PETROPAVL QYZYLJAR DEP QAÝLYMEN ATALǴAN

Bul ózi teriskeıdegi qazaqty ǵana emes, el tarıhyn, jer taǵdy­ryn qasterleıtin jandardyń bárin de oılandyryp, tolǵandy­ryp, búıi­rine tastaı batyp júrgen, tolǵaǵy jetken, basy ashyq, daý týǵyzbaıtyn másele dep oılaımyn. Áńgime – kóne qala Qyzyljarǵa tarıhı ataýyn qaıtarý jaıynda bolyp otyr. Osy másele búgin ǵana kóteri­lip otyrǵan joq. Aqyn-jazý­shyla­rymyzdyń tamyry tereńge boılaı­tyn eńbekterinde kezdese­tin derek­terdi bylaı qoıǵanda, Petropavl ótken ǵasyrdyń ba­syn­da, naqty aıtsaq, 1925 jyly resmı túrde Qyzyljar dep atal­ǵan. Mine, sol kezderde Qazaq­stannyń astanasyn­daǵy Úkimet oryndarynan joldan­ǵan hattarda qalanyń burynǵy “Petropavl” ataýy toqtatylyp, “Qyzyljar” dep jazyla bastaǵan. Zer salyp qaraǵan adam bul ózgeristiń tegin emestigin baıqaýǵa tıis. Ol az bolsa, naq sol kezdegi eldiń bas gazeti “Pravda” Petro­pavl­dyń Qyzyljar bolyp ózger­geni týraly habar jarııalaǵan. Buǵan 1925 jylǵy shildeniń 18-inde Aqmola gýbernııalyq atqarý ko­mıteti (ol kezde Qyzyljar osy gý­bernııanyń ortalyǵy) tóralqa­sy­nyń Petropavldy resmı túrde Qyzyljar dep ataý týraly qaýly qabyldaýy jáne ony Qazaq Res­pýb­lıkasy Ortalyq atqarý komı­teti bekitip, 19 qyrkúıekte óziniń qaýlysyn shyǵarǵany negiz bol­ǵan. Bul qujattyń bir danasy Más­keý­degi Búkilodaqtyq orta­lyq atqarý komıtetine (BOAK), kó­shirmesi Qyzyljarǵa jiberilgen. Bul jóninde belgili jýrna­lıst Jaqsybaı Samrat “Egemen Qazaq­stan” gazetine san márte, egjeı-teg­jeıli jazǵan bolatyn. Qazaq Res­pýblıkasynyń qala ataýyn óz­gertý týraly qaýlysyn­da Ortalyq atqarý komıtetiniń sol kezdegi tóraǵasy Myńbaev pen hatshysy Aralbaev basqa sebeptermen qatar, Qyzyljar ataýynyń qalaǵa qazaq halqynyń ejelden qoıǵan tól ataýy ekendigin atap kórsetken. Bul resmı hat Búkilodaqtyq ortalyq atqarý komıtetinde   1925 jyldyń 30 qyrkúıegi kúni qabyl­danǵan. 2 qazan kúni ol ákimshilik komıssııasynyń qa­raýyna jibe­riledi. Alaıda, ákimshilik komıs­sııasy máseleniń qaralýyn sozbaq­qa salyp, ún-túnsiz jatyp alady. 29 qazan kúni BOAK Ulttar bóli­miniń hatshysy Iýmakaev ákimshilik komıssııasyna “Petropavl qalasyn Qyzyljar dep ataý týraly istiń jaıyn jedel habarlaýlaryńyzdy suraımyz” dep telefonogramma joldaıdy. Reseı muraǵatynan osy iske baılanysty alynǵan qujattar­dyń arasynda ákimshilik komıs­sııanyń Qazaq Respýblıkasy Or­talyq atqa­rý komıtetinen jol­danǵan usynys­ty qaraǵan hatta­masy joq bolyp shyqty. Soǵan qaraǵanda, bul másele komıssııa­da qaralmaǵan. Al jaýapty ákimshilik komıssııanyń tóraǵasy Delobrodov pen hatshysy Troıs­kııdiń syrtynan “kóshirmesi durys” dep jazyp, belgisiz bireý jibere salǵan. Osynyń durysty­ǵy kúmán týdyrady. О́ıtkeni, onda ákimshilik komıssııasy bas­shy­lary­nyń aty-jónderi kórse­til­genimen, qoldary joq. Mun­daıda túpnusqa qujattyń ózi jiberilýi kerek edi ǵoı. Taǵy bir túsiniksiz jáıt – jaýap hat taǵdyryna alańdap, qaıta-qaıta suraý salyp jatqan Búkilodaqtyq Ortalyq atqarý ko­mı­tetine jibe­ril­meı, Qazaqstannyń Máskeýdegi ókildigine joldanǵan. Bul – BOAK taǵy da jaýap berýdi talap ete bastasa, “Qazaq ókildigine jaýap jiberildi” dep aldarqata salýdyń amaly bolǵan sııaqty... Mine, ultymyz úshin mańyzy bar máseleniń taǵdyryn áldekim­der osylaı atústi sheshe salǵan. Osyǵan oraı elimizdiń bas gazeti “Egemen Qazaqstan”: “Táýelsiz eli­mizdiń Úkimeti Qazaq KSR Ortalyq atqarý komıtetiniń 1925 jylǵy 19 qyr­kúıektegi qaýlysy­nyń negizin­de Petropavldyń ataýyn Qyzyl­jarǵa ózgertse onyń eshqandaı zań buzý­shylyǵy bolmas dep oılaı­myz. О́ıt­keni, Qazaqstan Respýb­lıkasy Qa­zaq KSR-iniń zańdy izbasary emes pe? Ol quryǵan joq, tek Táýel­siz respýblıkaǵa aınaldy ǵoı. Sondyqtan onyń qabyldaǵan qu­jattary arnaıy qaýly shyǵyp buzylmasa, kúshin joımaýǵa tıis”, dep jazdy. Bul tujyrymnyń ja­­ny bar. Shynynda da, 1925 jyl­ǵy qa­zaq jerinde qabyldanǵan qaýly­ny eshkim buzǵan joq. Demek, onyń zańdy kúshi saqtal­ǵan deýge negiz bar. Zańgerler de osyny aıtady. Jarasbaı SÚLEIMENOV, Májilis depýtaty.