Ekologııalyq bilim berýge daıynbyz ba?

Sharada birinshi bolyp sóz alǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva ekologııa sóziniń ózi qazirgi tańda óte ózekti uǵymǵa aınalǵanyn aıtty.

– Ekologııa termıni búginde soǵys, apat sekildi sózdermen qatar aıtylatyn, qulaq túrer, oı salar uǵymǵa aınaldy. О́ıtkeni tabıǵat – tirshiliktiń kózi ǵana emes, ómirdiń ózi. Sondyqtan da Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bul máselege erekshe kóńil bólip, túrli keleńsiz jaıttarǵa jany aýyryp, halyqty tabıǵat anany aıalaýǵa shaqyryp keledi. Mine, osy úndeýdiń izin sýytpaı, bizdiń mınıstrlik tanymal ekolog mamandarmen, bilikti sarapshylarmen birlesip ekologııalyq saýattylyq taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizdi. Sharadan kóz jetkizgenimizdeı, jas urpaqqa ekologııalyq tárbıe berý – qoǵam úshin mańyzdy, – dedi A.Balaeva.

Mınıstrdiń málimdeýinshe, elimizde ekologııalyq máselelerdi sheshýmen aınalysatyn 170 úkimettik emes uıym bar. Bul – Qazaqstanda tirkelgen barlyq ÚEU-nyń nebári 3,3 paıyzy ǵana. Mundaı mańyzdy máseleni barlyq uıymdarmen, ásirese qoǵamdyq uıymdarmen birlikte sheshý kerek.

Al Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev balalarǵa ekologııalyq bilim berý mektep baǵdarlamasyna engiziletin ekologııa pánimen ǵana shektelip qalmaýy qajet ekenin aıtady.

– Biz laıyqty nátıjege qol jetkizýimiz úshin bar júkti bir ǵana pánge artyp qoımaı, keshendi jumys júrgizýimiz kerek. Sondyqtan barlyq jaýapty vedomstvolar men ekologııa salasynyń sarapshylaryn, sondaı-aq muǵalimderdi, bastysy ata-analardy osy jumysqa atsalysýǵa shaqyramyz. Nelikten ata-analarǵa kóbirek mán berip otyrmyz? Sebebi tárbıeniń kez kelgen túri birinshi otbasynda bastalady. Eń aldymen biz balalardyń boıynda qorshaǵan ortada ózin-ózi ustaý mádenıetin qalyptastyrýymyz kerek, – dedi M.Myrzaǵalıev.

Jańa pán týraly sóz etkende jaýapkershiliktiń basym bóligi bilim salasyna jaýapty vedomstvoǵa artylatyny aıtpasa da túsinikti. Al Memleket basshysynyń ekologııalyq bilim berý týraly tapsyrmasy qalaı oryndalmaq? Bul jóninde Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov sóz qozǵady.

– Prezıdent mektepterde ekologııalyq bilim beretin jańa pán engizýdi tapsyrǵan kúnnen bastap biz jumysty bastap kettik. Qazir osy tapsyrma tóńireginde arnaıy jasaqtalǵan jumys tobyndaǵy mamandar aınalysyp jatyr. Biz asyǵystyq tanytqymyz kelmeıdi, sapaly jumysqa, naqty nátıjege qol jetkizýdi kózdeımiz. Sarapshylardyń, pedagogterdiń, túrli qoǵamdyq uıymdardyń bizge tolassyz túsip jatqan usynystarynan balalarǵa ekologııalyq bilimniń asa qajet ekenine kóz jetkizip otyrmyz. Jalpy, ekologııalyq bilimdi mektep baǵdarlamasyna qalaı, qandaı tıimdi júıemen engizgen jón? Aıtalyq, mańyzdy pánderdiń mazmunynda ekologııalyq bilim beretin taqyryptar engizýge bolady, – dedi A.Aımaǵambetov

Negizi osy usynys buǵan deıin bas basylymda jarııalanǵan «Ekologııa pánin engizýge ázirmiz be?» atty maqalamyzda da aıtylǵan edi. Iаǵnı mekteptegi qazir oqytylyp jatqan pánderge ekologııalyq bilim beretin taqyryptardy kiriktirýge bolady. Sol materıalymyzda sarapshylar jańa oqý jylynda jańa pán engizýge daıyndyqtyń joǵyn jetkizip edi. Dese de, Bilim jáne ǵylym mınıstriniń aı­týynsha, asyǵystyqqa jol bermeý – aldaǵy jańa oqý jylynan bastap ekologııalyq bilim berý bastalmaıdy degen sóz emes. Júıeli jumys kezeń-kezeńimen júzege asyrylmaq.

Eko-belsendi Svetlana Mogılıýk «Jańa pán kerek pe, joq basqa pán­derge ekologııalyq taqyryptardy kiriktirýge bola ma?» degen suraqqa tere­ńirek toqtaldy. Onyń oıynsha, bul máselede sheteldikter júrip ótken joldan, joǵarydaǵy suraqty birazdan beri talqylap kele jatqan Reseıden tájirıbe alýǵa bolady.

– Sheteldik talqylaýlar men tájirı­belerdi uzaq ýaqyttan beri jiti qadaǵalap, zerdelegen adam retinde aıtaıyn, bizge mindetti túrde arnaıy pán engizý qajet. Sebebi basqa pánderge taqyryptardy kiriktirýdiń laıyqty nátıje bermeıtinin Reseı tájirıbesinen kózimiz kórip otyr. Al pánniń mazmunynda tájirıbelik jumystarǵa kóp kóńil bólinýi tıis. Bilim berý júıesi jaqsy damyǵan elderde osy júıe tolyǵymen saqtalǵan jáne onyń tıimdiligi óte joǵary. Bala ózi qolmen ustap, kózben kórip, ózi istep kórmese, oqytýdyń máni joq, – dedi S.Mogılıýk.

Qoǵam belsendileri tarapynan sońǵy kezde ekologııa pánin qosymsha sabaq retinde oqytý týraly usynystar jıi aıtylyp júr. Biraq bizde qosymsha bilim berýdiń jaǵdaıy qandaı? Ekonomıka ǵylymynyń kandıdaty, professor Jaqsybek Qulekeev elimizdegi qosymsha bilim berý deńgeıiniń tómen ekenin synǵa aldy.

– Batystaǵy qosymsha bilim berýmen aınalysatyn oqýshylar saraıyna barsańyz, tabaldyryqtan bastap tanymyńyz keńeıedi. Sizdi jasyl jelek, akvarıým, tabıǵattyń túrli baılyqtary qarsy alady. Al elimizdiń oqýshylar saraıyna kire qalsańyz, qańyrap bos turady. Nege sondaı mekemeler men oryndardyń qabyrǵalaryna deıin ekologııalyq bilim men tárbıe beretin balalardyń ónimderimen árlemeske? Ár qalada eko-balabaqsha, eko-mektep, eko-saıabaq salý kerek. Bul bastama aldaǵy qurylysy bas­talatyn bilim berý uıymdarynyń jáne qoǵamdyq oryndardyń jobasyna úlgi bolar edi, – dedi J.Qulekeev.

Ekologııalyq bilim berý máselesi eń birinshi 1977 jyly halyqaralyq deńgeıde kóterilgen eken. О́z kezeginde «Wikibilim» qoǵamdyq qorynyń negizin qalaýshy Raýan Kenjehanuly ǵalamdyq deńgeıde oılap, aımaqtyq deńgeıde áreket etýge jáne balalardy da osy baǵytta tárbıeleýge shaqyrdy.

– Negizi álemde bul másele ótken ǵa­syr­dan beri kóterilip kele jatyr. Kóptegen el biz kózdegen maqsatty ekologııalyq bilim berýden buryn «ekologııalyq sana qalyptastyrý» dep qarastyrady. Al sanany damytý ómir boıy júzege asyrylatyny anyq. Biz árıne osy isti qolǵa alý barysynda sheteldikterdiń jáne halyqaralyq uıymdardyń ádistemeleri men tájirıbelerin, bilim mazmunyn zert­teımiz, sodan soń ózimizde qoldanysqa engi­zemiz. Osy rette biz ǵalamdyq deń­geı­de oılap, aımaqtyq deńgeıde áreket etýge baǵyt alýymyz qajet. Máselen, Antarktıdadaǵy muzdyqtardyń erýi týraly oqytylǵanymen, bala Alataýdaǵy muzdyqtardyń erýinen týatyn problemalardy bilgeni abzal. Sol sekildi Gobı shóli degende oqýshy Mańǵystaýdaǵy shóldi aımaqty elestetip, talqylaı alatyn tanym qalyptastyrýymyz qajet, – dedi R.Kenjehanuly.