О́ziniń baı ári biregeı tabıǵatynyń arqasynda bizdiń elimizdiń balyq sharýashylyǵynyń qory aıtarlyqtaı qýatty. Bul baǵytta eksporttyq áleýeti de joǵary. Balyq ónerkásibi qyzmetiniń negizgi túrleri — balyq aýlaý, balyq ósirý jáne qaıta óńdeý. Elimizdiń balyq jáne balyq ónimderi naryǵynyń jalpy kólemi 2019 jyly shamamen 66 myń tonnany qurady. Onyń qurylymy kelesideı: balyq aýlaý – 45 myń tonna; balyq ósirý – 7,4 myńǵa jýyq tonna; eksport – 30 myń tonna; ımport – 43,5 myń tonna.
Qazaqstan muhıt balyqtary men teńiz ónimderin ımporttaıdy. Olar: maıshabaq, skýmbrııa, krevetka, mıdııa jáne taǵy basqalary. Import Norvegııa, Reseı, Islandııa, Qytaı jáne Baltyq jaǵalaýy elderine tıesili. О́z kezeginde, Qazaqstan jyl saıyn jaqyn jáne alys sheteldiń 36 eline shamamen $60 mln somasyna 30 myń tonna balyq ónimderin eksporttaıdy.
«Negizinen biz balyq fılesin, keptirilgen-ystalǵan ónimderdi jáne balyqtyń tońazytylǵan etin eksporttaımyz. Mysaly, kókserke fılesi Eýropalyq Odaq elderinde (Germanııa, Nıderlandy) qazaqstandyq brend bolyp tabylady. Al keptirilgen-ystalǵan ónimder Reseı, Ýkraına, Lıtva, Qytaı jáne basqa elderge eksporttalady. Bul rette, bizdiń qasymyzda eksport úshin aıtarlyqtaı potensıaldy naryqtar bar», — dedi M. Myrzaǵalıev.
Qazaqstanda jan basyna shaqqanda balyqty az tutynady. Aıtalyq, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy adam basyna shaqqanda jylyna 16 keliden kem emes balyq tutynýdy usynsa, Qazaqstanda bul kórsetkish bir adamǵa 4 keliden keledi. О́z kezeginde, kórshiles Reseıde adam basyna 23 keli, Qytaıda 45 keli balyq tutynylady. Osylaısha, shekara mańyndaǵy aýdandardy eskergende, balyq ónimderiniń eksporttyq potensıaly 3 mln tonnadan asyp túsýi múmkin.
Búgingi tańda Qazaqstanda myńnan astam balyq sharýashylyǵy sýbektileri jumys isteıdi. Olarǵa 1646 balyq sharýashylyǵy sý aıdyny men olardyń ýchaskeleri bekitilgen. Salada 11 myńnan astam adam jumys jasaıdy. 2019 jyly 45 myń tonna balyq aýlanǵan. Negizgi balyq aýlaý Atyraý, Almaty, Shyǵys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda iske asady. Balyq ósirý Birikken Ulttar Uıymyndaǵy Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) málimeti boıynsha, akvaósirý salasy aqýyz ónimderin óndirýde álemde eń qarqyndy damyp kele jatqan baǵyt bolyp tabylady. Máselen, ósiriletin balyqtyń álemdik kólemi 60 jyl buryn nebary 1 mln tonnany qurasa, búginde bul kórsetkish 82 mln tonnadan asyp túsedi. Bul rette, sońǵy 25 jyldyń ózinde akvaósirý kólemi 67 mln tonnaǵa nemese 450%-ǵa ósti. Al balyq aýlaý kólemi, turaqty deńgeıde. Qazaqstanda balyq ósirý salasynyń potensıaly óte joǵary.
Sońǵy 7 jylda ósirilgen balyq kólemi 9 ese, ıaǵnı 800 tonnadan 7,4 tonnaǵa deıin ósti. Elimizde osy sharýashylyqpen 180 balyq ósirý sharýashylyǵy aınalysady, onda myńnan astam adam (1126) jumys isteıdi. M. Myrzaǵalıevtiń aıtýynsha, bul jetkiliksiz.
«Jasandy balyq ósirý sharýashylyqtary budan da kóp bolýy kerek. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan jan basyna shaqqanda 16 keli balyq tutyný normasyna qol jetkizý úshin shamamen 300 myń tonna balyq ósirý qajet», — dedi ol.
Balyqty jasandy ósirý boıynsha Túrkistan oblysy kóshbasshy bolyp tabylady, onyń kólemi 5 myń tonna (68,7%). Al Almaty oblysynda shamamen 1000 tonna (12,8%), Soltústik Qazaqstan oblysynda 380 tonna jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynda shamamen 300 tonna balyq ósiriledi. Aǵymdaǵy jyldyń aqpan aıynda Atyraý qalasynda balyq sharýashylyǵyn damytý máseleleri jóninde ótken kóshpeli jıynda Premer-Mınıstr A. Mamın salanyń damýyna kedergi keltiretin negizgi barerlerdi anyqtaýǵa baǵyttalǵan birqatar tapsyrma berdi. QR EGTRM osy tapsyrmany oryndaý úshin bıznespen birge taldaý júrgizip, 3 basty máseleni anyqtady. Olar — sý qoımalaryn balyq aýlaýdan balyq ósirýge beıimdeý, zańnamaǵa qajetti ózgerister engizý, memlekettik qoldaý sharalaryn arttyrý. Birinshi. Elimizdegi sý qoımalaryn zertteý nátıjesinde arasynda potensıaly joǵary degen sý qoımalary anyqtaldy. О́tkizgen zerteýdiń aıasynda osy jerlerde jylyna 600 myń tonna balyq ósirýge bolatyny belgili boldy. Osyny negizge ala otyra, balyq ósirý óńirlerge bólinip, shemasy jasaldy. Mysaly, Túrkistan oblysyndaǵy Shardara sý qoımasy karp jáne bekire tuqymdas balyq túrlerin ósirý úshin qolaıly bolsa, Shyǵys Qazaqstandaǵy О́skemen, Buqtyrma sý qoımalarynda forel, sıg tuqymdas balyqtardy ósirýge bolady.
Al Almaty oblysyndaǵy Bartoǵaı jáne Qapshaǵaı sý qoımalary men Balqash kóli forel, karp balyqtaryn, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Aqmola oblystary sıg jáne karp túrlerin ósirý úshin qolaıly. О́z kezeginde, Mańǵystaý oblysynda losos jáne bekire balyqtaryn, Qyzylorda oblysyndaǵy Aral teńizinde karp balyqtaryn ósirýge bolady. Sonymen birge, óńirler ÝZV, ıaǵnı tuıyqtalǵan sýmen qamtamasyz etilgen tehnologııasyn paıdalana otyryp, toǵan jáne basseındik sharýashylyqtar sııaqty balyq ósirýdiń basqa da baǵyttaryn damyta alady. Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy balyq ósirý sharýashylyqtarynyń tıptik jobalaryn ázirledi. Bul bızneske qarjylyq múmkindikterin eskere otyryp, qolaıly sharýashylyq tıpin, ósiriletin balyq túrin tańdaýǵa múmkindik beredi.
Ekinshi. QR EGTRM qoldanystaǵy zańnamaǵa taldaý jasap, mynadaı basty problemalardy anyqtady. 1. Sý qorǵaý beldeýinde balyq ósirý sharýashylyqtary men qurylystaryn salýǵa tyıym salynýy. 2. Balyq ósirý kezinde sýdy tutyný úshin artyq tólem alynýy.Bul jerde, balyq ósirýshiler alynǵan sýdyń barlyq kólemi úshin tóleıdi, al qaıtarylatyn sýdyń kólemi eskerilmeıdi. Osylaısha, býlaný jáne súzgileý túrindegi shyǵyndar úshin ǵana tólem tóleýdi eskerý qajet. 3. Jergilikti mańyzy bar sý aıdyndarynyń kóp bóligi berilmegen (49%). 4. Toǵandar men balyq ósirý basseınderiniń qurylysyna jobalyq-smetalyq qujattama ázirleý jáne memlekettik saraptamadan ótý qajettiligi. 5. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge balyq ósirý sharýashylyqtaryn salý kezinde shyǵyndy óteý qajettigi. Búginde tek balyq ósiretin pıtomnıkter ǵana shyǵyndy óteýden bosatylǵan. Mınıstrlik Salyq, Sý, Jer kodeksterne, sondaı-aq «Janýarlar álemin qorǵaý, ósirý jáne paıdalaný», «Arhıtektýra, qala qurylysy jáne qurylys jumystary týraly» Zańdarǵa ózgerister ázirlep, olardy tıisti zańnamaǵa engizdi. Túzetýler múddeli memlekettik organdarmen kelisilgen jáne kúzde Parlamentke engiziletin bolady.
M. Myrzaǵalıev akvaósirý sátti damyǵan birqatar elderde balyqty jasandy ósirý salasyndaǵy qatynastardy retteıtin jeke zań bar ekenin atap ótti. Sondyqtan QR EGTRM «Akvaósirý týraly» Zańdy ázirleý qajet dep sanaıdy. Úshinshi. Balyq ósirýdi damytýǵa memlekettik qoldaý sharalary jetkiliksiz bolyp tur. Búgingi tańda memlekettik qoldaý sharalary balyq pıtomnıkteri men kól-taýarly balyq ósirý sharýashylyqtaryna arnalǵan jem, tehnıka men jabdyqtarǵa arnalǵan. Alaıda, kóbinese ákimdikter balyq ósirýdi sýbsıdııalaý úshin qarajatty qaldyq qaǵıdat boıynsha ǵana bólip otyr, balyq ósirýdi basym baǵytqa sanamaıdy. «Júrgizilgen taldaýǵa sáıkes, 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha balyq azyǵyna 407 mln teńge sýbsıdııa bólindi. Sýbsıdııalaýdyń jalpy kóleminiń seksen 81,5% nemese 33) ml. teńgesi Túrkistan oblysyna tıesili. Joǵaryda atap ótkenimdeı, bul aımaq balyq óndirý boıynsha kóshbasshy bolyp tur. Basqasha aıtqanda, bul balyq salasyn damytýdyń bólinetin sýbsıdııalaý kólemine tikeleı táýeldi ekenin bildiredi. Osyǵan oraı, balyq ósirýdi sýbsıdııalaý úshin óńirlerge transfert kólemin ulǵaıtýdy suraımyz», — dedi mınıstr.
Osyǵan baılanysty, QR EGTRM qoldanystaǵy memlekettik qoldaý sharalaryn qosymsha sýbsıdııalaýmen keńeıtý máselesin pysyqtady. Birinshi. Sýbsıdııalaýdyń jańa túrlerin engizý máselesi. Bul balyq ósirý-bıologııalyq negizdemeler qunynyń 50% deıingi sýbsıdııalar, balyq shabaqtary men baǵaly balyq túrleriniń analyq tabyndaryn satyp alý jáne ustaý shyǵyndary jáne t. b. Ekinshi. Bul tor ishinde balyq ósirý sharýashylyǵyn, sýmen qamtamasyz etýdiń tuıyq sıkli bar balyq ósirý sharýashylyǵyn, sondaı-aq qaıta óńdeý jónindegi keshenderdi qurýǵa jáne keńeıtýge jumsalǵan shyǵyndardy óteý.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men oblys ákimdikteri bul usynystardy qoldady. Osylaısha, elimizdegi sý resýrstaryn eskere otyryp, ósirilgen balyq kólemin 600 myń tonnaǵa deıin arttyrýǵa, eksport kólemin 10 esege ulǵaıtýǵa, shamamen 500 mlrd teńge kóleminde jeke ınvestısııalar tartýǵa balyq sharýashylyǵynyń áleýeti jetkilikti ekenin aıta ketý kerek. Budan basqa, bul shamamen 10 myń qosymsha jumys ornyn qurýǵa jáne halyqtyń tabysyn kóbine aýyldyq jerlerde arttyrýǵa yqpal etedi.
Sóz sońynda M. Myrzaǵalıev problemalyq máselelerdi keshendi sheshý úshin mınıstrlik balyq sharýashylyǵyn damytý boıynsha júıeli jumysty jalǵastyratynyn jetkizdi.
Qazaqstandaǵy jáne álemdegi sońǵy jańalyqtardy birinshi bolyp oqý úshin Telegram jelisinde bizge jazylyńyz.
