Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Tipti ata-analar «Buryn álippemen qoshtasatyn edik, endi saýat ashýmen qoshtasamyz» dep atústi sheshimge syn taqty. Sol sátte elimizdiń bas basylymy alǵashqylardyń biri bolyp «Álippe» neden jazyqty boldy?» degen maqala jarııalady. Mine, endi bul máselege de núkte qoıylyp, ǵasyrlyq basylym kótergen túıtkildiń túıini tolyǵymen tarqatylmaq.
Álippe oqýlyǵy mektep baǵdarlamasynan alynyp tastalǵannan beri udaıy kóterilip kele jatqan másele Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen ótken Tamyz keńesinde sheshimin taýyp, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov 2021 jyly «Álippeniń» qaıtyralatynyn málimdegen-di. Jaqynda sondaǵy sóziniń zańdy kúshine engeni týraly mınıstr óziniń áleýmettik jelidegi resmı paraqshasynda: «Memlekettik jalpyǵa mindetti standartqa ózgerister engizilip, Ádilet mınıstrliginde tirkeýden ótti. Ondaǵy mańyzdy jańalyqtardyń biri – kelesi 2021 oqý jylynda birinshi synyp oqýshylary «Saýat ashý» pániniń ornyna «Álippe» men «Ana tilin» oqıdy. Birinshi synyp oqýshylary oqý jylynyń bastapqy eki toqsanynda «Álippe» baǵdarlamasyn oqysa, qalǵan eki toqsanda «Ana tili» pánin oqıdy. Aıta keteıin, «Álippe» Ahmet Baıtursynulynyń ádistemesi negizinde ázirlenedi», dep jazdy.
«Álippeniń» tereń tarıhy ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń eren eńbeginen bastaý alady. Ol 1910 jyly qazaq balalaryna arnalǵan álippe oqýlyǵyn jazdy, osy jumysy «Oqý quraly» degen atpen 1912-1925 jyldar aralyǵynda on shaqty ret basylyp shyǵypty.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Orynaı Saǵynǵalıqyzy A.Baıtursynulynyń álippesi men qazirgi álippeniń arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar ekenin aıtady. «A.Baıtursynuly óziniń oqý quralyn júıeli jazǵan. Sol ýaqyttyń ózinde áripterdi úıretýdiń ádemi ádistemesi qalyptasyp úlgergen. Ol áripten buryn dybysty, dybystaýdy úıretken. Áripke kóshkende birinshi «A» árpin, keıin «R» árpin tanytqan. Iаǵnı bul júıede qazirgi álippe oqýlyqtaryndaǵydaı álipbı boıynsha úıretip shyqpaıdy. Bir-eki daýyssyz dybystan keıin qaıtadan «O» daýysty dybysyn qosqan. Sonda oqýshy áýelde «ara», «nan» artynsha «ora», «oran» degen sózderdi quraı alady. Osy arqyly balaǵa áripti tanytyp qana qoımaı, onyń sózdik qoryn molaıtyp otyrǵan. Eń keremeti – búgingi álippedegideı «R» árpine radıonyń emes, ıttiń sýretin salyp qoıǵan. It «r-r-r» dep dybys shyǵarady. Sol sııaqty «Z» árpine zyryldaýyqtyń emes, aranyń sýretin bergen. О́ıtkeni ara «z-z-z» dep yzyńdaıdy», deıdi fılolog.
Aqıyq aqyn Muqaǵalısha aıtqanda, «álippe bar kitapqa bas bolǵan». Ony bilim esigin ashqan ár bala bar kitaptan buryn qolǵa alýy kerek. Sondyqtan «álippeniń álegi» osymen aıaqtalyp, tereń tamyrynan nár alar «álippeniń álemi» árlene tússin demekpiz.
