О́MIRDIŃ QATAŃDANYP BARA JATÝY – RÝHANI JUTAŃDYQTYŃ KО́RINISI

Prezıdentimiz aıtqandaı, qazirgi ýaqytta ulttyq uıysý egemendigimizdiń kepildikteriniń biri ǵana emes, biregeıi de. Elimizdiń erteńi – búgingi jas urpaq. Búgingideı jahandaný zamanynda jastarǵa etnomádenı bilim men tárbıe berýdiń, olardy ulttyq qundylyqtar men etnomádenı dástúrler turǵysynan qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Sebebi, keshegi keńester kezeńinde bul máseleniń kóleńkede qalǵany shyndyq. Elimiz egemendik alǵannan keıin ǵana ulttyq ustanym, ulttyq rýh pen namys, ulttyq tanym men taǵylym jónindegi máseleler jan-jaqty áńgime bola bastady. Bul iste áli de oılasatyn jáıtter jetkilikti. Biz fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Altaı Taıjanovpen kezdesip, osy jáne basqa máseleler tóńireginde áńgimelesken bolatynbyz. – Memleket basshysy elimizdiń egemen­digi úshin de, ilgerilep damýy úshin de ulttyq uıysýdyń, birliktiń asa qajet ekenin aıtýdan jalyqqan emes. Siz qoǵamdyq, saıası-áleýmettik ǵylymnyń ókili jáne ustaz esebinde ony qalaı túsindirer edińiz? – Iá, etnosaralyq jáne konfessııa­ara­lyq kelisimdi, adamzattyq birlikti qamtamasyz etý Qazaqstan damýynyń, eldiń áleýmet­tik-ekonomıkalyq, saıası jań­ǵyrýy­nyń mańyzdy sharty bolyp tabylady. El Prezıdenti bul másele týraly óziniń sóılegen sóz­deri­niń bárinde aıtyp ta keledi. Prezı­dent bul máselege, ásirese, Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń HIV sessııasynda sóı­legen sózinde: “Halqymyz­dyń tatý­lyǵy men birligi – elimizdiń órkendep, alǵa basýynyń basty sharty. Osy baıly­ǵy­myzdy qadirleı bilý, ony jas urpaq­tyń júregine uıalatý – Otanymyzdyń jar­qyn bolashaǵynyń kepili”, – dese, bıyl­ǵy Joldaýynda da bul máseleni nazar­dan tys qaldyrmaı: “Bolashaqqa belgilen­gen orasan zor mindetterdi uıys­tyrýshy ulttyq strategııasyz oryndaý múmkin emes... Bizdiń eń basty qundyly­ǵymyz – ol Otany­myz, Táýelsiz Qazaq­stan!.. Memleket­  jáne onyń árbir aza­maty qaı jerde de qoǵamnyń turaqty­lyǵy men eldiń ál-aýqatyna keri áserin tıgizýi yqtımal kez kelgen qadamǵa bar­maýy tıis... Keler urpaqtyń júzin jarqyn etetin maqsatqa biz asqan tabandylyqpen el birligin saqtaı otyryp qana qol jetkize alamyz”, – degen bolatyn. Birlik – qazaq halqynyń dástúrli dúnıetanymyndaǵy mańyzdy, izgilikti etıkalyq uǵym. Birlik – adamdar arasyn­daǵy yntymaqtyń, jarasymdy tatýlyq­tyń kórinisi, el bolýdyń belgisi. Ol belgili bir ujymnyń, ult pen halyqtyń, jalpy adam balasynyń maqsat, murat, múddeleri toǵysynan týyndaıdy. Qazaq halqy birliktiń kúndelikti tirshiliktegi orny men mańyzyn “Birlik bolmaı, tirlik bolmas”, “Birlik túbi – bereke”, “Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi” dep túıse, hakim Abaı: “Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos”, – dep eskertedi. Birlik eldiktiń, ult bolyp uıysyp otyrýdyń basty kepili sanalǵan. Sondyqtan da el aqsaqaldary men zııalylary el birligine erekshe kóńil aýdarǵan. – Osy arada ulttyq birlikti qalyptastyrýdyń negizgi sharttaryn taratyńqyrap aıtsańyz. – Osy zamanǵy álemde ulttyq birlik ortaq memleketti birlesip qurý, tolerant­ty­lyq, azamattyq jáne osy eldiń memle­ket­tik tilin min­detti túrde bilý sekildi shart­tarmen anyqtalady. Ulttyq birlikti nyǵaıtý – el ishindegi qaýipsizdikti nyǵaıtý, eldi órkendi damytý, bárimizdiń bereket­tilikpen ómir súrýimiz. HH ǵasyr­dyń aıaǵyna qaraı burynǵy qalyp buzy­lyp, HHI ǵasyrda qazaqtar memleket quraýshy ult retinde jańa beleske kóteri­lip, Qazaq­stan halqynyń berik ózegine, senimdi dińgegine aınalyp, jańa áleýmet­tik ómirge betburys jasady. Prezıdent atap kórsetkenindeı, Qazaq­­stannyń táýelsizdiginiń bolashaǵy, ósip-órkendeýi, nyǵaıýy úshin aldymen qazaqtardyń – ózderiniń ulttyq birligi kerek. Memleket basshysynyń paıym­daýyn­sha, Qazaq­stan halqynyń birligi basty úsh tuǵyrǵa negizdelgen. Olar: bizdiń ortaq ta­rıhy­myz; ortaq qun­dy­lyqtary­myz; ortaq bolashaǵymyz. Al bolashaq jastarda. Sondyqtan bizder, pedagogtar, aldymen olarǵa dostyq pen baýyrlastyq, senim men tolerant­tylyq sezimderin darytyp, maqsatty bilim jáne baǵytty tárbıe berýge tıispiz. Bizge qa­zaqstandyq qoǵamnyń erekshe­lik­terin eskere otyryp, etnomádenı bilim men tárbıe berý asa qajet. Alaıda, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda erekshe yntamen qolǵa alynǵan bul másele keıin aıaqsyz qaldy. Halyq­tyń birligi men ulttyq uıy­sýyn­da aqparat quraldarynyń, ónerdiń, halyq shyǵarmashylyqtarynyń da alatyn oryn­­dary erekshe. Olarda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qarym-qatynas­tar­dy ádeptilikpen jazý, kórsete bilý mańyzdy máse­lelerdiń biri. Aqparat quraldarynda qazaqstandyq patrıotızm taqyrybyn bel­sendi nasıhattap, aldymen jastardyń, qala berdi búkil azamattardyń boı­yna barlyq etnostyq toptardyń mádenıeti men dástúr­lerine degen qurmet sezimin darytý utymdy. Osy turǵydan alǵanda aıta ketetin bir jáıt, respýblıka kóleminde orys tildi aqparat quraldary áli ózderiniń qoǵamdaǵy ornyn anyq sezinbeıtin sııaqty. Olardyń ishinde keıbir resmı basylymdardyń ózi ult uıysýyna, memlekettilikke áli den qoı­maǵan bolsa, “táýelsiz” dep júrgenderi bul taqyrypty, ásirese, memleket quraýshy ult bolmysyn kórsetýden góri kórshi eldiń kórigin basyp áýre. Ulttyq bir­lik­tiń mańyzdy quramdas bólikteriniń biri konfessııaaralyq kelisim ekeni daýsyz. Konstıtýsııada kórsetil­genin­deı, ujdan bostandyǵy, dinı sala – árkim­niń jeke óz isi, bul máseleni adam ózi sheshedi. Sońǵy kezderi biz qandaı da bir din­niń tereńine boılamaı, dinder­diń izgiligine, shynaıylyǵy men jalpyǵa ortaq basqa da qyrlaryna dendep enbeı jatyp, dindarlyqty sánge aınaldyrdyq. Eger ótken tarıhqa kóz salsaq, onyń jal­py damýyna, qoǵamdyq fýnksııa­lary­na, onyń saldaryna kóńil aýdarmaý, basqany bylaı qoıǵanda bir dindegilerdiń ózin qaq­tyǵystarǵa uryndyryp, úlken áleý­met­tik tragedııalar ákelgen. Bul turǵydan alǵanda etnosaralyq jáne kon­fessııa­aralyq qarym-qatynastyń qa­zaqstandyq modeli qoǵam damýymen qatar jetilý ústinde dep aıta alamyz. Qazaqstan azamattarynyń etnos­ara­lyq kelisimi halyqtyń birligine bastaı­tyn jol desek, halyq birliginiń aıǵaǵy etnos mádenıeti bolmaq. О́ziniń bolmy­synda mádenıetsiz el bolmaıdy, alaıda, mádenıet mádenıetke ıek artsa ǵana naǵyz óskeleń de ómirsheń mádenıet bol­maq. Oqshaýlanǵan mádenıet naǵyz máde­nıet emes, tuıyqtyq, sabaqtastyq­tyń úzilgeniniń belgisi ǵana emes, bo­l­ashaqtyń da bolmaǵany. Etnostar mádenıeti de sondaı mádenıet. Búginde dúnıe júzinde birneshe myń­daǵan ulttar men ulystar bar. Al memle­ket­ter sany 200-ge taıaý ǵana, 3 myńǵa jýyq etnostyń ózindik ulttyq memleketi joq. Biz ata-babalarymyzdyń, bizden burynǵy urpaqtardyń armanyn júzege asyryp, eki myńjyldyqtyń túıiser tu­syn­da táýelsiz memleket qurdyq. Sonyń arqasynda baıyrǵy qazaq jerinde jańa azamattyq qoǵam qalyptasýda.  Osynyń bári bir­lik pen túsinistik arqasynda múmkin boldy. – Ulttyq uıysý úshin ulttyq ıdeolo­gııa, ulttyq sana qalyptasýy kerek dedińiz. Osy eki uǵymnyń mánine tereńirek toqtala ketseńiz. – Ideologııa (grek. idea – ıdeıa, beıne; ogos – sóz, bilim) – adamdardyń úlken áleý­mettik toptarynyń is-áreketine baǵ­dar berip, olardyń maqsat-múddelerin bil­diretin ıdeıalar men kózqarastar júıe­si. Ideologııanyń túrleri kóp, solardyń ishin­de asa belgilisi saıası ıdeologııa. Alaı­da, el azamattarynyń otanshyldyq sezimin bil­diretin ulttyq ıdeıa men saıası ıdeologııa arasynda úlken aıyrmashylyq bar. Keńes zamanynda biz jáne bizden eresek urpaqtar ókili resmı túsi­nik­pen ún­des­peıtin óz oıyńdy aıtýǵa resmı tyıym salyn­baǵa­ny­men, oǵan qyryn qaraǵan, keıde tezge salýǵa árekettengen rejimdi basymyz­dan ótkerdik. Ol zaman­nyń memlekettik ıdeolo­gııasy – ulttyq sana, ulttyq ıdeıa, qazaqsha oılaý degen­der­ge jatsyna qaraıtyn jáne ony máde­nı-rýhanı tar sheńberdegi, qara­baıyr sana­dan aspaǵan, shekteýli adamnyń isi dep uǵyndyratyn. Ult kósemderi men zııaly­lary muny túsindi de, jalǵan uran­nyń ornyna ultty oıatý uranyn usyndy. Son­­dyq­tan Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baı­­tur­synov, Maǵjan Jumabaev, Mir­jaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov syn­dy ozyq azamattar “Oıan, qazaq!”, “Tur, bu­qara” dep ún qatty, halyqty qalǵyt­paýdy oılap, “Masa” (A.Baıtursynov) bolyp shaǵyp ta kórdi. Biraq oıanbaǵan ult buqara­sy ony túsinbedi, hám sońdarynan ermedi, tipti qaısybiri olardy “ultshyldar” dep aıyptaǵan topqa erdi. Halqyn jaqsy kóretin, soǵan adal qyzmet etýge belin bekem býǵan adamdy qazaq “ultshyl” dep ataǵan. Endeshe, máse­le “ultshyldyqtyń” mazmunyn qalaı uǵýda, oǵan berilgen sol tustaǵy saıası baǵa men túsi­nikte bolatyn. Keńes zama­nyn­da “ult­shyl­dar” degenimiz “halyq jaý­lary” degen­­niń sınonımi boldy. Máse­leniń baıybyna barsaq, ultshyldar dep júrgenimizdiń bári Alash aǵalary bolyp shyqty. О́tken ǵa­syr­lardyń oty­zyn­shy jyldary “ban­dıt­ter” týraly baryn­sha aıtyldy, jazyldy, sol kezdegi jastardyń sanasyna sińirildi, endi jańa­sha oılaý turǵysynan zerdelesek, olar kámpeskege, ujymdasýǵa qar­sy kóterilgen halyq jasaqtary eken. Sóı­tip, ulttyq ıdeologııa jasaqtalmady, ult­tyq sananyń boıy tiktelmedi, óz maz­munyna saı qalyp­tas­pady, ulttyq uıysý da bolmady. Al durys maǵynasynda “ultshyldary” bolmaǵan jurt eshqashan elge de, jerge de ıe bolmaq emes. Ulttyq memleketti tek solar ǵana qura almaq degen pikirge qosylý­ǵa bolady. Budan shyǵatyn qory­tyndy – áýeli óz ultyńdy jan-tánińmen súıetin ultshyl bolmaı turyp, basqa­lardy jarylqaımyn deý bos sóz. Osy turǵydan alǵanda, ultshyldyq – memleketti qurýshy ulttyń oıanýy, ulttyq sananyń qalyptasýy jáne bir múdde aınalasyna maqsatty túrde toptasýy. Endeshe, ultshyldyqty ulttyq ekstre­mızm­men shatastyrmaý kerek. Keıingisi zańǵa da, adamshylyqqa da jat qylyq, jetilgen sananyń da jemisi emes. Shyna­ıy ultshyldyq sanany táýelsizdikke bastaıtyn ıdeıa, rýhanı qýat negizi. Qazaqstan memleketiniń ulttyq-memlekettik ıdeologııasy qandaı bolýy kerek degen másele kún tártibinde tur. Halyqtyq ıdeologııamyzdyń úlgisin syrttan izdemeýimiz kerek. Bizdiń ıdeolo­gııamyzǵa Batystyń da, Shyǵystyń da, tipti túrki-musylman dúnıesiniń ıdeıa­lary da negiz bola almaıdy. Qoǵamymyzǵa ózge eldiń mádenı-rýhanı júıelerin, áleýmet­tik úlgilerin, ıdeologııasyn ákep tyqpalaý­dyń da keregi joq. Bizdiń ıdeo­lo­gııamyz tek óz qoǵamymyzdy jan-jaqty zertteý, árqıly áleýmettik toptardyń múddelerin eskerý nátıjesinde ǵana týyndaýy qajet. О́ıtkeni, Qazaq eliniń qaı salada da ózindik ereksheligi bar. – Egemen elimizdiń ulttyq ıdeıasynyń basty baǵyttary qandaı bolýy kerek, ol nege taban tireýi tıis dep oılaısyz? – Ideıa – (grek sózi – idea) túsinik, eles, beıne. Onyń birneshe maǵynasy bar. Ol – oı, túpki oı; bir nárseniń negizgi oıy (mysaly, kórkem, ǵylymı, saıası shyǵarma); teorııalyq júıeniń, logıkalyq qurylymnyń, sonyń ishinde dúnıetanym­nyń negizinde jatqan anyqtaýshy túsinik; nárse nemese qubylys jónindegi jalpy túsinik. Ideıalar belgili bir gýmanıstik, azamattyq, ulttyq qundylyqtarmen tyǵyz baılanysyp jatady. Ulttyq ıdeıa – halyqty toptastyra­tyn, biriktiretin, óz eli úshin maqtanyshqa bóleıtin asqaq rýh bolyp tabylady. Otan úshin, ulty, halqy úshin adamdar ǵajap erlik kórsetip, ıdeıa úshin ózin qurban etý­ge deıin baratyny da sondyqtan. Halqy­myzdyń ótken ǵasyrdaǵy basyna túsken náýbet kezinde Alash aǵalary ózderiniń osy mıssııalaryn abyroımen oryndady. Ulttyq ıdeıa qoǵamnyń damýyna qaraı týyndaıdy. Endeshe, osyǵan oraı “Qazaq­stan – 2030” Strategııasy bizdiń osy zaman­ǵy ulttyq ıdeıamyzdyń negizi bola alady. Ulttyq ıdeıanyń irgetasynyń ózegi retin­de Prezıdent eldik birlikti, ekonomıka­nyń básekege qabilettiligin, ıntellektýal­dyq jasampaz qoǵamdy jáne búkil álemde qurmetteletin memleket qu­rýdy atady. Osy tórt ustyn bizdiń ult­tyq ıdeıanyń irge­tasy, bizdiń Otany­myzdyń tabysty damýynyń negizi, kepili dep atap kórsetti. Olaı bolsa, qazaq ıdeıasynyń shekara­­sy qazaq ultymen shektelmeıdi. Qazaq ıdeıasynyń negizinde qazaq halqynyń uǵym-túsinikteri, fılosofııalyq, etıka­lyq qaǵıdattary, gýmanızmi, t. b. ult mentalıtetine tán erekshe boıaýlary jata­dy. Qazaq ıdeıasyn ult sheńberinen joǵary kóterip, búkil elge, san túrli ulystarǵa ortaq qazynaǵa aınaldyrý úshin ultymyz boıyndaǵy rýhanı qýatty tanytý – basty maqsat. Qazaq dúnıetanymy (fılosofııasy), etıkasy, gýmanızmi de ulttyq ıdeıamyz­dyń basty bulaqtary. Biz bulardyń bar­ly­ǵynyń túp negizderin aýyz ádebıeti­niń úlgilerinen izdeýimiz kerek. Al bilim berý men tárbıemizde tanymymyzǵa arqaý bo­lar osy birtutas júıemizge oryn qalmaǵan. Jalpy, ulttyq ıdeıanyń taǵy bir bastaýy til ıdeıasy. Til mádenıeti jalpy halyqtyq mádenıettiń quramdas bóligi. Qazaq halqynyń shyn mádenıetke, órke­nıet­ke jetkeniniń kórinisi óz ana tiline degen qurmetinen, qarym-qatynasynan aıqyn kórinedi. Biz kúni búginge deıin til týraly aıtqanda sapalyq kórsetkish­ter­den góri sandyq kórsetkishterdi kóbirek tilge tıek etemiz. Máselen, qansha qazaq mektebi men balabaqshalary ashyldy, qazaq tilindegi aqparat berýdiń ósýi, til úıretý ortalyq­tary­nyń kóptep ashylýy, basqa ult ókil­deri­niń memlekettik tildi úırenýge degen yntasy t.b. – bulardyń bári durys, bári kerek. Biraq áńgime basqada. Ol óz tilińdi súıýde, qurmetteýde, onyń esik­ten tórge ozýyna barynsha, bar bol­my­syń­men qyzmet etýińde. О́ıtkeni, ol seniń ana tiliń, ardaǵyń, memle­kettik tiliń tany­myńnyń da, tanylýyń­nyń da, tanysýyń­nyń da bastaýy. О́z tilińdi jete bilip, erkin qoldaný úshin adamnyń boıynda ulttyq rýh, ulttyq namys bolýy qajet. Biz bilim berý ıdeıasynyń strategııa­lyq mánin áli túsinbeı kelemiz. Bilim memleket qaýipsizdigin saqtaýǵa qyzmet etýi kerek. Birde bir bilim men tárbıe mekemesinde jas urpaqty jórgeginen jeritetin, ulttyq qundylyqtarynan ajyratatyn ister jasalmaǵany jón. Al bizdiń búgingi bilim júıemizde bul másele áli qolǵa alynǵan joq. Endeshe, etnomádenı bilim men tár­bıe berý ­– ýaqyt talaby. Ultyńdy ulttyq sanaǵa, ulttyq rýh pen namysqa jeteleıtin bilim men tárbıeń, taǵylymyń bolmaý qazirgi tańda ekonomıkalyq apatqa ushy­raý­men teń. El ekonomıkasynyń damý dáre­jesi ondaǵy halyqtyń bilim dárejesi­ne tikeleı baılanysty. Sapaly, etnomáde­nı bilim — ulttyq damýdyń kepili. Qazaq ultynyń bilimin kóterý men tárbıeleý memlekettik ıdeologııamyzda óz ornyn alýy kerek. Jalpy alǵanda, bizdiń elimiz­diń ıdeologııasynyń basty maqsaty – Qazaq elinde qýatty memleket qurý. – Eldiktiń erteńine qyzmet etetin ıdeo­lo­gııalyq izdenister bar ma? Ulttyq ıdeologııany qalyptastyrýǵa ne kedergi bolyp otyr? – Men ulttyq ıdeıa týraly joǵaryda aıtyp óttim. Endi sizdiń saýalyńyzǵa qatysty aıtaıyn. Ulttyq ıdeıa degen oı tóńireginde pikir almasý men pikirtalas­tar­dyń qazaq ortasynda júrip jatqanyna biraz ýaqyt boldy. Ol – tabıǵı qubylys, ulttyń óziniń derbes ekenin sezinýi. Ulttyq ıdeıa, halyqtyq ıdeıa, onyń negizgi maqsaty – ult bolyp birigý. Ol sonymen qatar ultty jetildirý joly da. Endeshe, ulttyq ıdeıany ulttyq múddeden izdeý kerek. – Ulttyq rýh pen namys kóterilmeı, ult­tyq sana qalyptaspaı, ulttyq múdde qorǵalmaı ulttyq uıysýdyń bıik deń­geıi­ne kóterile almasymyz anyq. Al ol ulttyq tálim-taǵylymǵa, bilimge, parasat­qa táýeldi. Bul baǵyttaǵy isterge kóńilińiz tola ma? – Tarıhta adamzattyń kóptegen urpaqtary ǵasyr almasýlaryn kórdi. Al myńjyldyqtardyń almasýyn kórý bizdiń zamandastarymyzdyń peshenesine jazy­lyp­ty. Mundaı ýaqyttarda úlken áleý­met­tik ózgerister men jańa baǵyt-baǵdar­lar bolatynyn adamzat tájirıbesi joqqa shyǵarmaıdy. Ekinshi myńjyl­dyq­tyń taýsylar shaǵynda qazaq ulty ǵasyrlar boıy ańsaǵan táýelsizdigimen qaýyshty. Táýel­siz memleketti qalyptas­tyrý, táýelsiz­digimizdi saqtaý óz kezeginde eli men jerin súıgen, ózin otanshylmyn dep esepteıtin, ulttyq qadir-qasıetterdi boıyna sińirgen urpaqty qajet etedi. О́ıtkeni, birneshe urpaqtyń sanasyna siń­gen qasańdyq qazaq hal­qy­nyń ulttyq, otan­shyldyq ımmýnı­tetin ábden álsiretken edi. Ultqa rýh beretinder tektiler. Tektilik – qasıet. Etnomádenı tárbıe tektini, daryndy, danany, talantty qurmetteýge úıre­tedi. О́ıtkeni, “Aq nıetti, aq júrekti tektiler, jurtyn qoldap, eldi ushpaqqa jetkizer”, – dep Júsip Balasaǵun aıtqan­daı, ultty ilgeriletetin solar. Ondaı iri tulǵalar, keıde qarapaıym sana ólshemine syımaı da jatady. Ulttyq rýh joǵalýy­nyń bir belgisi – usaqtyq, ýaqtyq, kóre almaý­shylyq. Al mundaı keleńsizdikter nadan­darǵa, toǵyshar­larǵa, topastarǵa tán. Mine, osyndaılar 30-shy, 50-shi jyldarda ult zııa­ly­laryn, rýhty tulǵalardy ábigerge túsirdi, úlken bir bóligi­niń túbine jetti. Ondaılar aramyzda áli bar, alda da bolar. Olarǵa qarsy tura bilý úshin de bizdiń etnostyq bilimimiz ben biligi­miz, ishki rýhanı qundy­ly­ǵymyz bolýy kerek. Ulttyq rýhtyń qunyn túsiretin taǵy bir nárse – qazaqqa tán emes qubylystardyń kóp­tep etek alýy. Olar jaǵympazdyq, jaram­saq­tyq, jandaı­shaptyq, paıda­kúnem­dik, dúnıeqońyz­dyq, man­sapqorlyq. Al munyń arǵy atasy teksizdik. Ulttyq bilim rýhanı sabaqtastyq negizi. Etnostar damýynda onyń dúnıe­tanymdyq, rýhanı kózderin elemeý – ult­­syz­dandyrýǵa aparatyn jol. Qazirgi jahandaný zamanynda bul óte qaýipti. Sondyqtan áńgime álemdik bilim berý júıesin kóshirip alýda emes, qajetimizshe paıdalanýda bolýy kerek. Osy oraıda, taǵy bir aıtarymyz, bizge jedeldetip shet elderdiń oqý tehnologııasyna kóshkennen góri, jalań bilim berýden, bilikke kósh­kenimiz jón. Endeshe, jastarymyzdy bilik­tilikke jeteleıtin etnomádenı bilim arqyly, ulttyq tilimiz ben ulttyq máde­nıeti­miz arqyly qazaqy bolmysymyzdy qalyptastyrýymyz kerek. Bilim berý isi – ulttyq rýh pen mádenıet damýynyń eń negizgi irgetasy, ulttyń ómir súrýi úshin de, halyq taǵdyry úshin de asa qajetti shart. El egemendik alǵan kúnnen bastap qalaı oqımyz, qaıtip oqytamyz, kimnen úlgi alamyz, t.b. sııaqty máseleler tóńireginde kóp tolǵanys bolýy da sondyqtan. Búkilálemdik jahandasý kezinde túp tegi­miz­de bar beıimdele, úırene bilý, syılasa jáne syılata bilý qasıetterimizdi de umytpaǵanymyz jón. Aldyńǵy býyn ókilderinde mundaı dástúrdi ustaný bar edi.  Osyny kóre qalǵan HH ǵasyr basyndaǵy qazaq zııalylary Shoqandy, Abaıdy, t.b. erekshe qurmettegen. Máse­len, Ahmet Baıtursynov Abaıdy qazaq­tyń bas aqyny dese, Maǵjan Jumabaev altyn hakim dep dáripteıdi. Olar bir-birin ózara asa qurmettegen. Sondaǵy ólshemderi jeke tulǵanyń el, halyq aldyndaǵy bedeli men qajyr-qaıratyn jumsap atqarǵan ıgi isteri bolǵan. Al búgingi kúni biz tulǵany sheneý­niktiń dárejesimen, adam parasatyn otyr­ǵan kreslosymen ólsheıtin halge jettik. Ulttyq ıdeologııanyń mańyzdy kom­ponentteriniń biri – ult múddesin qor­ǵaý. Ult múddesin qorǵamasaq, biz óz ultymyz­dyń qalypty damýyn qamtamasyz etip, onyń ár túrli mazmundaǵy syrtqy “shabýy­l­­dardan” qorǵanys qabiletterin kúsheıte almaımyz. Ulttyq namys – únemi qorǵaýdy qajet etetin namys. Bul jerde bizge eshqandaı da bosańsýǵa bol­maıdy. Qazirgi qoǵam – ıdeolologııa­lyq kúrestiń qoǵa­my. Sondyqtan bizdiń mem­lekettik tili­mizdiń, ortaq dinimiz ben nanym-senim­deri­mizdiń jáne Qazaqstan­nyń memlekettiligi ıdeıasynyń tóńireginde toptasýymyz mańyzdy. Ult múddesin qorǵaý úshin áýeli ózimiz myqty bolýymyz kerek. Qazaq ǵylymy, qazaq tili, qazaq óneri, qazaq ádebıeti shyn darynnyń joǵary úlgisi bolsa, sonda ǵana ony aıryqsha namyspen qorǵaýǵa bolady. Ulttyq sanasy qalyptasqan adam kez kelgen máseleden syrt qala almaıdy, sóıtip, búkil halyq bolyp el qamyn, el múddesin oılaıdy. Alaıda, ulttyq sana halyq máselesin kóterýge ǵana qaýqarly bolǵanmen, ony sheshýge kelgende dármen­siz, ol úshin sapa kerek. Ol sapa — azamattyqty is júzinde asyrýǵa birden-bir qaýqarly da jigerli ulttyq parasat. Para­­sat bolmaı, ulttyq birlik te bolmaıdy, eshbir ulttyq asý alynbaıdy. – Biz keńestik kezeńde kóptegen ulttyq muramyz ben rýhanı qundylyqtarymyzdan kóz jazyp qalǵan halyqpyz. Jastarymyz­dyń ulttyq qundylyqtarǵa kózqarasyn qalyp­tastyrmaı turyp, ulttyq uıysýdyń erteńiniń irgesin bekem bekittik dep aıta alamyz ba? – О́rkenıetti elderde tarıhı eskert­kish­terdi qorǵaý, tarıhı jadyn saqtaý isi árbir adam men búkil qoǵamnyń jeke isine aınalǵan. Árkim oǵan ult sımvoly retinde qaraıdy, nadandyq jaılaǵan, osyny uǵynbaǵan elderde olaı emes. Endeshe, biz bul saladaǵy kemshili­gimizdiń sebebin tarıhı tamyrymyzdan múldem qol úzip ket­kendi­gimizden emes, bolmasa, máńgúrt­ti­gi­mizden emes, áli de tolyqqandy órke­nıet­ke qol jetkizip, mádenıetti elge aınala almaı jatqan­dyǵymyzdan izdeý kerek bolar. Mádenıet barlyq ýaqytta órkenıettiń damý deńgeıine sáıkestenýge umtylady. Kezinde Kanttyń Eýropa mádenıetin: “biz shamadan tys órkendep kettik, biraq jet­ki­likti dárejede mádenıetti emespiz”, – dep baǵalaýy da sodan bolsa kerek. Biz má­de­­­nıeti­miz ben rýhanı dúnıelerimizge órkenıetti adam turǵysynan qaraı almaı jatyrmyz, ıaǵnı mádenıetti damytý úshin mádenıetke mádenı kózqaras qalyptaspaı jatyr. Bul turǵydan alǵanda, Prezıdenttiń qoldaýymen jáne bastamasymen júzege asyrylyp jatqan “Mádenı mura” baǵdar­la­masyn erekshe ataǵanymyz jón. Ásirese, onyń áleýmettik-gýmanıtarlyq, ádebı-mádenı, rýhanı salalar boıyn­sha shyǵyp jatqandary ulttyq rýhanı qundy­lyq­tary­myzdyń jaı kórinisi nemese júıelengen túri ǵana emes, halyq­tyń rýhanı tarıhy, rýh beınesi. Olardyń bárimizge, ásirese, jas ur­paq­qa bereri mol. Jahandaný zamanyn­da biz sııaq­ty jas memleket­terge óz tóltýma­ly­ǵymyzdy, qaıta­lan­bas ult­tyq bolmy­symyzdy, ulttyq oılaýy­myz ben keıpimizdi saqtap qalýymyz mańyzdy bolyp otyr. XXI ǵasyrda basqa eldermen básekege túse alatyn­daı rýhy bıik mádenıetimizdi qalyp­tastyrǵanymyz jón. О́ıtkeni, rýhy men mádenıeti bıik, tanymy men taǵy­ly­my tutas halyq pen memle­kettiń bolashaǵy da jarqyn bolmaq. Búgingi el men el mıdaı arala­syp ketken zamanda, Qazaqstan jerinde shetel ınvestorlary men azamattary kún sanap kóbeıip kele jatqanda, eldiń qamsyz otyrýyn quptaý múmkin emes. Ásirese, muny búgingi bilim alyp jatqan jastar erekshe túsinýi kerek. – Etnomádenı tárbıeniń, ǵylymnyń bul salasynyń damýy búginde qaı deńgeıde? – Tárbıe máńgilik jáne jalpy­adam­­zat­tyq. Alaıda, qaı halyqtyń bolma­syn bul salada ózine ǵana tán erekshe­likteri­men daralanyp tura­tyn úlgileri bolady. Bul erekshe­likterdiń negizin halyq ǵasyr­dan ǵasyrǵa, urpaqtan urpaq­­qa mıras­qa qaldyryp otyrady. Eger olar­dy jaı hro­nologııaǵa kóshirer bolsaq, qazaq jeri men elindegi ǵasyrlar boıy qalyptas­qan ǵaqlııat­ty úıretý, tárbıeleý, oqytý júıe­leriniń damý dıalek­tıkasyn da túsiner edik. Qazirgi oqý-tárbıe úderisinde biz quby­lystan mánge, qaradúrsindikten teo­rııa­lyq sanaǵa, oqýdy bilikpen ushtas­tyrýǵa betburys jasaýymyz kerek. О́ıt­keni, qazirgi respýblıka mektepterindegi bul máseleni túsinýimiz qarabaıyr túsinik­ter men uǵymdar deńgeıinen asa almaı jatyr. Jeke pánder arqyly teorııalyq negizde urpaq sanasyna sińýge tıisti etnomáde­nıet­­tik órkenıetimizdiń ázirge órge basa almaýy da osydan. Bul turǵyda aýyzǵa alynyp, ustazdar qaýymy arasynda teorııalyq jaǵynan tııanaqtaýdy qajet etip turǵan birden-bir baǵyt – halyqtyq oılaý, úıretý úlgileri men tárbıeleri, olardyń ulttyq erekshelikteri men bilik­teri týraly rýhanı muralarynda kórinis tapqan úlgi-uǵymdary bolmaq. Keńes ókimeti tusynda gýmanıtarlyq ǵylymdar “eýroposentrıstik” úrdister turǵysynan damyp qana qoıǵan joq, jeke oqý quraldary da osy baǵytta jazyldy. Dúnıejúzilik órkenıettiń bir bóligi Shyǵys umyt qaldy, eske alyna qalsa aıtýly tulǵalardyń aty-jóni jaqsha ishinde kórsetilýden aspady. “Qazaqstan Respýblıkasynyń etnos­tyq-mádenı bilim tujyrymdama­synda”: “Etnostyq mádenı bilim – ana tili men tól mádenıetti, álemdik qundylyqtaryn qosa ıgerýge baǵyttalǵan bilim”, – delin­gen. Endeshe, aldaǵy úlken maqsattardyń negizgi­leri: mádenı-etnostyq bilim berý tujy­rym­damasyn damyta otyryp, onyń pedago­gıkalyq teorııasyn jasaý; mádenı-etnostyq bilim berýdiń pedagogıkalyq tájirı­belerin qorytý; mádenı-etnostyq bilim berýdi ómirge engizýdiń tetikterin jetil­dirý bolmaq. О́z kezeginde bulardyń árqaı­sy­syn damyta, zerttep-zerdeleý ýaqyt tala­­by­­nan týyndap otyr­ǵan is. Árıne, bul jol qıyn jol, ol biz­der­den tek mamandyq boıynsha biryńǵaı bilim berýdi emes, sana­ly­lyq pen saýat­tylyq­ty, zerektik pen is­ker­likti, zııaly­lyq pen zor ıntellektini, ásire­se, shydam­dy­lyq pen tózimdilikti qajet etedi. Jalpy turǵydan alǵanda, bilim berýdiń qalyptasqan úsh deńgeıi bar: jalpy standart, kásibı bilim, rýhanı bilim. Kez kelgen baǵdarlamada, onyń ishinde bizde de birinshi, ekinshi deńgeı­lerge basymdylyq beriledi. Naryqty ekonomıka jaǵdaıynda, ol durys ta shyǵar. Biraq, adam boıyndaǵy qundylyq­tardy turaqtandyratyn rýhanı baǵytqa jetkilikti nazar aýdarmaı bolmaı­dy. Qazir ulttyq sananyń ósý kezeńinde – adamnyń rýhanı dúnıesin baıytý kókeı­kesti máselege aınaldy. Sebebi, rýhanı­lyq azaıǵan saıyn ómir qatańdanyp barady. О́mir men ortaǵa degen salǵyrt­tyq pen meıirimsizdik – jastardyń rýhanı kedeı­lenýinen. Taza kásibı bilimmen shekteý – adamı qatynastardyń jattanýy­na ákeledi. Al qoǵam maqsaty buǵan qarama-qarsy. Adam robot emes. Mine, osy ótkir másele eskerilýi kerek. – Ǵalymdar el tarıhyna jańasha kózqaras kerek degendi jıi aıtady. Tarıhty táýelsiz memleket, egemen el turǵysynan tarazylasaq deıdi. Munda etnomádenı tárbıeniń róli qandaı bolmaq? – О́rkenıetti dep júrgen alys-jaqyn shet elder tarıhyna kóz salsaq, HH ǵasyr­dyń aıaǵyna qaraı olardyń bir­qataryn­da aıtarlyqtaı bilim reforma­lary júrgen. Al biz bolsaq bul turǵyda álemdik deńgeıge jetý, úırený, qabyldaý qamynda júrmiz. Osy maqsatta belgili dárejede qujattar da qabyldadyq. Biraq, bizdiń oıymyzsha, osylarmen qatar júr­gizilýge tıis bir nárseni qalys qaldyrý­damyz. Ol jastarǵa etnomádenı bilim men tárbıe berý. Sol arqyly olarǵa azamat­tyq bilim berý isin jolǵa qoıý, ulttyq rýhtaryn qalyptastyrý, patrıottyq tárbıe berý. Jas kezinen bastap Otan degen uly uǵymnyń Ataqonys, Atajurt, Atameken ekenin uqtyrý. Atalmysh ıgilikti iske osy turǵydan kelsek, óziniń jańa damý kezeńin basynan keship otyrǵan orta bilim beretin mektep­terdiń, arnaýly jáne joǵary bilim beretin oqý oryndarynyń is-tájirıbe­lerinde jastarymyzdyń rýhanı dáreje­leri men tárbıe deńgeılerine qoıylatyn talap pen olardyń qalyptasý júıelerin­degi qaıshy­lyq­tardy, olqylyqtardy joıýǵa naqty qadam jasaýǵa betburys bolar edi. О́ıtkeni, respýblıkamyzdaǵy biryńǵaı eýro­posentrıstik tálim-tárbıe­ge negizdel­gen keńestik pedagogıka ǵasyr­lar boıy ekshelip, ómir synynan ótip kelgen qazaq halqynyń urpaq tárbıesin­degi jınaqtalǵan taǵylymyn, tálim-tárbıesin, salt-dástúri­niń ozyq úlgilerin paıdalanbaı, qaısybir tustarda olardy qubyjyq etip kórsetti. Munyń ózi jas­tary­myzdyń arasynda rýha­nı jutańdyq pen óz ultyna jat óreskel minez-qulyq­tyń etek alyp, halqynyń rýha­nı qundy­lyqtaryn óz boılaryna sińir­megen, mán-mazmunyn ıgermegen nıgılıst urpaq­tar legin dúnıege keltirdi. Olardyń birqatary tálim-tárbıelik máni az, maǵynasy taıaz, sheteldik mádenı sarynǵa, óner túrine jappaı elikteýshilik pen tabynýshylyqqa boı urdy. Al úırený men ónege tutý jaıyna keletin bolsaq, qazaq halqy senim men ımanjúzdilikke kende bolmaǵan. – Qazirgi qoǵamdyq damýdaǵy eldiktiń máselesine toqtala ketseńiz. Ulttyq uıysýdyń negizderi bar ma? Oǵan etno­mádenı tárbıe berýdiń barlyq múmkindik­terin paıdalanyp otyrmyz ba? – Eldik sanany qalyptastyrýǵa, ulttyq uıysýǵa memleket júrgizip otyrǵan ishki saıasattyń áseri zor. Munda aıtarymyz, azamattyq sana jáne patrıo­tızmdi nasıhattap, tárbıeleý máseleleri. Osy máselede mem­le­kettik tildi jetildirý, onyń qoldaný aıasyn keńeıtý keleli is ekenin basa aıtý kerek. Bul eldiń búgini men erteńine qatysty, ol urpaqtar sabaq­tastyǵynyń basty arnasy. Biz keıingi urpaqqa eldik, memlekettik, mádenı qundy­lyqtary­myzdy qaı tilde jetkizbek­piz? Mine, másele osynda. Urpaqtar sabaq­tas­­tyǵy – ulttyq, eldik qundylyq­tardyń arnasy. Qundylyqtardy urpaqtan urpaqqa jetkizýdiń odan ózge joly joq. Demek, memlekettik tilde sóılep qana qoımaı, sol tilde qundylyqtar jasap, ony kelesi urpaqqa mırasqa qaldyratyn urpaq tárbıeleý memlekettiń ishki saıasatynyń negizgi baǵyty bolýy kerek. – Zııaly qaýymnyń ulttyń uıysýyn­daǵy róli men jaýapkershiligi qandaı? – Ǵylymda XIX ǵasyrdyń 60-jyl­dary ádebıetshi Boborykınniń engizgen “ıntellı­gensııa” termıni zııalylar qataryna joǵary bilimi bar, aqyl-oı eńbegimen shuǵyldanatyn áleýmettik toptardy jatqyzady. Budan joǵary bilimdiniń bári zııaly atanýy kerek pe degen oı týady. Joq, olaı etsek bul uǵymnyń qadirin qashyrar edik. Meniń oıymsha, zııalylyqty oqyǵanmen, bilimmen shekteý onyń tolyq mazmunyn ashpasa kerek. Máselen, joǵary oqý ornyn bitir­megen adamdarda da zııalylar bar. Aıtalyq ata qazaqtyń toqyǵandary kóp bolǵan. Al búginderi oqymaǵandar joq, biraq mejeden shyǵyp jatqandary az. Endeshe, erkin oıly adam ǵana naǵyz zııaly bola alady jáne onda sol erkin oıyn jetkize alatyn parasat, tulǵalyq sana bolýy kerek. Meniń oıymsha, zııalylar – bılikke qoǵamdyq pikirdi jetkizetin, qalyń buqara­nyń kózin ashyp, iri adamgershilik qundy­lyq­taryn jasaıtyn jáne ony saqtaý jolynda kúresetin adamdar. Endeshe, zııaly­lar shyndyqty aıtýlary, pikirlerin irikpeýleri kerek. Al bizde úlkenimiz bar, kishimiz bar, daıyn pikir, daıyn oıdy aıtýmen kelemiz. Ol jaýap­syz­­dyq. Eń aldymen, óz ustanymyńnyń, óz ar-uıatyń­nyń aldynda úlken jaýap­kershilik bolýy kerek. Sol jaýapkershilik ultyńnyń, qoǵamyń­nyń aldyndaǵy jaýapkershilikke ulasady. Zııaly jeke bas múddesin ult múddesimen sáıkestendire bilý kerek. Muqaǵalıdyń: “Aıtaryn ashyp aıtqan abaılamaı, Darıǵa-aı Mahambetter, Abaılar-aı!” deýi de sodan bolsa kerek. Zııalylardyń ishki rýhanı birligi memleket pen ulttyń arman-ańsary jolyn­daǵy taǵdyrly máseleler – ulttyq qaýipsiz­dik pen saıası turaqtylyq turǵy­syn­da da asa mańyzdy. Bizdińshe el eko­no­mıkasy órkendep, el-jurttyń mádenı-rýhanı eńsesi de kóterilip, sonymen birge álemdik aqparat tasqyny árqıly jat aǵymda údep kele jatqan ýaqytta zııaly qaýymnyń qoǵamdaǵy orny men qyzmet etýi ishki esepke qurylǵan pendeshilikten, abyroı ápere bermeıtin usaq-túıekten ada bolyp, týǵan atamekeni men ultyna adaldyq tanytýy erekshe azamattyq parasat bıiginen kórinýi, atyna zaty saı bolýlary kerek. Kóne qazaq qaýymyna kóz salsaq, aıta qalarlyqtaı bilimi bolmaǵanymen, olar ar-ujdanyn, ımanyn janyna serik etken top bastaǵan serkeler boldy. Keıingi uzaq jyl­ǵy bodandyq, ultqa jasalǵan genosıd halyq­tyń saǵyn syndyryp, serkelerin azap­qa saldy. О́tirik jalamen halqy aldynda qaralaý jumystaryn júrgizdi. Bul sol kezdegi bıliktiń sanaly jasalǵan isteri edi. Sonyń nátıjesinde, keńestik bılik tusynda qalyptasqan “jańa tıptegi” qazaqtyń “sosıalıstik turǵy­daǵy” zııaly toby dúnıe­ge keldi. Olar óziniń ulttyq tarıhynan dini­nen, dilinen, tipti tilinen de, ulttyq salt-dástúrinen de qol úzip, tolyǵy­men ultsyz­danýǵa bet aldy. Osy top nemese solardyń sońyna ergender áli kúnge deıin bılik basyn­da otyr. Aldymyzda olardyń dúnıe­tanymyn táýel­sizdik rýhymen jań­ǵyr­typ, halqy­nyń múddesine basyn tikken nurly alashshyl zııaly toptyń deńgeıine kóterý nemese ózderiniń kóterilý maqsaty turýy kerek. Sondyqtan da bizdiń búgingi zııaly toby­myz rýhanı jaǵynan alashshyl toptyń deńgeıine kóterile almaı jatyr. Alashshyl zııalylar Abaı aıtqan “nurly aqyldyń” jolymen júrse, bizdiń zııaly­lar ázirshe Abaı aıtqan “sýyq aqyldyń” shy­laýyn­da júrgendikten pendeshiligi basym, toǵyshar­lyq pıǵyl­daǵy qaryn qamy­nan shyǵa almaı keledi. Zııalylar sapaly jolmen júre otyryp, ózderiniń óneri men aqyl-oıy arqyly halyq­ty tárbıeleý joldaryn qaras­tyryp, memle­kettik ıdeologııany halyq sanasyna sińirý­ge qyzmet etýi shart. Sonda zııaly top el birligine de, eline de adal jáne azamattyq ustanym turǵysynan qyzmet etedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Satybaldy SÁÝIRBAI. Aqtóbe oblysy.