Abaı ilimi: Ony rýhanı monolıtti qazaqqa aınalýdyń jolyna qyzmet ettirý – basty mindet

Forýmdy ashqan ýnıversıtet rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, UǴA akademıgi Darııa Qojamjarova is-shara Elbasy N.Nazarbaevtyń  «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń  «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalalarynda kóterilgen máseleler aıasynda ótip otyrǵanyn, Abaı murasynyń qazirgi qoǵamdaǵy rýhanı izdenisterdegi alar orny erekshe ekenin, ásirese Abaıdyń «tolyq adam» ilimi osy tusta óte ózekti bolyp otyrǵanyn aıtyp ótti. Forýmda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Almaty qalasyndaǵy IýNESKO qamqor­lyǵyndaǵy Mádenıetterdi jaqyn­dastyrý ortalyǵynyń bas ǵylymı qyz­met­keri, jazýshy N.Qapalbekuly, aka­demık H.Ábjanov, Reseı Bas konsýl­dy­ǵynyń konsýly I.Pereverzeva, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý Mem­lekettik ýnıversıtetiniń profes­sory J.Syzdyqova, Túrkııanyń Sel­chýk ýnıversıtetiniń professory H.A.Shım­shek, Qyrǵyzstandaǵy Talas memle­kettik ýnıversıtetiniń dosenti M.Jý­sýpova, alashtanýshy ǵalym, professor T.Jurtbaı, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyq­aralyq Qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory D.Kenjetaı, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń fılosofııa doktory A.Qanapııaqyzy, mádenıettanýshy S.Hodjıkova jańashyl qundy baıandamalar jasady. Sondaı-aq ǵulama aqynnyń shyǵysqa qatysyn júıeli túrde saralaǵan M.Myrzahmetulynyń zertteý jumystarynyń qorytyndysy retinde osy forým aldynda ǵana jaryq kórgen «Abaıdyń tolyq adam ilimi» atty kitabynyń tusaýkeseri ótti.

Prezıdent Q.Toqaev óziniń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda Abaıdyń «tolyq adam» ili­mine  arnaıy toqtalyp  ótken bolatyn. «Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujy­rymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zert­teýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómi­rimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin», dedi Prezıdent. Bul oraıda professor M.Myrzahmetuly óziniń «Abaıdyń tolyq adam ilimi» atty kita­bynda bul oılardy jan-jaqty saralaıdy. «Qytaı jerinde b.z.d. alǵashqy bes júz jyldyqta qalyptasyp úlgergen «jen» sóziniń maǵynasy adam súıý degen uǵymdy beredi. Konfýsıı b.z.d  551-449 jyldary «szıýn-szy» ıaǵnı je­tilgen adam uǵymyn endirdi. Biraq bir júıege túsirilmedi ári dástúrli jal­ǵastyq taýyp ǵylymı damý jolyna tús­pedi. Turan men Iran jerinde paıda bolǵan, keıinirek Úndi jerine taralǵan Zarostrızm dininiń kitaby «Avestada» qaıyrymdylyq, izgilik dininiń Qudaıy – Tara týraly oı-pikirler jelisi izgilik qaıyrymdylyq iliminiń alǵashqy oı-tanymdary jeli tartqany, ózindik dúnıetanym turǵysynan aıtylǵan pikirler jelisi ańǵarylady. Turan jerindegi b.z.d. jetinshi ǵasyr basynda Alyp Er Tona (Afrasıab) týraly halyq aýzynda jyrlanǵan dastannyń úzikteri (600 óleń joly, ıaǵnı 150 shýmaq óleń) M.Qashqarıdiń on birinshi ǵasyrda kúlli álemge tanymal «Túrik sózdigi» arqyly bizge jetip, shyndyqtyń oı tamyzdyǵyna aınalýda. Túrik halyqtary Alyp Er Tońa dese, parsylar Afrasıab deıdi. Bul ataýlar maǵynasyn alǵash ret saralap, ashyp bergen Júsip Hasqadjıp Balasaǵúnı bolatyn. Afrasıabty bas keıipker retinde dúnıege tanytqan zarostrızm dininiń kitaby «Avesta» men Fırdaýsıdiń «Shahnama» dastany shuqshııa otyryp zerdeleseń izgilik, jana­shyrlyq jaıly oı-pikirler jelisinen kóptegen týma oılar belgisi ushyrasady», delingen ǵalym eńbeginde. Sondaı-aq ǵalym túrki ha­lyqtarynyń, onyń ishinde qazaq hal­qynyń jerinde izgilik pen qaıyrym­dy­lyqtyń bastaý kózinde jasalǵan aqı iliminiń kúretamyry bizde, ıaǵnı qazaq jerinde jatýy sebepti, ári ol ilim ál-Fara­bıde parasattylyq ili­mine, HI ǵasyrda jáýan­mártilik ilimine odan ári Iаsaýıdiń hál ilimine (HII-HIII) aınalǵanyn aıtady. Osy dástúr HIH ǵasyrdyń sońynda Abaı­­dyń tolyq adam ilimi retinde kóri­nis berip, tabıǵı jal­ǵastyq tabýy – aıtar­lyq­taı zor rýhanı qubylysqa aınalý­da. Otarshyldyq qysymnan minez-qul­qy buzylǵan, búginde táýelsiz ulttyq res­pýb­lıkaǵa aınalǵan halqymyzdyń jańa tol­qyn, jas býyn urpaǵyn, tolyq, adam ilimi negizinde tárbıelep, rýhanı jaǵy­nan jańartý mindeti aldymyzǵa qoıylýda.

Tolyq adam (tolyq ınsanııat) de­genimiz: Abaıdyń tanytýynda –  ár­bir adam aqylymen, bilimimen, mal-dáýletimen bireýlerge ádilet, shafa­ǵa­tymen jaqsylyq jasaý nemese aqyl, qaıratty júrektiń qalaýymen júrgizip, olardy tek izgilikti isterge qyzmet ettirý joly bolyp shyǵady. Professordyń túıindi oıy mynadaı: «Endigi maqsat – Abaıdyń tolyq adam ilimin endi qaıtadan rýhanı monolıtti qazaqqa aınalýdyń jolyna qyzmet ettirý – basty rýhanı mindetimizge aına­lýda, budan ózge ıdeologııalyq tanym­dy kórip turǵan joqpyn». Fılolo­gııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, abaıtanýshy Aqjol Qalsha­bek alqaly jıynnyń ýnıversıtet qabyr­ǵasyndaǵy «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynda ótýi de kezdeısoq emes dep esepteıdi. Osydan bir jarym jyl buryn ashylǵan «Muhtartaný» ǵyly­mı-zertteý ortalyǵy professor Me­kemtas Myrzahmetulynyń jetekshi­ligimen oıdaǵydaı eńbek etip keledi.  «Ortalyqtyń negizgi baǵyty M.Áýezov­tiń ǵylymı-shyǵarmashylyq ómiri  bolsa da Abaıǵa qatysty da tyń jańalyǵy bar. Mysaly, ortalyqta tuńǵysh ret Abaı­dyń «Kıtab tasdıq» týyndysy kólemdi zertteý eńbek nysanyna aınaldy. Abaı­taný ǵylymy ýaqytpen úndesip, jańa­r­yp, jasaryp keledi. Onyń áli de qoǵamǵa bereri kóp. Prezıdent Q.Toqaev Abaıǵa qatysty tyń zertteýler kerek­tigin aıtyp ótti. Osy oraıda profes­sor M.Myrzahmetulynyń kópten beri kóterip kele jatqan bir oıyn jetkize ket­sek deımiz. Iаǵnı, Qytaı eli Konfý­sııdi, nemis halqy Geteni tanýda qandaı qadamdarǵa baryp jatsa, Abaıǵa qatys­ty biz de sondaı ıgi sharalardy atqarýy­myz lázim. Ol úshin Qazaqstanda Abaıtaný máselelerimen irgeli túrde, bir ortalyqta aınalysý úshin astanamyz Nur-Sultan qalasynda Abaı ıns­tıtýtyn ashý kerek. Taǵy bir keleli másele joǵary jáne arnaýly orta oqý oryndary men mektepterde «Abaıtaný» pánin oqytýdyń túıtkil máselelerin tolyqqandy sheshý kerek. Ol úshin oqýlyqty ǵylymı, ádistemelik turǵydan saralap, birizdilikke túsirip, qaıta jazý kerek», deıdi Aqjol Qalshabek.

Osy syndy keleli máseleler qozǵalǵan forýmǵa qatysýshylar ǵylymı is-shara kózdegen maqsatyna jetip, tabysty aıaqtalǵanyna jáne jas urpaqqa bereri mol ekenine senimdi.

Túrkistan oblysy