Izraıl – BAÁ kelisimi kimge tıimdi?

Tarıhı kelisim týraly eń alǵash AQSh prezıdenti Donald Tramp Aq úıde ótken baspasóz jıynynda málimdedi. Amerıka Qurama Shtattarynyń prezıdenti eki eldiń basshylarymen telefon arqyly baılanysyp, araǵaıyndyq tanytqan.

«Eldiń bári munyń múmkin eme­sin aıtqan. Izraıl men Birikken Arab Ámirlikteri 49 jyldan keıin dıplomatııalyq baılanysty jan­dandyrmaq. Olar elshilikter ashyp, elshiler jiberip, týrızm, bilim, den­saýlyq, saýda jáne qaýipsizdik salalarynda qatynas ornatady», dedi D.Tramp.

Kelissózderge sáıkes, Izraıl ta­rapy Palestına aýmaǵyn basyp alý jónindegi josparynan bas tartýy tıis. Alaıda Izraıl pre­mer-mınıstri Benıamın Netanıahý kóp uzamaı óz bastamasynda óz­geris joq dep málimdedi. Buǵan qara­mas­tan, BAÁ tarapy anneksııa jasaýdy tez toqtatýdyń qajetin aıtady.

Ekijaqty mámilege sáıkes, alda­ǵy ýaqytta Izraıl men BAÁ ókil­deri kelisimdi odan ári pysyqtaýy tıis. Atap aıtqanda, qaýipsizdik, ekonomıkalyq ınvestısııa, elshi­lik ashý, Ábý-Dabı men Tel-Avıv arasynda tikeleı reısti iske qosý, sondaı-aq koronavırýs vak­sınasyn jasaý máselelerin tal­qylaıdy. Buqaralyq aqparat qural­darynda taraǵan málimetke súıensek, kelisimge qol qoıý rásimi kúzde Vashıngtonda AQSh-taǵy pre­zıdent saılaýy aldynda ótpek.

B.Netanıahýdyń aıtýynsha, atal­ǵan kelisim – tarıhı oqıǵa. Se­bebi osy qadam Izraıl men Arab álemi qarym-qatynasynyń ja­ńa dáýirine jol ashty. Sondaı-aq ol eki eldiń de álemdik deńgeıge shyqqanyna ekpin berip, shól dalada tań­ǵajaıyp memlekettiń irgetasyn qalady dep áspettedi.

Bir qyzyǵy, B.Netanıahý ıv­rıt tilinde jasaǵan halyqqa jol­daýyn­da anneksııa týraly jos­pary ózger­meıtinin, AQSh-tyń basta­ma­sy­­men ýaqytsha toqtaǵanyn málim­degen.

Al Birikken Arab Ámirlikteriniń taq murageri Muhammed bın Zaıed bul jańalyqty týıtterdegi paraq­sha­synda bólisti. «Izraıldiń Pa­­lestına aımaǵyn basyp almaıtyn­dyǵy jó­ninde kelisimge qol jet­kizdik. Son­­daı-aq BAÁ jáne Iz­raıl árip­testikti damytyp, eki­jaq­ty qa­ty­nasty ornatýǵa kelis­ti», dep jazdy ol.

Birikken Arab Ámirlikteriniń Vashıngtondaǵy elshisi Iýsýf ál-Otaıba da oqıǵaǵa qatysty pikir bil­dirdi. «Kelisim anneksııany bir­den toqtatyp, oqıǵanyń kúrt kúrde­lenýine jol bermeıdi. Bul qadam Arab lıgasy men halyqaralyq qo­ǵam­dastyq maquldaǵan «eki mem­le­ket» sheshimin júzege asyrýǵa kó­mektesedi», delingen ál-Otaı­ba­nyń málimdemesinde.

Jalpy, Ámirlikter tarapy resmı túrde Izraılmen dıplo­ma­tııalyq qarym-qatynas ornatpasa da, ekijaqty baılanys keıingi bir­neshe jylda jaqsarǵan. Máse­len, eki el de Iranǵa qarsy. Onyń ústi­ne, Ábý-Dabı bıligi Izraıl­diń qa­ýipsizdik jáne barlaý tehno­lo­gııa­laryna qyzyǵýshylyq tanytady.

Izraıl dıplomattary Ábý-Dabıde ornalasqan Halyqaralyq balamaly energııa agenttiginiń bas shtabynda ornalasqan. Jyl saıyn bul memlekettiń mınıstrleri BAÁ-ǵa is-saparmen kelip turady. Sondaı-aq Izraıl Dýbaıda ótetin Ekspo is-sharasyna qatyspaq.

Izraıl men Birikken Arab Ámir­likteriniń mámilege kelýi Pales­tına tarapyna múldem unaǵan joq. Osy eldiń prezıdenti Mahmýd Abbas kelisimdi moıyndamaıtynyn jetkizdi. Sondaı-aq bul qadamdy Ie­rýsalımdi, ál-Aqsa meshitin jáne Palestına halqyn satyp ketý dep baǵalady.

Eldegi buqaralyq aqparat qu­ral­darynyń habarlaýynsha, Pa­lestına Ámirlikterdegi elshisin qaı­taryp alǵan. Palestınany azat etý uıymynyń múshesi Hanan Ashravı BAÁ málimdemesin dostyń satyp ketýine teńedi.

«Elińdi urlap ketkenine yza­lan­baýdy, basqynshynyń buıryǵymen ómir súrý qıyndyǵyn, úıleriń men súıikti adamdaryńnyń joǵalyp ketpeýin, «dostaryńnyń» satyp ketpeýin tileımin», dep jazdy ol týıtterdegi paraqshasynda.

Hamas uıymy da Izraıl men BAÁ kelisimin qoldamaıtynyn, bul qadam Palestına halqynyń múddesine saı emesin jetkizdi.

«Bul kelisim Palestına máse­lesin múldem sheshpeıdi, keri­sinshe sıonısterge qolaıly. Bul kelisim Izraıldiń basyp alýyn jalǵastyra berýin jáne Pales­tına halqynyń quqyǵyn moıyn­da­maýyn, tipti bizdiń elimizge qas­tandyq jasaı berýin jalǵastyrýǵa áser etedi», dedi Hamastyń ókili.

Izraıl men Birikken Arab Ámir­lik­teriniń arasyndaǵy mámi­leni BUU tarapy joǵary baǵa­lady. Sondaı-aq Ulybrıtanııa, Fran­sııa jáne Egıpet te kelisimniń bereri mol dep esepteıdi. Budan bó­lek, Bahreın men Oman elde­ri Ámirlikterdiń sońyn ala Izraıl­men dıplomatııalyq qatynas or­na­týǵa múddeli.

Bul kelisim Aq úıdiń basshysy Donald Trampqa da qolaıly bol­maq. Sebebi bıyl AQSh-ta prezı­denttik saılaý. Keıingi kezde halyq arasynda D.Tramptyń bedeli túsip bara jatyr. Sondyqtan ol búkil múmkindikti qarastyrmaq. Evreıler men arabtardy tatýlastyrý arqyly D.Tramp ózin mámileger retinde kórsetedi. Buǵan deıin Aq úı bas­shy­synyń Soltústik Koreıamen ke­li­simi sátsiz aıaqtalyp, Iranmen odan ári arazdasa túskeni belgili. En­deshe, Izraıl men Parsy shyǵa­na­ǵy elderin tatýlastyrý arqyly D.Tramp «eki jep bıge shyǵýdy» kózdeıdi.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, kelisim Izraıldiń premer-mı­nıstri Benıamın Netanıahýǵa da qolaıly. Premerdiń bul kelisimge erekshe mán berýiniń óz sebebi bar. Keıingi kezde Izraılde B.Ne­tanıahýǵa qarsylardyń qarasy kó­beıip keledi. Oǵan qosa, jem­qor­lyqqa qatysy bar degen kúdik te uzaq ýaqyt premer-mınıstr atanǵan onyń abyroıyna aıtarlyqtaı nuq­san keltirgeni anyq. Al BAÁ-men mámile onyń bedelin bir serpiltip tastaıtyny aıtpasa da túsinikti. Tipti, Izraıldegi oppozısııa ókili Iaır Lapıd te premer-mınıstrdi quttyqtady.

Onyń ústine, B.Netanıahýǵa ózin evreılerdi Arab álemimen tatý­lastyrýshy retinde de kórsetýine zor múmkindik týady. Izraıl 1994 jyly Iordanııamen beıbit kelisim jasasqanda da el tizgini B.Netanıahýdyń qolynda edi.

The Guardian gazetiniń jaz­ýynsha, B.Netanıahý – «qaltańdy úptep ketip, basyńnan urmaǵany úshin marapat suraıtyn adam». Basylymnyń bulaı sıpattaýynyń sebebi mynada. Izraıl Iordan ózeniniń batys jaǵalaýyn 1967 jylǵy «Alty kúndik soǵysta» ba­syp alǵan bolatyn. Sodan beri munda evreılerdiń qonysyn qalyp­tastyrý  áreketi belsendi júrgizilip keledi. Qazir aımaqtaǵy 140 eldi mekende 400 myńǵa jýyq evreı ómir súredi. Al munda nápaqasyn aıyryp júrgen arabtardyń sany 2 mıllıonnan asady.

BUU Qaýipsizdik Keńesi de, BUU da evreılerdiń qonysyn zań­syz dep sanaıdy. Sondyqtan «Ba­tys jaǵalaý» máselesi áli kúnge deıin túbegeıli  sheshilgen joq. Taıaýda Izraıl «Batys jaǵa­laý­dy» anneksııa jasaý jónindegi jos­paryn jarııalaǵan. Anneksııa el tiz­ginin bıylǵy saılaýda áreń qolyna ustaǵan Benıamın Netanıahýdyń basty «kóziri».

Biraq sarapshylar B.Netanıa­hýdyń anneksııa josparynyń má­ni joq dep esepteıdi. Sebebi Ior­­dan ózeniniń batys jaǵalaýy bu­ryn­nan basyp alynǵan aımaq. Ári palestınalyqtardyń quqyǵy shek­telip kelgeli de uzaq ýaqyt ótti. Izraıl josparyn júzege asyr­sa da, asyrmasa da eshteńe ózger­meıdi.

Ekijaqty kelisimge Túrkııa da na­razylyq bildirdi. El prezı­den­ti Rejep Taııp Erdoǵan jýrna­lısterge bergen suhbatynda syrtqy ister mınıstrligine Birik­ken Arab Ámirlikterimen baıla­nys­ty úzý, elshini shaqyryp alýdy qaras­ty­rý týraly tapsyrma bergenin málimdedi.

Osyǵan baılanysty syrtqy ister mınıstrligi málimdeme jasap, Izraıl – BAÁ qatynastaryn tolyq qalpyna keltirý týraly birlesken deklarasııaǵa qatysty Palestına halqy men ákimshiligi kórsetken narazylyqtyń zańdy ekenin atap kórsetti.

«Negizsiz dúnıege kelgen, yqpa­ly joq, AQSh josparyna saı qu­pııa áreket etetin BAÁ osylaı­sha Palestına bıligin «joq» dep sanaıdy. Birikken Arab Ámir­li­giniń bıligi Palestına halqy men bıli­gi­niń razylyǵynsyz Izraıl­men kelissóz júrgizýge jáne Pales­tınaǵa qatysty mańyzdy másele­lerde kelisim jasaýǵa quqyǵy joq», delingen Túrkııa syrtqy ister mınıstrligi taratqan málimdemede.

Qoryta aıtqanda, Izraıl men Birikken Arab Ámirlikteriniń beı­bit kelisimge kelýi Taıaý Shyǵystaǵy ahýaldy jaqsartýdyń ornyna, kúrdelendire túsetin túri bar. Bul kelisim oǵan qatysqan taraptar úshin tıimdi bolǵanymen, eń basty másele – Palestına halqyna ońaıǵa soqpaıtyny anyq.