańyzdy tusyn atap ótsem deımin. Daıyndyq jumysy kezeńinde qorshaǵan ortaǵa jańasha kózqaras qalyptastyrýymyzǵa, tabıǵı resýrstarǵa, energııa kózderine qatysty kóp nárseni ózgertýge, óz eńbegimizdiń nátıjelerine uqypty qaraı bilýge, sóıtip, jańasha oılap, eńbek mádenıetin arttyrýǵa tıispiz. Osylaı etken jaǵdaıda ǵana buǵan jumsalǵan barlyq kúsh-jigerimizdiń óteýi tolyq aıaqtalady.
Al eger eldiń bul baǵyttaǵy eńbegi men jumsalǵan qarjylyq shyǵynnyń tıimdiligine taldaý jasaǵan kezde, EKSPO-nyń nátıjesin oǵan kelýshilerdiń sany boıynsha ǵana qarastyrsaq (árıne bul faktordyń da mańyzdylyǵyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy), aıtarlyqtaı tolyq baǵalaý bolmaıdy ǵoı dep oılaımyn. Nege deseńizder, istelgen jumys, sondaı-aq, salynǵan nysandar, pavılondar jáne olardy keıinnen paıdalaný boıynsha baǵalanbaýǵa tıis. Iаǵnı, munda EKSPO-Sıtıdegi ozyq jáne múldem jańa tehnologııalar negizinde damý úrdisi kórinis beretin jańa bir nárseni salý ǵana mańyzdy emes. Eldiń barlyq óńirlerinde búkil ekonomıkany damytýǵa kózqarasty ózgertý, ony ornyqty damýdyń jańa jolyna salýǵa qýatty serpin berý – odan da mańyzdy, kúrdeli mindet.
– Talǵat Amangeldiuly, áńgimemizdi túıindeı kele, EKSPO-2017 Búkilálemdik kórmesin ótkizýdiń elimiz úshin, onyń ishinde Astana qalasy úshin máni men mańyzyna toqtala ketseńiz.
– Saıası jaǵynan alǵanda bul Elbasynyń jáne elimizdiń halyqaralyq sahnadaǵy zor bedeliniń aıǵaǵy. Bul táýelsiz elimizdiń tarıhı shejiresinde aıshyqty áriptermen jazylatyn oqıǵa. Al endi Búkilálemdik kórme ótkizý ekonomıkamyzǵa qandaı serpilis beredi desek, birinshiden, biz álemniń ozyq tehnologııalaryn elimizge ákelýge jol ashamyz. Iri kompanııalardyń jetistikterinen tájirıbe almasamyz. Ekinshiden, Astana qalasynyń damýyna úlken serpilis jasalady. Álemdik ozyq tehnologııalarmen salynǵan qurylys nysandary el ıgiligine jaratylady.
Astanadaǵy jáne onyń mańyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznes salasyn, onyń ishinde qyzmet kórsetý salasyn, qonaqúı bıznesin, ishki týrızmdi damytýǵa keń jol ashylady. Kórme nysandary Astana qalasynyń ınfraqurylymyn damytýǵa jáne shetel ınvestısııalaryn tartýǵa zor múmkindik týdyratyny anyq.
«Bolashaqtyń energııasy» taqyryby óz kezeginde Qazaqstanǵa jańa tehnologııalardy tartýdyń jaqsy joly, sondaı-aq ǵylymı-tehnıkalyq oıdy damytýǵa túrtki bolary sózsiz.
EKSPO kórmesine daıyndyq barysynda myńdaǵan jańa jumys oryndary ashylady. Kórmege kelýshilerge turatyn oryn, sapaly tamaq, aýdarmashylar, ekskýrsııalar men oıyn-saýyq qajet bolady. Sondyqtan qosymsha tabys tabý múmkindikteri paıda bolady. Shaǵyn jáne orta bıznes ıeleri, ınvestorlar úshin bul joǵary satyǵa kóterilýdiń joly. Jastar úshin tamasha múmkindikter týyndaıdy, EKSPO kórmesin ótkizý kezinde volonterlar uıymy jandanyp, uıymdastyrý jumystarynda stýdentter men oqýshylardyń kómegi qajet bolady. Bul oraıda, barlyq jastarǵa aıtarym, birneshe tilderdi meńgerip, memlekettik mańyzy bar sharaǵa atsalysyńyzdar degim keledi. EKSPO bul halyq úshin, jastar úshin jasalatyn kórme.
Astanada EKSPO-2017 kórmesin ótkizý múmkindiginiń ózi Qazaqstanda ǵana emes, geografııalyq jaǵynan jaqyn ornalasqan ózge memleketterde ekonomıkalyq serpilis jasaı alatyn tarıhı mańyzdy oqıǵa bolaıyn dep tur. 2017 jyly elimizde EKSPO kórmesi, Halyqaralyq ýnıversıada uıymdastyrylady, elordamyz Astana óziniń 20 jyldyǵyn atap ótpek, sondyqtan 2017 jyl biz úshin asa mańyzdy bolady.
EKSPO – Búkilálemdik kórme. Ony ótkizý múmkindigi elge júz jylda bir ret qana berilýi múmkin. Keı elderge júz jyldap ta berilmeýi de múmkin. Qazaqstan – sondaı múmkindikke táýelsiz damýynyń alǵashqy shırek ǵasyrynda-aq qol jetkizgen sırek eldiń biri. Osy tabysymyz arqyly biz Astananyń 20 jyldyǵyna qazirden tamasha syı daıyndap jatyrmyz. EKSPO-2017 – halqymyzdyń qonaqjaılylyǵyn, aınalyp kelgende ulttyń ulylyǵyn kórsetetin tus. Dál solaı bolaryna senemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
