Ulttyq rýhtyń jarshysy

Qaı ǵasyrǵa, qaı zamanǵa kóz salsaq ta ar men namystan jaralǵan, rýhy bıik, elim dep, er Edigedeı eńirep týǵan qazaq­­­tyń ulaǵatty perzentteri kóp boldy. Solardyń biri keshegi Keńes zamanynda óziniń eren eńbegimen ata saltyna, el dás­túrine laıyq óresi bıik qaısar týǵan qaıratkerlerdiń jolyn salyp ótken Jaqyp­bek Janǵozınniń týǵanyna 100 jyl tolyp qaldy. Aty ańyzǵa aınalǵan asyl aǵamyz Alataýdy erkin jaılap, Kerekýde keremetteı iz qaldyryp, Aqmolada tyń kóterisip, Qaraǵandyǵa oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp kelgende alǵashqy ret Jezqazǵanda tanystym. Ol kezde qyryqqa jetpeı qylshyldap turǵan qylyshtaı jas kezim ǵoı, Qanysh Sátbaev atyndaǵy ken-metallýrgııa kom­bınatynyń partkomynyń hatshysy qyz­me­tin atqarýshy edim.

Qaı ǵasyrǵa, qaı zamanǵa kóz salsaq ta ar men namystan jaralǵan, rýhy bıik, elim dep, er Edigedeı eńirep týǵan qazaq­­­tyń ulaǵatty perzentteri kóp boldy. Solardyń biri keshegi Keńes zamanynda óziniń eren eńbegimen ata saltyna, el dás­túrine laıyq óresi bıik qaısar týǵan qaıratkerlerdiń jolyn salyp ótken Jaqyp­bek Janǵozınniń týǵanyna 100 jyl tolyp qaldy. Aty ańyzǵa aınalǵan asyl aǵamyz Alataýdy erkin jaılap, Kerekýde keremetteı iz qaldyryp, Aqmolada tyń kóterisip, Qaraǵandyǵa oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp kelgende alǵashqy ret Jezqazǵanda tanystym. Ol kezde qyryqqa jetpeı qylshyldap turǵan qylyshtaı jas kezim ǵoı, Qanysh Sátbaev atyndaǵy ken-metallýrgııa kom­bınatynyń partkomynyń hatshysy qyz­me­tin atqarýshy edim.

Ol kezde Jezqazǵannyń jylyna bes mıllıon tonna rýda beretin alyp shahtalary qatar túzeı bastap, ataǵy aspan­ǵa jetip turǵan kezi bolatyn. Jańa salynyp jatqan mys zaýytymen jáne eń iri degen №57 Arqa­­­­nyń alyp shahtasyn kórsettik. Áý, degende baıqaǵanym, yqsham deneli, biraq alǵyr qy­­­randaı saq, tulǵasy shymyr da shıraq kórindi.

Kezdesýler barysynda Jaqań qur­ǵaq áńgimeni súımeıtin qaıratker eke­nin kórsete bildi. Ásirese, turǵyn úı máse­le­sin jedeldetý, jol qurylysyn tezdetý, qa­lany azyq-túlikpen qamtamasyz etý jaı­ly saýaldardy kómekshisine jazdy­­ryp alyp, artynan tez arada shuǵyl kó­mek­testi.

Sol kúngi keshte óziniń dosy, Qaraǵan­­dy oblystyq partııa komı­tetiniń hatshysy Faızolla Serǵazın aǵaıdyń baldyzy Rahıla Áýkenova apaıdyń úıinde birge boldyq.

Dem sátte dýman qyzyp ketti. Qona­ǵymyz «Podmoskovnye vechera», «Varıag» degen óleńderdi shyrqaǵanda orys, qazaq túgel qosylyp, alǵashqy terdi shyǵaryp aldyq. Rahıla apaı buryn­nan biletinin kórsetip dombyra usynyp, qonaqqa qazaqsha án saldyrdy. Dombyra qaǵysy da maǵan unap ketti, tula boıdy shymyrlatyp, qaǵyp, shertkende balqymaǵan adam qalǵan joq shyǵar. Kúmbirin ashyq ta ádemi daýysyna qosyp, «Kózimniń qarasyn» shyrqaı tartqanda bárimiz qosyla jóneldik. Bir kezde bas­taýshymyz da, qostaýshylar da tyna qaldy, men jas­­­taıǵy ǵadetpen óleńdi aıta berippin. Ja­­qań dombyramen súıemeldep otyr. Men:

Er emes qymsynar,

Árkim-aq umsynar.

Qudaı-aý, bul kóńilim,

Kún bar ma bir tynar, – degen jerine deıin jıyrma alty shýmaq óleńdi tolyq aıtyp shyqtym. Jurt qol shapalaqtap jatyr. Jaqań kelip arqamnan qaqty da: «Sen qazaq ekensiń ǵoı», – dep dán rıza bolǵandaı kúle qarady. Men: «Siz orys dep estip pe edińiz?» – dep shap bergende, ol kisi: «Máskeýde oqyǵan, kóp jyldar shahta basqarǵan», – dep estigennen keıin ábden orystanyp ketken shyǵar dep joryp edim, naǵyz qazaq ekensiń», dep endi ózime óleń aıtqyzdy. Úkili Yby­raı­dyń «Qaraqat kózdi sym saýsaq» degen óleńin aıtyp berip edim, kópshilik dý kúldi, Jaqań janary jaınap, buıra sha­shy jelbirep saq-saq kúldi de, qaıta aıt­qyzdy, ásirese, aǵamyz:

Etiń appaq qoıandaı,

Qyzyǵyńa toıam ba-aı!

Alystan ańsap kelgende,

Ne qyl dep jatsyń oıanbaı? – degen sózderdi áp-sátte jattap alyp, qaıtalap bárimizdi kúldirdi.

Jaqypbek Janǵozın Aqmola obly­synyń burynǵy Derjavın aýdanyndaǵy №2 aýylda (Qazir qazaqtyń tuńǵysh ǵa­ryshkeri, Sovet Odaǵynyń batyry, Halyq qahar­many Toqtar Áýbákirov atynda) qazan aıynyń 20 juldyzynda 1913 jyly dúnıege keldi. Abyr da sabyr, alasapyran da alań-eleń ýaqytta aýyldyń turmysy da onsha emes edi. Ákesi Janǵozy úlken ulynyń atyn Jaqyp dep qoısa, bul ulynyń atyna «bek» – degen jalǵaýdy qosyp, Jaqypbek atady.

Átteń, ne kerek, Jaqańnyń ákesi dúnıe­­­den erte ótti. Úsh ulymen qalǵan anasy tur­­­mys­­­­tyń óte qataldyǵy janǵa batqan soń, Ja­qypbekti úlken aǵasymen qosyp balalar úıine tapsyrdy. Bul jyly orynda Jaqypbek alǵashqy bilimin aldy, qasynda aǵasy bolǵan soń eshkimnen jas­qanbaı, ses­kenbeı erkin ósti. Onyń ústi­ne ózi de óte alǵyr, uǵymtal. Bir esti­ge­ninen aınymaıtyn zerektigin tanytty.

Jaqań taǵdyrdyń bergenine táýbe derlikteı sáti túsip 1931 jyly Semeıdegi kooperasııa tehnıkýmyn támamdady. Talapty erge nur jaýar degendeı, ortasha bilimdi Abaıdyń elinde alǵany oıshyl balaǵa úlken sabaq boldy. Ol dananyń talaı óleńin jatqa aıtatyn boldy. «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos», degen danalyqty quran sózindeı jattap alyp, ómir boıy jadynda saqtap, danalyq senimin aqtaı bildi.

Semeıde alǵan bilimin sol óziniń alǵash­qy mamandyǵy boıynsha jalǵaǵan ol 1936 jyly Máskeýdegi Keńestik koope­ratıvtik saýda ınstıtýtyn bitirip, jo­ǵary bilimdi zamanǵa saı maman bolyp shyqty. Oqýdy bitirip shyqqan kezde tap osyndaı mádenıetti de saýatty mamandarǵa sýsyndap otyrǵan bılik Jaqypbek Janǵozındi Almaty qalalyq komsomol komıtetiniń bólim meńgerýshisi, bir jyldan keıin komsomoldyń ortalyq komıtetiniń bólim bastyǵy etip bekitti. Bul jumysty et qyzýynyń mol kezinde qam­shy saldyrmaı qalaýly dárejede oryndap júrdi. Biraq ol kezde kózge túse qalǵan belsendilikti unatpaıtyndar, talaptyǵa tap berip qaǵyp túsirgishter qaptap júrdi. Sondaı bir qyrsyqqa Jaqańdy da repressııanyń shabarman­­­­­­­­­­dary­ iliktirdi. Qalalyq komsomol komı­teti­niń birinshi hatshysy Komarov qarmaq­qa túskende, «halyq jaýy» degen aty burq ete qaldy. Sol kezde kóppen birge qol qoıyp, ony qaralaýǵa kirispegeni úshin «qy­raǵylyǵyn joǵaltty» degen jeleý­men jaýapqa tartyldy. Qudaı ońdap óziniń adam­­dyǵymen ári alǵyrlyǵymen bul páleden aman qutyldy.

Oqyǵan mamandardyń asa qajet kezi ǵoı, 1940 jyly Jaqypbekti Almaty qalalyq partııa komıtetiniń bólim bastyǵynyń orynbasary qyzmetine bekitti. Sol jyly ol VKP(b) ortalyq komıtetiniń janyn­daǵy joǵarǵy partııa mektebine alyndy. 1941-1942 jyldary Qazaqstan Kompar­tııasy Ortalyq komıtetiniń kadr bóliminiń nusqaýshysy, sodan keıin saýda jáne qoǵamdyq tamaqtandyrý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetine joǵarylatyldy.

Bul jumysty da naǵyz maman retinde durys júrgize bilgendigin eske­rip, Qazaq­stannyń basshylary Jaqań­dy Qara­ǵandy oblystyq partııa komıte­tiniń hatshysy etip, jaýapty qyzmetke jiberdi. Qaraǵandyda Jaqań 1942-1943 jyldary, soǵystyń naǵyz aýyr kezinde Ortalyq Qazaqstandaǵy óndiris oshaq­tary – Qaraǵandy, Jezqazǵan, Balqash, Temirtaý, Qarsaqbaıdyń Otan soǵysyna degen serpiliske qarqyndy túrde atsalysyp jatqan kezderinde qoǵamdyq tamaqtandyrýdy jolǵa qoıdy. Saýda jumysyn, ásirese, Qara­­­ǵandydaǵy koope­ratıvtik saý­dany ózge oblystar úlgi alardaı joǵarǵy dárejege jetkizdi.

1943-1945 jyldary Jaqypbek Janǵozın Almaty oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, 1945-1951 jyldary birin­­­shi hatshysy qyzmetin úlken abyroımen atqardy. Soǵystyń qyzý kezderi, jeńisten keıingi soǵys salǵan jaraqat pen zardapty basyp, eldiń halyq sharýashylyǵyn, ha­lyqtyń turmysyn qalpyna keltirý jolynda Jaqypbek Janǵozın ózine bitken qajyr-qaırat pen adamgershiliktiń arqasynda aýyr kúnde aýyldy da, astanany da, maıdanǵa kómekti de umytpaı, salamatty jumystardy júrgize bildi. Almaty oblysy astanalyq retinde ózge oblystarǵa úlgi kórsetip, barlyq kórsetkishterimen aldyńǵy qatarda júrdi.

Otanyna degen súıispenshiliginiń arqasynda eldiń jaǵdaıyn, ultynyń múddesin oılaýmen ótken qajymas qaıratkerdi búkil el súıdi, qadirledi. Ol tek qana Hrýshevke jaqpady, onyń da sebebi ultjandylyǵyna baılanys­ty. Ol Jumabek Táshenovtiń Hrýshevke qarsy shyǵyp, qazaq jeriniń bir úzimin de bermeımiz degen sóziniń berik jaqtaýshysy boldy. Stalınniń 70 jyldyq toıynda Qa­zaq­stan delegasııasynyń atynan Or­talyq komıtettiń birinshi hatshysy Ju­ma­baı Shaıahmetov emes, quttyqtaý sózdi aıtý joly Jaqypbek Janǵozınge buıy­rýy da jurttyń bárine unaı qoıǵan joq.

Janǵozın 1951-1953 jyldary Qazaq­stan Mınıstrler Keńesiniń orynbasary boldy. Sodan keıin 1953-1957 jyldary respýblıkanyń Saýda mınıstri qyzmetin atqardy. Bul jumysty da eren eńbekqorlyq­pen atqardy. Odaq kólemindegi bastyǵy, Saıası bıýro múshesi Anastas Mıkoıannyń alǵysyn aldy, kómegine qoly jetip, Qazaqstannyń Máskeý­­­­­­den alatyn qajetti úlesin bosqa jibermedi.

Tyń ıgerýdiń qıyn, qyzý tasqyndy kezinde Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq komıteti J.Janǵozındi Aqmola oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndady. Bul jumysta da (1957-1960 j.j.) ter aıamaı qajyrly isker­likpen úlken abyroıǵa jetti. Ol kezde oblystyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshysy orys halqynyń ókili bolsa, qazaǵyma ob­lıs­polkomnyń tıgeni­ne de shúkirshilik ettik.

1960 jyly Jaqypbek Janǵo­­­zın Pavlodar oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵalyǵyna taǵaıyn­­­daldy. Bul jolǵy Kerekýge kelýi jaýapty kúsheıtti, astyǵy burqyrap jatqan Aqmola emes, birer jyldar Ertistiń mol sýy azaıyp, qýańshy­­lyq qajytqan aýyrlyqqa tap boldy. Ertis tasyǵandaǵy jaıylymdar men shalǵyndar taqyr tartty. Mal azyǵyna shópti basqa oblys­tardan shaýyp ákelý naýqany kezek kúttirmes iske aınaldy. Ol az uıqymen kóp qıyndyǵy bar jumysqa dereý kirisip ketti. Sol qajyrly eńbeginiń arqasynda is túzeldi, halyq sharýashylyǵy jónge keldi. Ol kóptegen qazaq jigitterine qoldaýyn jasap, mol ónim alýdy ǵana emes, qarapaıym halyqtyń hal-jaıyna jiti nazar aýdarýdy berik ustanym etip úırete bildi. Pavlodarlyqtar osy kún­­der­ge deıin Jaqańnyń ustazdyǵyn ulyq­tap, alǵystaryn arnap, este saqtap júredi.

Kerekýden 1968 jyly J.Jan­ǵozındi Qaraǵandy oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine bekitti. Árıne, Qaraǵandy oblysynyń birinshi basshyla­rynyń biri bolýy úlken mártebe edi. Osy qyzmette júr­gende alǵashqy kezdesýimdi sóz ettim ǵoı, ekinshi kezdesýim de Jaqa­ń­­nyń kim ekenin aıqyndaı tústi. Oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy V.K. Akýlınsev taý qozǵalsa yńq etpeıtin sabyrly ári bereketti kósemı kisi bolatyn. Ol naǵyz saıası qyzmettiń sheberi edi. Al oblystyq atqarý komıtetine Jaqańnyń kelýin óte úlken jaqsylyq dep bildik.

Birde Jaqań meni óz kabınetine shaqy­ryp alyp: «Sizdiń elde qystyń qysyl­taıań kezinde bolyp edim, maqsatym qumda­ǵy shopandardyń hal-jaǵdaıyn bilý edi. Al endi bir aptanyń shamasynda egin oraǵy bitedi, dám jazsa, áde­ıi­lep baryp qazaqtyń ulttyq ordasy Uly­taýdy aralamaqpyn. Alasha han, Joshy han­dardy kórsetkenińdi Sabyr Bilál­uly Nııazbekov aıtyp edi, meni de aralatarsyń. Men kórgende partkom ediń, endi qalanyń birin­shisi boldyń, tosa ber, jýyrda kelemin», – dedi.

Adamzattyń balasyna ińkárligi men qazaq degen ultyna qushtarlyǵy mol asyl aǵamen úshinshi ret kezdesý buıyrmady. Bizderdeı jas partııa qyzmetkerlerine ári úlgi, ári tirek bolatyn qajyrly da qaıratty Jaqań, qazaqtyń erekshe jaratylǵan ardaqty perzenti Jaqypbek Janǵozın sol kezdesýden onshaqty kúnnen keıin 1969 jyldyń 10 qazanynda dúnıeden ozdy. Shaýyp kele jatqan Qulager mert bolǵandaı qaraly qaıǵy shektik. Jaqypbek aǵaı adamgershiligi qısapsyz mol, rýhanı kúshi myǵym qazaq­tyń ádebıeti men mádenıetine, salt-sanasynyń órkendeýine úlken úles qosyp júrgen ultjandy qaıratker edi. Onyń dos­tary týraly búgingi tańdaǵy qazaq halqynyń asyl abyzy Saǵyndyq Júnis­uly Kenjebaev aǵamyz tamasha áńgi­melerdi elge taratyp, aýzynan da, jazar estelikterinen de tastamaıdy. Al dostary kim deseńizder, Sákeńniń aıtqan­daryna toqtala keteıin. Olar: Fazyl Káribjanov, Jumabek Táshenov, Ilııas Omarov, Sabyr Nııaz­bekov, Másim­han Beısebaev, Ámir Qana­pın, Faızolla Serǵa­zın sııaqty alyptar men arys­tar bo­lypty. Onyń basqa da dostary, árip­tes­teri, sońynan ergen shákirtteri az emes.

Jaqypbek Janǵozınniń talaı jyldar jan aıamaı ter tógip júrip etken eńbegi laıyqty baǵasyn aldy. Ol Lenın ordenimen, Uly Otan soǵysy (II dárejeli) ordenimen, Eńbek Qyzyl Tý ordenimen (eki márte), «Qurmet belgisi» ordenimen jáne birneshe medaldar, Qurmet gramotalarymen marapattaldy. 1947-1951 jyldary Qazaq SSR-y Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy degen eń iri bılik tórin atqardy. Sovet Odaǵynyń Joǵarǵy Keńesiniń 2-shi shaqyrylýynyń, Qazaq SSR-y Joǵarǵy Keńesiniń 2-7-shi shaqyrýlarynyń depýtaty bolyp zor qurmetke bólendi, halyqtyń qalaýlysy, eldiń aıaýlysy atandy.

Jaqypbek Janǵozınniń atymen Qaskeleń, Atbasar qalalarynda kósheler atalady. Pavlodar qala­syndaǵy burynǵy «Keńester úıiniń» qabyrǵasyna barelef qaǵylǵan. Ar-namystyń aıǵaǵyndaı erekshe daryndy tulǵa Jaqypbek Jan­ǵozın erenǵaıyp talpynystar men áreketterge beıimdigimen, qaı oblysta qyzmet atqarsa da asqaq talap, qarqyndy jiger kórsetip, óziniń týǵan elge degen azamattyq paryzyn aqtap ótti. Ol qaı arysqa salsań da bórini búktep túsýge jalyqpas saq qyrandaı únemi alǵa umtylyp, rýhy bıik, júregi taza, nıeti adal parasat ıesi ekendigin keńinen tanyta bildi.

Kákimbek SALYQOV.