Ekologııa pánin engizýge ázirmiz be?

Nátıjege jetý joly jeterlik

Osy saýaldardy Bilim jáne ǵylym mınıstrligine joldaǵanymyzda, atalǵan vedomstvo Prezıdent tapsyrmasynyń oryndalýy týraly tarqatyp aıtýǵa ázirge erte ekenin jetkizdi. Áıteýir, erteń tapsyrmanyń oryndalýyn talap etkende asyǵystyqqa urynyp, sapasyz oqýlyq shyǵarýǵa alyp kelmese bolǵany.

Árıne oqýlyq ázirlenip, mektep baǵ­darlamasyna engiziletini anyq. Biraq osy arada bir suraq týady: «Jańa pán jańa bilim bere me, álde mekteptegi pán­derdiń ekologııaǵa qatysty taqy­ryp­tarynan quralǵan oqýlyq bolyp shyǵa ma?». Prezıdent bastamasynyń iske asý nátıjesi de osy suraqtyń jaýaby­nan kórinetin sekildi. Eger qurama oqý­lyq bolsa, onda oǵan arnaıy saǵat bólip, onsyz da kóp pánderdiń qataryn kó­beıtkenshe, barlyǵynda bolmasa da birneshe pánge kiriktirip oqytýǵa bolatyn dúnıe shyǵarýǵa bolmas pa... Mektepte bastaýysh synyptarǵa 40 jyl sabaq berip zeınetke shyqqan muǵalim Aınagúl Erkinbekqyzy osyndaı oı aıtty.

«Bizdiń kezimizde tabıǵattaný degen pán boldy. Sol sabaqta balalardy tabıǵatpen tanystyryp, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baýlıtynbyz. Nemerelerdi oqytqannan bilemin, qazir mektep oqýshylary onsyz da pánderdiń jáne soǵan sáıkes oqý júktemesiniń kóptiginen, baǵdarlamanyń aýyrlyǵynan qınalyp júr. Oǵan taǵy bir jańa pándi qossaq, odan saıyn mıy ashıdy. Onyń ústine bir pán­ge saǵat bólýden góri mektep baǵ­dar­­lamasynda oqytylyp jatqan pánderge saǵat qosqan tıimdirek. О́ıtkeni eko­lo­­gııa barlyq salada bar, onyń aıasyn taryl­­typ, bir pánge syǵymdap qoımaǵan jón.

Aıtalyq, mýzyka páninde tabıǵat ana, qorshaǵan ortany qorǵaý týraly án aıtýǵa bolady. Al bıznes týraly jańa pánde qoqys qaldyqtaryn qaıta óńdeýmen aınalysatyn kásip túrlerin sóz etse, hımııa pánine hımııalyq zattardyń aýany qanshalyqty lastaıtynyn zertteıtin taqyryp qosqan jaqsy», deıdi zeınetker-muǵalim. Negizi bul oı sheteldik bilim berý júıesindegi jańa úrdistiń talabyna saı keledi. Qazirgi tańda bilim men ǵylym salasy ozyq damyǵan elder mektep baǵdarlamasyndaǵy pánder sanyn qysqartýdy qolǵa alyp jatyr.

Basty pánderge basymdyq beri­ledi de, qalǵan pánder baǵdar­la­madan alynyp tastalady. Dese de, qysqartý keı pánderdi mektep baǵdarlamasynan múlde alyp tastaýmen ǵana júzege asyrylmaıdy. Uqsas pánderdi biriktirý, taqyryptaryn kiriktirý arqyly da qysqartýǵa bolady. Onyń bir úlgisin kezinde Elbasy N.Nazar­baev ta (2017 jyly sol ýaqyt­taǵy Bilim jáne ǵylym mınıstri Er­lan Saǵadıevke 5 kúndik bilim berýge kóshý úshin oqýdy uzartpaı, pán­derdi qysqartý keregin aıt­qan) usynyp, nátıjesinde qazaq tili men ádebıeti bir pán, bir oqýlyq bolyp shyqty.

Túptiń túbinde biz kútken ná­tı­je – tabıǵatty, Jer-ananyń rı­zyǵyn qorǵaýǵa qabiletti urpaq tár­bıeleý. Osy nátıjege qol jet­kizýdiń jalǵyz joly pán engizý ǵana ma?

Ekologııalyq bilim balalarǵa ǵana kerek pe?

Iá, Memleket basshysynyń memlekettik saıasat bıiginen kóz­degen maqsaty óskeleń urpaqqa eko­logııalyq tárbıe men bilim berý ekeni anyq. Bul maqsatqa bir ǵana jańa pán engizýmen qol jet­kizý múmkin emes. Jo­ǵary­­daǵy tájirıbeli pedagog aıt­qan­daı, balalardyń boıyn­da ekologııalyq mádenıetti qalyp­­tastyrý taqyryby mektep baǵdar­lamasyndaǵy birqatar pánge kiriktirilse, jańa bastama laıyq­ty nátıje kórsetetindeı. Alaıda birneshe pánge jańa taqyryp qosý úshin júıeli túrde arnaıy oqý-ádistemelik keshen ázirleýge týra keledi. Onyń mazmuny qan­shalyqty baı bolsa, ómirde qoldanýǵa bolatyn bilimniń qory da sonshalyqty mol bolmaq. Mun­daı mańyzdy jumys shyn máninde bastalyp ta ketti.

Qazaqstandaǵy BUU-nyń Damý jónindegi baǵdarlamasy aıasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen elimizde ekologııalyq mádenıetti nasıhattaý jobasy óz jumysyn bastady. «Bilim berýdiń ınnovasııalyq múmkindikteri men modernızasııasy: eldiń turaq­ty damýy úshin ekologııalyq má­denıet jolynda» atty jańa joba­nyń keńesshi-sarapshysy Gúlnar Qusıdenova: «Klımattyń ózgerýi, qorshaǵan ortanyń las­tanýy jáne basqa ekologııalyq máseleler qazirgi zamannyń basty problemalarynyń birine aınaldy. Bul sheshýshi saıası áreketti ǵana emes, kóptegen adamnyń minez-qulqyn ózgertýdi de qajet etedi. Bilim – balalarda, jastarda jáne eresekterde qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraýdy qalyptastyrýdyń eń jaqsy qu­raly. Ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý jobasy aıasynda­ balabaqshadan ýnıversıtetke deıingi úzdiksiz ekologııalyq bi­lim berýdiń keshendi modeli jasalady. Onda jerdi tozyp ketý­den qorǵaý, sýdy, energııany únem­deý, bıoalýantúrlilikti saq­taý, aýanyń sapasy, turmystyq qat­ty qaldyqtardy bólek jınaý jaıy qarastyrylady. Bul model elimizdegi mektepterge ja­ńadan engizilgeli jatqan eko­­logııa páni úshin negiz bola alady», deıdi. Demek, pánge, bi­lim mazmunyna negiz bolatyn­ júıeli joba ázirlenip jatyr eken. Biraq onyń sulbasy áli daıyn bolmaǵandyqtan, ja­ńa pánge negiz bolady deý qıyndaý. Degenmen sarapshynyń úzdiksiz ekologııalyq bilim berý týraly tolǵamy kóńil qoıýǵa turar­lyq. Sebebi ekologııalyq bilim tek oqýshylarǵa ǵana emes, ba­la­baq­sha tárbıelenýshi­leri­ne, stý­dentterge, barlyq izdený­shige qa­jet. Jáne eko-sa­rap­shynyń oıyn­sha, balalar men jastarda ǵana emes, jalpy eresekterde de ekologııalyq máde­nıet qalyp­tastyrýdyń ma­ńyz­dylyǵyn eske­rýi oryndy. О́ıtkeni otyrǵan jerine shaq­qan shemishkesin, janýarlar men qustar sý ishetin ózen-kólge bosaǵan bótelkesin tastap kete beretinder – balalar emes, kóbine eresekter.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, EQ

О́zi oqymaǵan adam ózgeni qalaı oqytady?

«Ekom» qoǵamdyq birlesti­giniń jetekshisi Svetlana Mogı­lıýk ekologııalyq bilim berý salasyndaǵy 90-jyldardan bergi aýqymdy tájirıbesine súıenip, sapaly oqýlyqtyń 2 aıda daıyn bolmaıtynyn jetkizdi. «Mektepterge ekologııalyq bi­lim beretin arnaıy pán kerek. Peda­gogıka salasynda 20 jyldan asa ýaqyt eńbek ettim, sondyqtan bilim baǵdarlamasyn da, jańa oqýlyqty da endigi qalǵan eki aıda jańa oqý jylyna ázirleý múmkin emes ekenin aıta alamyn. Men joǵary oqý ornynda sabaq bergen kezimde «Turaqty damý ekologııasy» degen pán boldy. Osy pán ýnıversıtettegi barlyq mamandyqta oqytyldy. Qazir bul pándi tańdaý boıynsha ǵana oqytady. Bul pán negizi kez kelgen saladaǵy mamandarda ekologııalyq problemalardy sheshý, eń bolmasa máselelerdi boldyrmaý qabilettilikterin qalyptastyratyn edi. Eń aldymen osy júıeni qalpyna keltirý kerek. Biz turaqty damý úshin ekologııalyq bilim berýimiz kerek», deıdi S.Mogılıýk.

Eko-belsendi pedagogtiń usy­nysynda júıelilik bar sekildi. Sebebi biz arnaıy oqýlyq ázir­lep, jańa pándi mektep baǵdar­lamasyna engizgenimizben, ony­­ oqy­tatyn mamandy qaı­dan­ tabamyz? Mekteptegi pán­der­­ge ekologııalyq bilim bere­tin taqyryptardy qosý kerek deımiz. Ony aldymen ózi oqy­maǵan adam qalaı ózgege oqy­tady? Sol sebepti birinshi maman daıarlanýy kerek-aq. Áıt­pese dene shynyqtyrý páni mu­­ǵa­li­miniń bıologııa páninen sa­baq bergenindeı tirlik bolyp shyǵady.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi uıymdastyrǵan ekologııalyq máselelerge qa­tysty dóńgelek ústelde reseı­lik ekobloger Roman Sab­lın sol­tústiktegi kórshi elde qurylǵan eko­logııalyq bilim beretin onlaın-mektepterde qazaqstandyq balalardyń oqyp jatqanyn aıtty. Bul degenimiz – elimizdegi balalar ekologııalyq bilimdi syrt­tan alyp júr degen sóz. Iаǵnı Qazaqstanda ekologııalyq bilimge suranys bar. Al suranys qashanda qanaǵattandyrylýy qajet.