Baǵymdaǵy maldyń 62 myńǵa jýyǵy jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterdiń, 107 myńy sharýa qojalyqtarynyń enshisinde. Qalǵanyn malsaq qaýym, jeke sharýa baǵyp otyr. Oblysta birde-bir biryńǵaı qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn iri sharýashylyq joq. Qoı eti ótimdi bolsa da usaq mal baǵyp, paıda tabaıyq, óristi qoıǵa toltyraıyq dep umtylyp otyrǵandar baıqalmaıdy. Onyń birinshi sebebi, joǵaryda aıtyp ótken qoı etin óńdeıtin kásiporynnyń joqtyǵy. Jalǵyz kásiporyn Qorǵaljyn aýdanyna qarasty Sabyndy eldi mekeninde ǵana. Demek, júzdep, myńdap qoı ósirgen seriktestik qoı etin uqsata almaıdy. Soıýynyń ózi soıyldaı másele. Eger júzdep, myńdap qoı baqsa, qaıda ótkizer edi?! Bir-birden satyp qaı ýaqytta nápaqa tappaq? Tusaý bolyp otyrǵan tusy osy. Iri sharýashylyqtar mal baǵyp jatyr degen aty úshin ǵana azyn-aýlaq qoı ustap otyr.
«Jaıylym týraly» zań talaptaryn buzbaý úshin. Máseleniń mánisin jaqsy biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, paıdalanyp otyrǵan jerdiń 20 paıyzy kádege asyp jatsa, eshkim de kóz alarta almaıdy. Sol úshin ǵana kerek.
Ekinshi másele, qoı ósirgen malsaq qaýym paıda kórse etinen ǵana kóredi, júni men terisiniń kók tıyn quny joq. Onyń ózindik sebebi, negizinen qolda bar usaq maldyń qylshyq júndi bolýy. Qoı júniniń qadirlisi – bııazy júndi mal. Ony ósirýge jaıylymnyń jaıy qolbaılaý. Kókshetaý men Qaraótkeldiń arasyndaǵy jalpaq jonda negizinen aqseleý men qaýdan shóbi ósedi. Bul ósimdikterdiń basyndaǵy ıne shóp qoı terisine qadalyp, aýrýǵa ushyraýyna sebepshi bolyp jatady. Terisiniń baǵalanbaýy da sol sebepti. Sondyqtan mal jaıyn biletin qaýym qylshyq júndi qoı ósirýge kóshken. Árıne erterekte bııazy jún áldeqaıda qymbat baǵalanatyn. Qazir ekeýi de qadirsiz.
– Ortasha eseppen qylshyqty júnniń bir kılosy 45 teńge shamasynda, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – onda da alýshy joq. Oblys ortalyǵyndaǵy «Kıiz» aksıonerlik qoǵamy jún qabyldaǵanymen, kólemi az. Onyń ózinde de júnniń sapasyna oraı ońtústik óńirden jetkizedi. Júndi tazalaý, jýý mashaqaty kóp sharýa ǵoı.
Sarapshylardyń pikirine den qoısaq, órkenıet óristegen saıyn álmısaqtan halqymyzdyń ıgiligine jarap kelgen qoı júnin sıntepon tárizdi materıaldar birjola yǵystyryp tastaǵan. Tek sońǵy ýaqytta ǵana tabıǵı jylý beretin materıaldarǵa suranys birtindep artyp keledi. Negizi qalaýyn tapqanǵa qazyna ispetti qoı terisi men júndi kádege asyrý jaıy talaıdan beri aıtylyp kele jatqan másele. Osy oraıda qoı júniniń ıen jatqan baılyq ekendigin kásipkerlerdiń nazaryna usyna ketelikshi. Kókshetaý qalasynyń irgesindegi Nurlykósh aýylyndaǵy tas basyp, taý asyp kelgen biraz aǵaıyn jumyssyz otyr. Jún jaıyn bir bilse, solar biledi.
– Mońǵolııada bir shókim jún dalada qalmaıdy, – deıdi Myrzabek Muńsyzbek, – ol jaqta kıgen kıimimiz, turmystyq buıymymyz teri men júnnen jasaldy. Toǵyz qabat torqadan toqty terisiniń artyq ekendigin jaqsy biletin edik. Ekologııalyq jaǵynan taza kıimderdi kıip, aýrý-syrqaýdan ada bolyp óstik. Qazir ne qat, kıiz úı qat. Oblys ortalyǵynyń irgesinde jazǵy demalys oryndary ashylyp jatyr. Ieleri alty qanat, segiz qanat kıiz úı izdep shapqylaýda. Tipti kıiz úıdi jazǵy demalys kezinde balalar lagerlerinde de paıdalanýǵa ábden bolar edi. Eger qoı júnin kádege asyratyn kásiporyn uıymdastyrsa, istiń jaıyn biletin mamandar bar. Kıiz úıdi jurt toı-tomalaqqa, asqa jıi paıdalanady. Osy isti óndiristik jolǵa qoısa, qoı baqqan halyqqa da, bylaıǵy jurtqa da tıimdi ekendiginde daý joq.
Mal tuqymyn asyldandyrýǵa baılanysty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bekitken, ústimizdegi jyldyń tamyz aıynyń basynan bastap kúshine engen «Mal tuqymyn asyldandyrý týraly» erejege sáıkes el ishinen asyl tuqymdy qoı satyp alǵan mal ıesine 15 myń teńge, al shetelden asyl tuqymdy qoshqar satyp alsa ár basyna 150 myń teńge sýbsıdııa tólenedi eken. Bálkim, salaǵa serpin beretin kómek osy bolar. Áıtpese tuqymy jańartylmaǵandyqtan ábden azyp ketti.
– О́tken Qurban aıtynda 15-20 kılo et beretin toqtylar elý myń teńgeden satyldy, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Alpysbaı Tursynbaı, – demek, eldegi aǵaıyn úshin tabystyń bir kózi – qoı sharýashylyǵy desek, qatelespeıtin shyǵarmyz. Bylaıǵy ýaqytta da bazardaǵy qoı etiniń kılosy eki myń teńgeden joǵary turady ǵoı. Demek, aýylda eki qolyn aldyna syıǵyza almaı qarap otyrǵan jurt 15-20 qoı ustasa, táp-táýir tabys tabar edi.
Qoı etiniń naryqtaǵy baǵasynyń ósýine basynyń azdyǵy sebepshi. Oblys jaıylymdaryn qoıǵa toltyrsaq, ózindik quny ózge túlikke qaraǵanda arzan qoı etiniń baǵasy da sál tómender edi. Sońǵy ýaqytta jalpaq jurtty jaman tumaý jaılaǵaly qoı eti, ásirese, quıryq maıy adam aǵzasyna paıdaly degen soń, suranys ta kóbeıip keledi.
– Jylyna tórt myń tonnaǵa jýyq qoı eti óndiriledi, – deıdi basqarma basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – onyń ishinde Nur-Sultan qalasyn azyq-túlikpen qamtý baǵdarlamasyna sáıkes astananyń saýda sórelerine usynylatyn ónim de bar. О́kinishke qaraı qoı etin óńdeıtin kásiporyndardyń bolmaýynan bar dúnıeni uqsata almaı otyrmyz.
Qazirgi ýaqytta Aqmola jaıylymdarynda óristegen qoıdyń deni tuqymy belgisiz, áldeneshe býdandasa tuqymy ábden azǵan mal. Qoı tuqymyn asyldandyrýmen aınalysatyn seleksııalyq sharýashylyq múlde joq. El ishinde qazir quıryqty qoıǵa degen qyzyǵýshylyq basym. Biraq oǵan qol jete bermeıdi. Ereımentaý aýdanynda Reseıden egiz, áıtpese úshem qozy tabatyn romanov tuqymdy qoılaryn ákelip baǵýǵa umtylys jasaǵandar bolǵan. Biraq áldebir sebeptermen óristete almapty.
– Qoı sharýashylyǵy keshegi keńes zamanynan beri kúıttelgen emes. Salanyń oryn alyp otyrǵan máseleleriniń bári umyt qaldy, – deıdi «Asno Kókshe» seriktestiginiń ókili Baýyrjan Moldaǵalıev, – qazir sharýashylyqtar ishki qajettilik úshin ǵana qoı ustap otyr. Onyń tuqymyn asyldandyryp, ónimin molaıtýǵa umtylyp otyrǵandar joq. Sharýashylyqtyń ishki qajettiligine jarasa boldy degen nemkettilik qana.
Atam qazaq «tól ósirseń qoı ósir, paıdasy onyń kól-kósir» degen sózdi tegin aıtpaǵan. Istiń kózin tapsaq, bul salanyń da tabysy az bolmas edi. Átteń, qoı sharýashylyǵyn kúıtteı almaı otyrǵan jaıymyz bar!..
Aqmola oblysy
