Qytaı men Iran strategııalyq seriktestik ornatýǵa yntaly

Bul kelisim Qytaı tóraǵasy Sı Szınpınniń «Bir beldeý – bir jol» bastamasynyń bir parasy sanalady. Osylaısha Qytaı Eýrazııadaǵy ekono­mıkalyq jáne strategııalyq yqpalyn odan ári arttyra túsetinin jazady New York Times basylymy.

Kóp uzamaı úndistandyq bu­qaralyq aqparat quraldary Iran tarapynyń Nıý-Delıdi Aýǵan­stan shekarasy mańy­nan ótetin mańyzdy temir jol jobasynan shettetkenin málimdedi. Jospar boıynsha, temir jol qurylysy Irannyń Chabahar jáne Zahedan qalalarynyń arasyn jalǵamaq.

The Hindu gazeti taratqan aqparatqa súıensek, Tegeran bıliginiń mundaı qadamǵa barýyna Úndistannyń AQSh yqpalymen atalǵan elge ınvestısııa salýdan bas tartýy áser etken. The Hindu basylymy úndistandyq IRCON kompanııasy jobany tolyqqandy júrgizýge shamamen 1,6 mlrd dollar suraǵanyn jazady. Iran bıligi úndistandyq basylymnyń málimetin joqqa shyǵaryp, Nıý-Delıdi jobadan shyǵarmaǵanyn, áý basta-aq Úndistan tarapymen Zahedan-Chabahar temirjoly qurylysyna qatysty kelisim jasalmaǵanyn málimdedi.

Bul jobanyń mańyzy mynada. Chabahar – Máskeý men Mýmbaıdy baılanystyratyn 7200 shaqyrymǵa sozylǵan Halyqaralyq soltústik-ońtústik transport dáliziniń mańyzdy stansasynyń biri. Úndistan bul baǵytty uzaq jyl qoldap kelgen. О́ıtkeni Nıý-Delı bıligi osy qadam arqyly Eýrazııamen taýar aınalymyn ulǵaıtyp, Irandy Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasyna qatystyrmaýdy jáne óńirdegi basty «jaýy» Pákistanmen ortaq mámilege kel­meýin kózdegen-di.

Iran tarapy da bul turǵy­da Úndi­standy qoldap, jańa taýar tasymaly baǵytyn ashý maqsatynda birqatar kelisimge qol qoıǵan-dy. Biraq Vashıngton men Tegeran arasyndaǵy saıası qarym-qatynastyń odan saıyn shıelenisýine baılanysty Nıý-Delı Irannyń munaıyn satyp alýdan bas tartty. Árıne buǵan Aq úıdiń yqpaly bolǵany aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine, Úndistan Izraılmen áskerı-strategııalyq baılanysyn kúsheı­tý­ge ekpin bergen. Al úndi shyǵa­naǵyn Eýrazııamen baılanystyratyn «Trans-arab korıdoryna» Úndistannyń qyzyǵýshylyq tanytýy da ekijaqty qarym-qatynasty shıelenistire tústi. Sebebi bul joba Izraıl bas­tama­sy arqyly júzege aspaq ári baǵyty Iranmen araz birqatar arab memleketin kókteı ótedi. Osy­laısha Nıý-Delı men Tegeran­nyń eki­jaqty baılanysy qıyn­dap, Iran bıli­giniń basqa áriptes izdeýine yqpal etti.

Qytaımen aradaǵy jańa kelisim Iran­nyń Úndistannan alshaqtaı basta­­ǵanyn anyq ańǵar­tady. Iаǵnı, Qytaı men Iran­nyń mámilege kelýi Nıý-Delıge aıtarlyqtaı salqynyn tıgizýi múmkin.

Beıjiń men Tegeran kelisi­mi­niń bir parasyna sáıkes Qytaı Iran­daǵy birneshe portty jetildirýge kúsh salmaq. Máselen, Hormoz shyǵanaǵy­nyń shy­ǵysynda ornalasqan strate­gııalyq mańyzy bar Bandar porty jańartylady. Al bul qadam álemdik sý joldaryndaǵy eń mańyzdy 7 núkteniń biri sanala­tyn aımaqty Qytaı ba­qy­laýyna alatynyn ańǵar­tady. Bandar porty arqyly Qytaı AQSh-tyń Bahreınde ornalasqan teńiz eskadrılıasyn baqylap, Úndi muhıtyna erkin shyǵýǵa zor múmkindik alady. Iаǵnı, AQSh teńiz áskeriniń Taıaý Shyǵystaǵy yqpalyna aıtarlyqtaı nuqsan kelmek. Budan Aq úıdiń qyzý qoldaýyna ıe Úndistan da utylady.

Qytaı men Úndistannyń talaı jyldan beri shekara máse­lesin sheshe almaı kele jat­qany málim. Ásirese Gımalaıdy bólisý máselesi qıynǵa soǵyp tur. Máselen, maýsymda álemdegi eń bıik taýdyń mańynda eki eldiń sarbazdary tóbelesip, so­ńy halyq­aralyq janjalǵa ula­sýǵa sál qalǵan. Uzaq ýaqyt boıy she­shil­meı kelgen shekara daýynyń ke­ıingi kezde qyza túsýi­niń birneshe sebebi bar. Birin­shiden, Qytaıdyń syrtqy saıa­sattaǵy strategııalyq qadamdary kórshiles jatqan memleketterge de salqynyn tı­gizýi múmkin. Mysaly, Qytaı teńizi, Taıvan máselel­erindegi Beıjiń bıligi­niń ustanymy shekaralas elderge úlken eskertý ekeni anyq. Muny eskergen Úndistan azýly aıdahardyń ashýyna tıip almaý­dy ári óziniń ulttyq múddesin qor­ǵap qalýdy maqsat etedi. Son­dyq­tan shekara mańynda jonyn kúji­reıtip qoıý artyq etpeıdi. Budan bólek, osy qadam arqyly Qytaı da kórshilerine AQSh-pen tym jaqyn qarym-qatynas ornatpaýdy «eskertip» qoıýdy jón sanaıdy.

Onyń ústine, Irannyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasyna qaty­sýy Aýǵanstandaǵy kúsh­­ter­­­diń ara salmaǵyn ózgert­pek. Máselen, 2001 jylǵy terro­rıs­tik shabýyldan keıin Úndi­stan AQSh-tyń qoldaýyna súıe­nip, Aýǵanstandaǵy saıası jáne ekono­mıkalyq bedelin kúsheıtken-di. Biraq jyl basynda Talıban men Aq úıdiń mámilege kelýinen atalǵan eldegi Nıý-Delıdiń yqpaly azaıa tústi. Aldaǵy ýaqytta AQSh óz ás­kerin Aýǵanstannan áketkennen keıin Úndistan ondaǵy basty «kózirinen» aıy­rylady desek artyq aıtqandyq emes.

Qytaı óz kezeginde Talıbandy da, Kabýl bıligin de qoldap keldi. AQSh áskeri aýǵan jerinen kete sala Beıjińniń mundaǵy yq­paly artpasa, azaımaıtyny aıdan anyq. Budan bólek, Iran men Qytaı kelisiminen Pákistan da utady. Jaǵdaıdyń bulaı órbýi de Úndistanǵa ońaıǵa soqpaıdy. Birinshiden, bul qadam Nıý-Delıdiń basty qarsylasy Pákistanǵa jańa strategııalyq artyqshylyq beredi. Iаǵnı, Islamabadtyń óńirdegi saıası jáne qaýipsizdik máselelerin retteýine múmkindik týady. Ekinshiden, Irannyń Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasyna qatysýy Tegeran men Islamabad arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynasty jaqsartýyna jaǵdaı jasaıdy. Úshinshiden, Qytaıdyń qarjysy quıylǵan Irannyń porty Chabahar men Páki­­stannyń Gýadar porty báse­ke­­lespeıdi, kerisinshe derbes damıdy. Iаǵnı, Aýǵanstan men Ortalyq Azııadan keletin tran­zıttik taýar aınalymy qatynasy Pákistan porty arqyly ótedi.

Qytaı men Iran kelisimi AQSh-qa da keri áserin tıgizýi múmkin. Qazirgi tańda atalǵan eki mem­­leket – AQSh-tyń saıası sah­na­­daǵy bas­ty qarsylasy. Aq úı bas­­shysy Donald Tramp bul el­derge qarsy qatań saıasat usta­na­­ty­ny belgili. Máselen, jyl ba­syn­da AQSh áskeri Irakta júr­gen Iran generaly Kasem Sýleı­ma­nı­di óltirgen-di. Osy oqıǵa­dan ke­ıin Tegeran Irakta orna­lasq­an AQSh-tyń áskerı bazasyn bal­lıs­tı­k­alyq zymyranmen atqylady. Bu­dan bólek, D.Tramp Iranmen ja­sal­­ǵan ıadrolyq qarý jónindegi keli­­simnen AQSh-ty shyǵaryp alǵan-dy.

Beıjiń bıligi men Aq úıdiń qarym-qatynasy buzylǵanyna biraz boldy. «Saýda soǵysynan» bas­tal­ǵan shıelenis túrli salalardy qamtydy. AQSh tarapy Qytaı­dyń Taıvan men Gonkongqa qatys­ty ustanymdaryn aıyp­tap, koronavırýs indetiniń álemge tarap ketýine qytaılardy kinálady. Bas­tapqyda D.Tramptyń mundaı sa­ıa­saty eki memleketti de tezge salýǵa taptyrmas ádis sekildi kórin­gen. Biraq is júzinde AQSh-tyń yqpalynan zardap shekken Qytaı men Iran ortaq mámilege qol jetkizdi. Onyń ústine, jarty ǵasyrǵa jýyq saıası qysym men sanksııany bastan ótkergen Tege­ran bıligi D.Tramptyń áreke­tine daıyn bolyp shyqty.

Qoryta aıtqanda, Qytaı men Iran kelisimi Azııadaǵy ǵana emes, álemdik saıasattaǵy ahýalǵa aıtar­lyqtaı óz­geris engizýi múmkin. Beıjiń bıligi Tege­ranmen mámi­lege kelý arqyly óz júri­sin jasady. Endigi kezek AQSh-ta. Ázirge resmı Vashıngton qandaı qadam­ǵa baratyny belgisiz.