Alańdaýǵa qos sebep
Memlekettik bilim berý granttaryn taǵaıyndaıtyn komıssııanyń otyrysy aıaqtalysymen, onyń qorytyndysy jyldaǵy dástúr boıynsha bas basylym – «Egemen Qazaqstan» gazetine shyǵady. Sol qalyptasqan úrdisti biletin bir ata-ana keshe habarlasyp: «Grant nátıjesi gazettiń erteńgi nómirine ketip bara jatsa, kórip berińizshi. Qyzyma alańdap otyrmyn», dep ótindi. Bir baıqaǵanymyz, bıyl ata-analardyń alańy – burynǵydan bólekteý. Onyń sebebi de túsinikti bolar, karantın talaptaryn saqtaý bilim júıesin biraz ózgeristerge ushyratty. Talapkerler óz densaýlyǵyn táýekelge tigip, testileý tapsyrdy. Ýaıym kómeıgendikten oıdyń da ekige bólinip, UBT nátıjesine edáýir áser etkenin birshama testilenýshilerden bildik. Al bizdińshe, ata-analar men talapkerlerdiń grant qorytyndysyna alańdaýyna atap kórsetýge turarlyq ekinshi bir sebep bar. Bul – grantqa degen básekelestiktiń az da bolsa artýy. Aıtalyq, 2019-2020 oqý jylyna bólingen 53 myń 785 grantqa 64 myń 452 talapker talasty. Sonda 1 orynǵa 2 adam da talasyp turǵan joq. О́zimiz byltyrǵy Memlekettik bilim berý granttaryn taǵaıyndaıtyn komıssııanyń múshesi bolyp, otyrystaryna qatysqannan keıbir mamandyqtarǵa ótinish bergen barlyq talapkerdiń bolmashy balmen grantqa túskenine kóz jetkizgenbiz. Al bıyl byltyrǵydaı bólingen grantqa 80 myńnan asa adam úmitti boldy. 1 orynǵa 2 adam talasyp turmasa da memlekettik bilim berý grantyna ótinish bergender ótken jylǵydan 20 myńǵa kóbeıgen. Bul sózsiz básekelestikke bastaıdy.
Kóshbasshy mamandyqtar minberi
Endi bıyl qandaı mamandyqtarǵa grant kóp taǵaıyndalǵanyna toqtalaıyq. Osy joly memlekettik tapsyrys eń kóp bólingen mamandyqtar tiziminde 2500 grantpen «Qala qurylysy, qurylys jumystary jáne azamattyq qurylys» mamandyǵy kósh bastady. «Qala qurylysy, qurylys jumystary jáne azamattyq qurylys» mamandyǵyna bólingen grant sany bıyl artpaǵan, byltyrǵymen salystyrǵanda bir sıfrǵa da ózgeris joq. Bar bolǵany «Aqparattyq tehnologııalar» mamandyǵyna memlekettik tapsyrys kólemi azaıǵan. Byltyr birinshi orynda bolǵan naq sol «Aqparattyq tehnologııalar» mamandyǵy 2468 grantpen bıyl 2-shi orynǵa turaqtap tur. Mamandyq boıynsha memlekettik grant eń kóp qarastyrylǵan mamandyqtardyń úzdik úshtigin 2147 grantpen «Jalpy medısına» mamandyǵy aıaqtaıdy.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bıylǵy 21 shildede jarııalaǵan aqparatyna súıensek, «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý» mamandyǵyna 2147 grant qarastyrylǵan. Al joǵarydaǵy «Jalpy medısına» mamandyǵyna týra osy kólemdegi 2147 granttyń taǵaıyndalǵany týraly málimet «Ádiletten» alyndy. Jáne atalǵan normamıvtik-quqyqtyq aktiler jarııalanatyn «Ádilet» saıtyndaǵy joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaýǵa memlekettik bilim berý tapsyrysyn bólý týraly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2019 jylǵy 28 maýsymdaǵy № 287 Buıryǵynda «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý» mamandyǵyna bıylǵa bólingen grant kólemi 100-di kórsetip tur. Eń qyzyǵy eki derekkózinde de jalpy medısınalyq mamandyqtarǵa qarastyrylǵan memlekettik tapsyrys sany (barlyǵy 2700) esh ózgertilmegen. Sonda grant esebi qalaı boldy? Bul suraqqa tıisti mınıstrlikten ázirshe naqty jaýap bolmaı tur. Bir boljamymyz bar, №287 Buıryqqa memlekettik komıssııa ózgeris engizgen bolýy múmkin. Sonyń nátıjesinde «Jalpy medısına» men «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý» mamandyǵyna bólingen grant sanynyń orny aýysqan.
Qandaı jaǵdaı bolsa da «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý» mamandyǵyna qarastyrylǵan grant sanynyń artqany (árıne ras bolsa) qýantady. Mundaı sheshimniń shyǵarylýyna sózsiz pandemııa áser etti. Buryndary «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý» mamandyǵyn tizimde kóshtiń sońynan tabatynbyz. Máselen, byltyr qoǵamdyq densaýlyq saqtaý mamandaryn daıarlaýǵa memleketten nebári 90 grant taǵaıyndalǵan edi. Al bıyl bul kórsetkish birden 2378-ge, ıaǵnı shamamen 27 esege bir-aq artyp otyr. Qoǵam tarapynan jáne qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyn zertteýshi ǵalymdardyń birneshe ret áriptesteriniń azdyǵyna alańdap, shyryldaǵany jáne osy problemany sheshý úshin atalǵan mamandyqqa shetelderdegideı kóptep grant bólýdi usynǵany eskerilgen syńaıly. Onyń ústine eldegi qoǵamdyq densaýlyq saqtaý mamandaryna degen suranystyń jarty jyl ishinde kúrt artýy da yqpal etkeni anyq. Álbette mundaı másele azamattarynyń densaýlyǵyn aldyńǵy qatarǵa qoıatyn elderde áldeqashan jolǵa qoıylǵan, degenmen biz «Eshten – kesh jaqsy» deımiz.
Memlekettik suranystaǵy sala
Kelesi kezekte memlekettiń suranysyndaǵy salalardy aıqyndaıyq. Anyqtaý úshin álbette taǵy sol bilim berýge bólingen memlekettik tapsyrys kólemine kóz júgirtemiz. Sala boıynsha grant kóp qarastyrylǵan úzdik úshtikte Injenerlik, óńdeý jáne qurylys salasy – birinshi orynda. Atalǵan salaǵa kvotalardy qospaǵanda barlyǵy 13 myń 727 grant bólingen, byltyrǵymen (13 myń 687) salystyrǵanda bul kórsetkish aıtarlyqtaı ózgermedi. Al pedagogıkalyq sala jyldaǵydaı ekinshi orynda tur. Munda bas-aıaǵy (jetim nemese ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, múgedek talapkerler men Qazaqstan azamattyǵyn áli almaǵan etnıkalyq qazaqtarǵa qarastyrylǵan) kvotalardy qosqanda 8 myń 252 orynǵa memleket tapsyrys bergen. Bilim berý granty eń kóp qarastyrylǵan alǵashqy úshtikti sala boıynsha barlyǵy 4088 grantpen «Jaratylystaný ǵylymdary, matematıka jáne statıstıka» aıaqtaıdy. Byltyr da osy salaǵa dál osynshama grant bólingen bolatyn.
Ataýly grant bólinisi
«Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» jobasy sheńberinde stýdentterdi oqytýǵa ótken jyly 5109 grant bólinse, bu joly edáýir ózgerissiz 5107 oryn qarastyrylǵan. «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» – 2014 jyldan beri júzege asyrylyp kele jatqan «Serpin-2050» áleýmettik baǵyttaǵy memlekettik baǵdarlama. Atalǵan joba halyq tyǵyz ornalasqan elimizdiń ońtústik óńirlerindegi (Almaty, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystary) jastardy kadr jetispeı jatqan Qazaqstannyń shyǵys, soltústik jáne ortalyq oblystarynda oqytyp, jumysqa ornalastyrýdy kózdeıdi. Sońǵy kezde bilim salasynyń sarapshylary tarapynan «Serpinde» serpin bolmaı júrgeni jıi aıtylsa da bul baǵdarlamaǵa bólinetin granttyń kólemi azaıar emes.
Granttar bólinisine sala boıynsha nazar salsaq, «Injenerlik, óńdeý jáne qurylys salalary» aldyńǵy qatarda tur. Osy salaǵa «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» jobasymen 2000 grant qarastyrylǵan. Byltyr da dál osyndaı kórsetkish oryn alǵan edi. Ekinshi orynǵa turaqtaǵan 1500 orynmen «Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salasy ótken jylǵy sanynan jańylmapty. Baǵdarlamaǵa eń kóp grant bólingen alǵashqy úshtikti 1277 orynmen pedagogıkalyq sala támamdaıdy. Byltyr bul kórsetkish 1279-dy quraǵan.
Al mamandyqtar boıynsha bıyl «Aqparattyq tehnologııalar» (1250 oryn); «Mektepke deıingi oqytý jáne tárbıeleý» (494 oryn); «Elektr tehnıkasy jáne energetıka», «Qala qurylysy, qurylys jumystary jáne azamattyq qurylys» (árqaısysy 300 orynnan) mamandaryn daıarlaýǵa grant kóp bólingen. Mamandyqtar boıynsha ataýly grant eń kóp qarastyrylǵan úzdik úshtiktiń qatary byltyrǵydan múlde ózgermegen.
Eskerte keteıik, maqaladaǵy taldama joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaýǵa memlekettik bilim berý tapsyrysyn bólý týraly Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2019 jylǵy 28 maýsymdaǵy № 287, sondaı-aq 2019 jylǵy 28 maýsymdaǵy № 287 Buıryqtary negizinde jasaldy.
