Japonııa mektebi: Ulttyq bilim berýdiń zamanaýı ozyq júıesi

Japon mektepteri shıoýgakkoý, chııýgakkoý, koýtoýgakkoý degen úsh satydan turady. Bastaýysh mektep – shıoýgakkoý­da oqýshylar alty jyl oqıdy. Orta mek­tep – chııýgakkoý men joǵary mektep – koýtoý­gakkoýda úsh jyl bilim alady. Son­da japon balasy mektepte barlyǵy on eki jylyn ótkizedi. Joǵary mektepti bitir­gen soń ýnıversıtetke túsýine bolady. Bas­taýysh pen orta mektep mindetti bilim satysy sanalady. Bastaýysh pen orta bilim tegin beriledi, al joǵary mektep aqyly. Japon mektepteriniń bul úsh túriniń ǵımarattary bólek-bólek ornalasqan.

О́mirlik ustanym – esh nárseden qatelespeý

Jalpy, japondar bilimqumar halyq. Bilim jınaý adamnyń ómir boıy aınalysatyn isi dep esepteıdi. Esh nárseden qateles­peý­di ómirlik qaǵıdattyń biri sanaıdy. Sondyqtan bul elde oqýshylardyń sabaq­tan qalýy, mektepke keshigip barýy, mek­tep erejesine baǵynbaýy joqqa tán. Ár dúı­senbide, oqýshylar bir qatarǵa tura­dy da, mektep dırektorynyń on bes mı­nýttyq sózin tyńdaıdy. Bir synyptyń oqý­shy­lary ózderine tıesili kabınette oty­­rady. Oqýshylar sabaqtan qalmaıdy. Mek­­tepke ýaqytynda baryp, barlyq sa­baq­­qa qatysý, tııanaqtylyq joǵary baǵa­­lanady. Sabaq kezinde tamaq jeý, taǵy basqa beıádep áreketterden ózderin aýlaq ustaıdy.

Baldyrǵan balabaqshadan soń bas­taýysh mektepke qabyldanarda emtıhannan ótedi. Bastaýysh mektepte oqý jeńil, úı tapsyrmasy berilmeıdi, qıyn emtı­handar joq. Japonııadaǵy bas­taýysh mekteptiń basty maqsaty – bala boıyn­da mádenıetti adam qasıetterin qalyp­tastyrý, jalpy bilim negizderimen tanys­tyrý. Oqýshylar 4-synypqa deıin emtı­han tapsyrmaıdy, óz betimen oryn­daǵan shyǵarmashylyq jumystaryn ótkizedi.

Balalarǵa qorshaǵan ortany súıýge úıretý, ádeptilikke tárbıeleý – bastaýysh bilim júıesiniń negizgi mindeti. Negizinen japon tili, mýzyka, áleýmettaný pánderi, beıneleý óneri, úı sharýashylyǵy, arıf­metıka, tabıǵattaný oqytylady, eńbek­ke baýlý, dene shynyqtyrý da bar. Mek­tepterde arnaıy jabdyqtalǵan kabınet­te «Otbasy tárbıesi» degen pán oqytylady. Al «Qarııalarǵa qurmet» dep atalatyn sabaq barysynda balalar aqsaqaldarmen júzdesip, sharýasyna qolǵabys tıgizedi. Egistikte oraq oryp, kelsappen kúrish túıýge de bastaýyshtan baýlıdy.

Oqýshylar adamdy qurmetteýge, tabı­ǵatty aıalaýǵa, ortaǵa zııan keltiretin áre­ket­ten aýlaq bolýǵa tárbıelenedi. О́zin-ózi ustaı bilý, qanaǵatshyldyq, qoǵam úshin eńbek etý – basty tárbıe baǵyty.

Bárinen mańyzdysy – ana tili

Birinshi synyptan bastap kokýgo (memle­kettik til) páni mindetti túrde oqyty­lady. Japon tili – barlyq pánniń aldynda turǵan eń mańyzdy sabaq. Japonııada memlekettik til pániniń mańyzy zor. Kokýgo – balanyń ana tiline súıispenshiligin oıatýmen qatar, ejelgi japon tiliniń ereksheligin sanasyna bekitetin oqý júıesindegi basty ilim. Aǵylshyn tili orta mektepte oqytylady. Biraq balanyń ulttyq jazý, oqý tilin klassıkalyq deńgeıde bilip shyǵýy bárinen mańyzdy sanalady.

Barlyq pán tek memlekettik tilde oqy­tylady. Bastaýysh mekteptegi eń kóp saǵat sany da kokýgo pánine bólingen. Ki­tap­qa súıispenshilik bala boıyna bala­baq­shadan sińedi. Bastaýysh mektepte oqý­shy­lardyń kitapqumarlyǵyn arttyratyn túrli sharalar ótkiziledi. Budan bólek japon balasy aptasyna kem degende bir ret mektep kitaphanasyna baryp, kitap oqýǵa mindetti. Sondaı-aq aptasyna birneshe márte ótetin synyptaǵy on mınýttyq kitap oqý sharasyna oqýshylar túgel qatysady.

Bilim mınıstrliginiń usynysy bo­ıynsha ár mektep oqýlyq tańdaý men bilim berý baǵytyna ózi jaýapty. Mektep formasyn da ár mektep oqýshylardyń qalaýyn eskere otyryp, ózi tańdaıdy. Orta mektepte memlekettik til, ınformatıka, Japonııa tarıhy, dúnıejúzi tarıhy, deneshynyqtyrý, mýzyka, aǵylshyn tili, jaratylystaný pánderi oqytylady. Úsh jyldyq joǵary mektepte oqýshylar kóne jáne qazirgi japon tili, Japonııa tarıhy, geografııa, dúnıejúzi tarıhy sııaqty gýmanıtarlyq pánder, áleýmettaný, etıka, saıasattaný, ekonomıka tárizdi qoǵamdyq ǵylymdar, óner, dene shynyqtyrý, aǵylshyn tili, ınformatıka boıynsha bilim alady. Budan bólek oqýshyǵa belgili bir kásip boıynsha kýrstar tańdaýǵa erik berilgen. Bastaýysh mektepte sabaq 45 mınýtqa sozy­lady, kúnine tórt sabaqtan aspaıdy. Orta mektepte sabaq 50 mınýtqa sozylady. Sabaqtar arasyndaǵy úzilis 5-10 mı­nýt, tús kezinde as ishýge arnalǵan bir saǵat bar. Joǵary mektepte oqýshylar sabaq­tan keıin túrli úıirmelerge qatysatyn­dyqtan, bar ýaqyty mektepte ótedi.

Mektep formasyna qatysty barly­ǵyna ortaq talap bar. Balalar mektepke birdeı sómke ustaıdy. Qyz balanyń sabaqqa betin, tyrnaǵyn, shashyn boıap kelýi, shashyn jaıyp júrýi, denesine tatý tańbasyn beıneleýi, kelte kóılek kııýine tyıym salynǵan. Qyzdarǵa shash buıralaýǵa da ruqsat joq. Oqýshylarǵa aq, qara, qoıý kók tústi shulyq kııýge bolady. Basqa tústi shulyq kııýge ty­ıym salynǵan. Mektep aýlasynda tyıym salynǵan árekettiń biri – bozbala men boıjetkenniń ońasha kezdesýi. Jalpy, japon qoǵamynda ul men qyzdyń mektepte oqyp júrip, mahabbat oqıǵalaryn bastan keshirýi jat úrdis. Oqýshy bilim alý jolynda bóten nársege alańdamaýy kerek.

Japon oqýshylary álemdegi bos ýaqyty joq eńbeksúıgish balalardyń sanatyna jatady. Oqý jyly úsh semestr­den turady: birinshi semestr sáýir aıynan shildege deıin, ekinshisi qyrkúıekke deıin sozylsa, úshinshi semestr qańtar men naýryz aralyǵyn quraıdy. Japon balalary demalys degendi bilmeıdi. Mektepke degen qurmeti sonshalyq, kanıkýl kezinde de úıirmelerge úzbeı barady. Jazǵy demalys kezinde balalar mektep úıirmelerinde jyl boıy jınaǵan bilimin is júzinde shyńdaıdy. Balalar kanıkýl ýaqytyn da emtıhanǵa daıyndalýmen ótkizedi. Basqa elde balalar kanıkýlda qydyryp, demalsa, japon balasy kitap oqyp, shyǵarmashylyqpen aınalysady, ózin qyzyqtyrǵan belgili bir salaǵa qatysty izdenýshilikpen shuǵyldanady. Oqýshylar mektepten tys ártúrli pán boıynsha bilimdi jetildiretin djıýký dep atalatyn kýrstarǵa qatysady. Mek­teptegi sabaq aıaqtalǵan soń joǵary synyp oqýshylary túgel djıýkýge baryp, kesh­ke deıin oqıdy.

Emtıhan tozaǵy

Emtıhandar orta mektepte bastalady, jylyna eki-úsh ret tapsyrady. Em­tı­han tapsyrý kez kelgen japon úshin qıyn ári jaýapkershilikti talap ete­tin mańyzdy is sanalady. Emtıhan sy­naǵyna daıyndalý barysy azapty eńbek ekeni sózsiz. Japon balasynyń em­tı­hanǵa úlken jaýapkershilikpen qaraýy­nyń belgisi «shıkendjıgoký» (emtıhan tozaǵy) degen sózden baıqaýǵa bolady. Jo­ǵary oqý ornyna mektep emtıhany men ýnı­versıtettiń qabyldaý emtıhanyn tapsyrý arqyly túsedi. Mektepti 12 jyl bo­ıy óte jaqsy oqyǵan shákirtter de emtı­han tapsyrady, olarǵa elden erekshe je­ńil­dik jasalmaıdy. Oqýshylardyń bilimi áriptik tańbamen nemese balmen baǵalanady.

Emtıhan bastalardan bir apta buryn úıirmeler jumysyn toqtatady. Bul oqý­shylardyń basqaǵa alańdamaı, emtı­hanǵa tyńǵylyqty daıyndalýy úshin qajet. Emtıhandar ádette jazbasha tapsyrylady. Orta mektepti bitirgen balalar elıtaly joǵary mektepte oqý úshin emtıhandy laıyqty deńgeıde tap­syrýǵa umtylady. Orta mektepten soń kásibı ýchılıshelerde bilim alýǵa bolady. Kásibı ýchılısheler, tehnıkalyq kol­led­jerge oqýǵa tapsyrý ońaı emes. Japo­nııada kásibı jumysshylar joǵary baǵa­lanatyndyqtan synaq ta úlken. Kóp­tegen tehnıkalyq kolledjder iri kásip­oryndarǵa qaraıdy, túlekter mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalastyrylady.

Tárbıe men tártip qatar ushtasqan japon mektebinde oqýshylardyń muǵalim aldyndaǵy jaýapkershiligi joǵary. Muǵalim synypqa kirgende bastaýymen oqýshylar oryndarynan turyp, ustazǵa ıilip amandasady. Sodan soń sabaq bastalady. Oqýshylar ár sabaqtyń basy men sońynda muǵalimge ıilip, taǵzym etedi. Japon oqýshylarynyń sabaqqa qatysý kórsetkishi 99,9 paıyzdy quraıdy. Iаǵnı bul elde oqýshylar sabaqtan qalmaıdy, keshikpeıdi degen sóz. Shákirtterdiń ustazdarǵa degen qurmeti joǵary. Sabaq kezinde basqa nársege alańdap, muǵalimdi tyńdamaý úlkendi syılamaýdyń nyshany retinde qabyldanady. Japon balalarynyń elden erek tártipti ekeni sonshalyq, eger muǵalim kenetten naýqastanyp, jumysqa kele almasa, oqýshylar shýlap, sabaqtan qashpaıdy, berilgen tapsyrmany synyp ishinde oryndap otyra beredi.

Japon mektebinde oqýshylardyń áreketti tańdaý erkindigi berilgen. Ár mektepte seıtokaı degen oqýshylar keńesi jumys isteıdi. Atalǵan keńeste basshy, orynbasar laýazymdaryna saılanatyn bala mektep ujymy aldynda baıandama jasap, atqaratyn isteri men josparlarymen tanystyrady. Japon mektebiniń ózgege uqsamaıtyn taǵy bir ereksheligi, synyptaǵy oqýshylar quramy men muǵalimder jyl saıyn aýysyp otyrady. Bul balanyń úırenshikti ortada tuıyqtalyp qalmaı, jańa jaǵdaıǵa beıimdelýi úshin kerek.

Bul elde oqýshylarǵa kisi qyzyǵarlyq jaǵdaı jasalǵan. Mektepter balalardyń jaıaý qatynaýyna yńǵaıly bolýy úshin úılerge jaqyn salynǵan. Tokıo sııaqty iri qalalarda «Balalar júredi» degen tańbasy bar arnaıy qyzyl kirpishpen erekshelengen, kólik ótpeıtin joldardy kórýge bolady. Balalar júretin sýgakýro dep atalatyn jaıaýjol kólikter sapyrylysqan trassadan bólek tóselgen. Balalar osyndaı qaýipsiz jol arqyly mektepke jaıaý qatynaıdy. Oqý jyly bastalarda ata-ana mektepke balasy júretin sýgakýronyń, ıaǵnı úı men mektep arasyndaǵy jaıaýjoldyń kartasyn syzyp ótkizýi kerek.

Ár aýlanyń balalary «han» dep ata­­latyn top quryp, mektepke top­tasyp qatynaıdy. Ata-analar komı­teti balalardyń jol qaýipsizdigin qada­ǵalaı­tyn kezekshilik uıymdastyrady. Buǵan qosa aýdandaǵy zeınetker turǵyndar da arnaıy jaryq shaǵylystyratyn kúrteshe kıip, balalardyń mektepke baryp-kelýin qosymsha baqylaıdy. Iаǵnı topbasshynyń japon balasy mektepke eshqashan jalǵyz qatynamaıdy. Keıbir jekemenshik mektepter úılerden shalǵaı ornalasqan jaǵdaıda oqýshylar qoǵamdyq kólikpen qatynaıdy. Oqýǵa kólikpen baratyn balalar da úlkenderdiń udaıy baqylaýynda bolady. Mektepter balalar minetin qoǵamdyq kólikter men aıaldamalar týraly tolyq málimetti tir­kep, oqýshy mektepke baryp-keletin dál ýaqytty belgilep otyrady.

Balalar joldan ótkende bastarynda ashyq sary tústi telpek, qoldarynda ar­naıy jalaýsha bolady. О́tpe jolda oqý­shylar júrgizýshilerge qol kóterip, «toqtaý» jóninde belgi beredi. Muǵa­limder men ata-analar balalarǵa kún sa­ıyn jol qaýipsizdigi erejelerin saqtaýdy es­kertip otyrady. Bala mektepten qaıt­qanda basqa baǵyttaǵy kólikke minip nemese dúken aralap ketse, ata-anasyna sógis jarııalanady. Balalardyń kóshedegi qaýip­sizdigine polısııa da jaýapty. Polı­sııa qyzmetkerleri oqýshylarǵa ar­nal­ǵan aksııalar uıymdastyryp, mek­tepke jaqyn jol aıryqtaryna kezek­shilikke shyǵyp turady. Randoserý dep atala­tyn oqýshy sómkesi de balanyń qaýip­siz­digin jan-jaqty oılastyryp ja­salǵan. Sóm­kege oqýshy qajet jaǵdaıda qolda­na­tyn jaryq shashatyn belgi japsyrylyp, ysqyrǵysh, t.b. quraldar bekitilgen. Bu­ǵan qosa zamanaýı GPS fýnksııaly sha­ǵyn uıaly telefon salatyn qaltashasy bar.

Japon mektebinde ashana joq, tamaq arnaıy dárilenip tazartylǵan bólmede ázirlenip, arnaıy qoraptarǵa salynyp, sy­nyptarǵa jetkiziledi. As isherde oqý­shylar partany jaqsylap súrtip, úıinen ákelgen shúberek tóseıdi. Sodan keıin basyna arnaıy tigilgen telpek kıip, aldyna aljapqysh baılaıdy. Oqýshylar belgili bir ýaqytta tamaqtanady. Tamaqty oqý­shy­larǵa kezekshi oqýshy úlestiredi. Oqý­shy­lardyń as-sýyna tek aspazdar jaýap­ty emes, medısına qyzmetkerleri taǵam quramyn udaıy tekserip, sapasyn baqy­lap otyrady. Mekteptegi tamaq jergi­likti ónimderden ázirlenedi. Túski as aıaq­talǵanda oqýshylar ydystardy jınap, jýatyn orynǵa aparady. Japon mektep­teriniń ózgege uqsamaıtyn taǵy bir erek­sheligi, synyptyń, aýlanyń, tipti dáret­hananyń tazalyǵyna oqýshylardyń ózi jaýapty. Sabaq aıaqtalǵan soń oqý­shy­lar kezektesip, synypty, dálizdi, dáret­hanany (ýnıtazyna deıin) jýyp, tazalaıdy.

Sharafat JYLQYBAEVA,

japontanýshy