Eline sózi em bolǵan

Qaı dáýirde de, qaı zamanda da tar kezeńde jol tapqan, taryqqanda aqyl tapqan, qazaqtyń basyn qosqan, týyn jyqpaǵan uly tulǵalar az bolǵan joq. Eldigimizdi de, keńdigimizdi de biz solardyń arqasynda saqtap qaldyq.

Sondaı uly tulǵalardyń biri – Táýke, Bolat, Ábilmámbet, Jolbarys, Abylaı handar tusynda memleket qurýdyń basynda bolǵan asa iri qaıratker, dala demokratııasynyń danyshpany, áz-Táýke qurǵan bıler keńesiniń múshesi, ataqty sheshen, «Jeti jarǵy» dep atalatyn zańdar kodeksin shyǵarýshylardyń biri – Tóle bı Álibekuly.

Qaı dáýirde de, qaı zamanda da tar kezeńde jol tapqan, taryqqanda aqyl tapqan, qazaqtyń basyn qosqan, týyn jyqpaǵan uly tulǵalar az bolǵan joq. Eldigimizdi de, keńdigimizdi de biz solardyń arqasynda saqtap qaldyq.

Sondaı uly tulǵalardyń biri – Táýke, Bolat, Ábilmámbet, Jolbarys, Abylaı handar tusynda memleket qurýdyń basynda bolǵan asa iri qaıratker, dala demokratııasynyń danyshpany, áz-Táýke qurǵan bıler keńesiniń múshesi, ataqty sheshen, «Jeti jarǵy» dep atalatyn zańdar kodeksin shyǵarýshylardyń biri – Tóle bı Álibekuly.

Qazaqtyń halyq retinde saqtalyp qalýyna aıanbaı qajyr-qaırat jumsaǵan Tóle bı Álibekuly tabıǵatynan daryndy týǵan, halqynyń aqyndyq, sheshendik ónerinen qumaryn qandyrǵan, keýdesi altyn sandyq, kókiregi oıaý, tereń kisi bolǵan. El arasyndaǵy bılikke erte aralasyp, ádildigimen, sheshendigimen, tapqyrlyǵymen halqyn tánti etken. Tóle bı – túp-tuqııanynan, ata teginen bılik úzilmegen, kósilgende – kósem, sheshil­­­gende – sheshen, qalyń eldiń qaıǵy­­­syn jutyp, qamyn jegen, qara qyldy qaq jarǵan, basyna baq qonǵan, qyzyr daryǵan, qaraly, jaraly jurtyna tirek, pana bolǵan, eline sózi em bolǵan, jur­­­tyna sózi jón bolǵan, aqyly darııa ken bolǵan, hanǵa da, qaraǵa da teń bolǵan, sóılep bir ketse sel bolǵan, kóńili tússe kól bolǵan kemeńger, dala danyshpany, aqylman, danagóı, halyq kósemi.

Tóle bıdiń atasy Qudaıberdi bı – Esim hannyń zamanynda hannyń oń tizesinde otyrǵan ońqaıy, qazaqtyń bir qanaty Úısin ulysynyń ulys begi – bıi bolǵan kisi.1620 jyly Esim han Altyn hanmen, Noǵaı ordasymen birigip, otyz myń qolmen oıratqa shabýyl jasaǵanda, qara Ertis boıynda ótken osy soǵysqa arǵyn Aǵyntaı, alshyn Jıembet, qo­ńyrat Alataý, shapyrashty Qarasaı batyr­larmen birge Qudaıberdi bı de qa­­­ty­­sady. Ákesi Álibek te ádildiktiń týyn jyqpaǵan, eldiń sózin ustaǵan bı edi.

Tóle bı Álibekuly 1663 jyly dúnıege kelgen. Gomerdiń qaı topyraqta týǵanyna grektiń jeti qalasynyń talasatyny sekildi, áli kúnge deıin Tóle bıdiń qaı jerde týǵany jóninde de ǵylymı dáleldengen naqty derek joq. Shapyrashty Qazybek bek Taýasarulynyń «Túp-tuqııannan ózime sheıin» atty kitabynda babamyzdyń Arqastyń astyndaǵy Alakólde, Kóktuma degen kishkentaı ózenniń tunyqqa quıar saǵasynda týǵany aıtylady. Keıbir derekterde, Qazyǵurt taýyna jaqyn, Badam ózeniniń sol jaǵyndaǵy Báıtik degen eldi mekende dúnıege kelgen dese, biraz zertteýshiler Shý óńirindegi Jaısań jaılaýynda týǵan deıdi. Tóle bıge qatysty aıqyndalatyn máseleniń biri osy.

Dese de, Arqastyń da, Shyńǵys hannyń atala­rynyń atymen atalatyn Baıan Júrek, Qapaldyń da Tóle bıdiń ata qonysy ekenin eshkim teris deı almaıdy. Jantý-Jarylqamys ilgeriden osy Arqas pen Shymbastyń arasyn kóship-qonyp jol qylady eken. Keıin bul óńir Tóle bı jaılaýy atalyp ketken.

– Sonsha alysqa nege kóshesiz, ózińiz týǵan Arqastyń baýyry jetpeı me? – degende, Tóle bı:

– Ol jaqta babam Báıdibek jatyr, munda onyń ákesi Qarash jatyr, – deıdi eken.

Álibek bı de kezinde birde Arqasty, birde Lepsi ózeniniń boıyn mekendeıdi.

Árıne, ol kezdegi almaǵaıyp, alasapyran zaman babalarymyzdyń týǵan jerinde taban tirep, ómir súrýine mursha bergen joq. Jaýgershilik zamanda qazaq jel aıdaǵan qańbaqtaı, birde batystan, birde shyǵystan shyǵyp júrdi. Qazaq jeriniń qaı qıyryna barsań da mundaı tarıhı mysaldardy kóptep kezdestirýge bolady.

Búkil sanaly ǵumyryn eliniń eldigi men birligine arnaǵan Tóle bıdiń tarıh sahnasyna shyqqan kezi – el ylań, dúnıe topalań bolǵan, jylqy ysqyrsa – jeldiki, aıdasa – jaýdiki bolyp turǵan; qazaqtyń aýzynan qaqpaq, basynan toqpaq ketpegen; qylysh – qynabynan, qanjar qynynan sýyrylǵan; naıza beldeýden sheshilgen, bes qarýyn asynǵan; at ústinde kún kórgen, aptada belin sheshpegen; pyran kıip, pyraq mingen; irgeden Jońǵar handyǵy boı kóterip, aıbyndy kúshke aınalyp úlgergen beımaza shaq bolatyn. Mundaı ahýal, ásirese, Reseı men Qytaıdy qatty alańdatyp, búıirlerine shanshýdaı qadalǵan edi. Olar qaıtken kúnde de Qazaq pen Jońǵar sekildi at jalynda ósken kóshpeli eki eldi bir-birine aıdap salý, shaǵystyrý arqyly óz dittegenderine jetýge tyrysyp baqty.

Bir sózben aıtqanda, qazaq halyq retinde tarıh­ta qala ma, joq pa degen suraq kózi ashyq, kó­ki­­­­­regi oıaý dala danyshpandaryn dóńbekshitýmen bol­dy.

Syrttan tóngen qaýipti suńǵy­la­lyqpen sezgen Tóle bı Orta júzdiń tóbe bıi Keldibekuly Qazybekpen, Kishi júzdiń tóbe bıi Baıbekuly Áıtekemen birge Táýke hannyń tusynda Túrkistan qalasyn ortalyq qylyp, úsh júzdiń ulystaryn bir shańyraq astyna uıystyrýǵa, sóıtip, biregeı Qazaq handyǵyn nyǵaıtýǵa, jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy baýyrlas qyrǵyz, qaraqalpaq, ózbek halyqtarynyń odaǵyn qurýǵa baǵyttalǵan sharalardy júzege asyrýǵa belsene qatysady.

Kúltóbede kúnde jıyn ótip, Han keńesi, Bıler keńesi ómirge keledi. Aqyldastar alqasyndaǵy qyrǵyz ben qaraqalpaq bılerin bylaı qoıǵanda, búkil alty Alash túgil, 170-teı rýdan turatyn úsh júzdiń basyn biriktirý ońaı bolmaıdy. Dese de, Tóle bas­tap, Qaz daýysty Qazybek pen Áıteke qosh­tap, Ordabasyda halyq jıynynyń ma­qul­daýymen bolashaqqa senim nyǵaıa túsedi. Ábilqaıyr han qazaqtar qosynyna Bas sardar bolyp saılanady.

Tóle bıdiń aqyl-parasaty «Aqtaban shuby­ryndy, Alqakól sulama» kezin­­de anyq kórinedi. Ol qazaq jerin basqynshylardan azat etýge úlken kúsh salady. Elin-jerin qorǵaýǵa úndeý tas­taıdy. Qamqorlyǵyn sezgen qalyń el bıdiń sońynan eredi.

Qazaq handyǵynyń álsirep, jońǵar­lardyń basqynshylyq áreketteri kúsheıe túsken kezeńde Tóle bı eldiń ıesine tán qasıet tanyta bildi. Jońǵarlar qazaq halqyn joıyp jibergisi, al tiri qalǵandaryn qýǵyn-súrginge ushyrat­qysy keldi. Tóle bı Qabanbaı, Bógenbaı jáne Jánibek batyrlarmen birge birtutas halyq maıdanyn quryp, azattyq jolynda kúres júrgizdi. Sol bir qysyltaıań shaqtaǵy eren eńbegi Tóle bıdiń esimin kúlli qazaq tarıhynan bólip ala almaıtyn birtutas uǵymǵa, ultqa rııasyz qyzmet etýdiń sımvolyna aınaldyrdy.

«Han bitkenniń qazyǵy, qara buqa­ranyń azyǵy» atanyp, han men qaranyń arasynda altyn kópir bolǵan ilgergi Maıqy bı, Sypyra jyraý, Asanqaıǵy, Jırenshe sheshenderdiń sarqyty Tóle, Qazybek, Áıteke sekildi bıler tarıh júktegen aýyr mindetti abyroımen atqara bildi.

Túptep kelgende, olardyń árqaı­sysyn ár júzdiń bıi deý shartty nárse. Ýaqyttyń ózi dáleldep bergendeı, úsheýi kúlli qazaqtyń qoǵamdyq-saıası jáne rýhanı keńistiginiń terezeleri teń kemeńgerleri edi. Qazaqtyń Uly júz, Orta júz, Kishi júz dep jiktelýi de shyn máninde bóliný, bólshektený emes, Uly dalany basqarýdyń utymdy ádisi ǵana bolatyn.

Abylaıdy tárbıelep, úsh júzdiń hany dárejesine kótergen Tóle bı edi. Balany kebenek ishinde tanyp «Sabalaq» dep at qoıyp, syrt kózden jasyryp, túıe baqtyra júrip baýlyp, búkil qazaqqa han kóterý Tóle syndy dananyń ǵana qolynan keletin qudiret edi. Abylaı óse kele bıdiń de, eldiń de senimin abyroımen aqtady. Muny kózi qaraqty, kókiregi oıaý qazaqtyń bári bile­di. Kómekeı áýlıe Buqar babamyz da aıtyp ketken.

Tóle bı 1734 jyly Reseı patshasy Anna Ioan­­­novnaǵa jáne Orynbor gýbernatory I.Neplıý­evke hat joldap, bodandyqty qabyl­­­­­­daýǵa rıza­shylyq bildirdi. Bul sol tarıhı kezeń­de sharasyzdan jasalǵan qadam bolatyn. Ol jońǵar shapqynshylyǵynan tıtyqtaǵan halyqtyń jaǵda­­ıyn jaqsartýdy birinshi kezekke qoıdy. 1748 jyly orys saýda kerýeni tonalǵanda, «týra bı­­de týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» de­gen­deı, atasy bir Qoıgeldi batyrdy bıler alqa­sy­­­­na sha­qyrtyp, oǵan shyǵyndy jurt kózinshe tólet­tiredi.

1748 jyly Ábilqaıyr han qaza tapqanda, onyń balasy Eraly sultan ákesiniń qunyn daýlap Tóle bıge shaǵymdanady. Tóle bı Ábilqaıyrdyń ólimi úshin aıypkerlerdiń Jeti jarǵy zańyna sáıkes jeti qun tóleýi týraly sheshim shyǵarady. Eraly aıypkerden eki qun alyp, tórt qundy keshiredi de, ákesin óltirýge qatysýshylardyń biri Syrymbet batyrdy jetinshi qun ornyna óz qolymen óltiredi. Ábilqaıyrdyń balalary buǵan da toqtamaı, Tóle bıden Baraq sultannyń jaýapqa tartylýyn suraıdy. Bas saýǵalap qashyp júrgen Baraq sultan Tóle bıge ózi kelip, jasaǵan isi úshin sotqa tartýdy suraıdy. Tóle bı bılikke Jalǵan bıdi, Syrlybaı bıdi, Daba bıdi, Qabek myrzany qatystyrady. Bıler alqasynda Tóle bı Baraq sultandy aqtap alady.

Ábilqaıyr hannyń ólimi úshin jeti adamnyń qunyn keskende de, Baraq sultandy aqtap alǵanda da, týysy Qoıgeldi batyrǵa tonalǵan orys saýda kerýeniniń óteýine eki myń jylqy tóleýge bılik shyǵarǵanda da Tóle bı eldiń shyrqyn buzbaýdy, áli kelgenshe halyqtyń tynyshtyǵyn, tutastyǵyn saqtaýdy kózdedi. Bul sekildi elaralyq sıpattaǵy bıligi men qatar áz babanyń ulys ishindegi daýlardy sheshken bıliginen de onyń memlekettik deńgeıdegi parasattylyǵy, oıynyń saralyǵy men nıet-tileginiń tazalyǵy aıqyn ańǵarylady.

Tóle bıdiń atymen aıtylatyn el aýzynda, halyq jadynda baıtaq mura qaldy.

Tóle bı bala kezinen el ishindegi jer daýy, jesir daýyna aralasyp, tipti usaq-túıek daý-damaıǵa kesim salyp otyrǵan. Sol zamanyndaǵy belgili batyrlar men bılerdiń, tipti handardyń birsypyrasyna aqylshy bolyp, jón siltep otyrǵan.

Tóle bı han, sultandardyń, bekter men bılerdiń ózara qyrqysynyń ult táýelsizdigi men bostandyǵyna paıda bermeıtinin bilip, el birligin tý qylyp kóterdi. Ony bıdiń: “Elge baı qut emes, bı qut”, «Batyr degen baraq ıt, eki qatynnyń biri tabady, bı degen bir bulaq, qatynnyń ilýde bireýi tabady», «Bıdaıdyń sabanynda dán joq, jamannyń sózinde mán joq», «Bıiń qylań bolsa, eliń ylań bolady» deıtin qanatty sózderinen aıqyn ańǵaramyz. Bizge jetken ańyz-áńgimeleriniń qaı-qaısysynda da Tóle bıdiń el birligin nyǵaıtý jolyndaǵy eren eńbegi ańǵarylady.

Tóle bı Tashkenttegi Shaıqantáýir zıratyna jerlengen. Qabiri Babyrdyń naǵashy atasy Júnis han mazarynyń qasynda jatyr. Ǵıbratty ǵumyr keshken bıdiń jarqyn beınesin kóptegen aqyn men jyraýlar shyǵarmashylyǵyna arqaý etip, onyń danalyǵyn úsh ǵasyr boıy talmaı jyrlap keledi. Ataqty sýretshi Toqbolat Toǵysbaevtyń salǵan sýreti Tóle bı babamyzdyń kemeńgerligin keńinen ashqan asa sátti týyndy dep aıtsaq qatelespeımiz.

Tóle bıdiń esimi ısi qazaq arasynda asa qurmetpen atalady. Bul – onyń búkil qazaq halqynyń taǵdyryna qatysty iri oqıǵalardyń bel ortasynda júrgeniniń aıǵaǵy. Tóle bıdiń zamandasy, taǵdyrlasy Qaz daýysty Qazybek bı Tóle bı dúnıeden ótti degen sýyq habardy estigende: «Tóle óldi degenshe, dúnıeden ádilet óldi deseıshi. Bútin bılikke Tóle jetken, bútin handyqqa Esim jetken, bul ekeýine kim jetken?» – dep jer taıanyp, jylaǵan eken. Osydan-aq alyptardyń bir-biriniń qadir-qasıetin jete tanyǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady.

Tóle bıdi tek qazaq halqy ǵana emes, ózbek, qyrǵyz, qaraqalpaq, tájik elderi de dýaly aýyzdy áýlıe kisi, bıimiz dep, esimin búginge deıin qasterlep eske alady.

Tashkent pen Shymkent aınalasyndaǵy qazaqtar men ózbekter Tóle bıdiń esimin týra atamaıdy, «Qarlyǵash áýlıe», «Qarlyǵash bı» dep qadirleıdi.

«О́zbek SSR Ǵylym akademııasynyń habarshysy» atty ǵylymı jýrnaldyń 1954 jylǵy №2 sanynda M.E. Masson degen ǵalym «Tashkenttiń ótkeni» atty arheologııalyq-topografııalyq jáne tarıhı-arhıtektýralyq ocherk jarııalaǵan. Onda: «Revolıýsııaǵa deıin Shaıqantáýirdiń qulpytasy kóptegen kebinderdiń (kabrpýsh) astyna jasyrylǵan. Bul jerde HVIII ǵasyrdyń birinshi jartysynda Uly júzdi basqarýshy dýlat rýynan shyqqan qazaqtyń bıi Tóle bı «Qarlyǵash» degen janama aty bar kisi jerlengen» dep jazady. Belgili memleket qaıratkeri Z.Turysbekov Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy elshisi bolyp qyzmet atqarǵan kezde Tóle bı kesenesin jón­detip, Áıteke bıdiń kesenesin bútindeı qaıta salýǵa kóp eńbek sińirdi.

Tóle bıdiń ómiri, onyń asyl mura­sy, ósken-óngen ortasy, dáýiri áli tereń zerttelgen joq, úzik-úzik shaǵyn maqa­lalardan basqa, keıbir áýeste­ný­shilerdiń jazǵanynan bóten mardymdy eńbek kezdespeıdi. Sondyqtan Tóle bıdiń ómiri men qyzmetine qatysty derekterdi Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Tashkent, Pekın qalalaryna, ózge de óńirlerge arnaıy mamandar jibertip zertteý qajet dep oılaımyz.

Sońǵy jyldary «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júrgizgen zertteýlerdiń nátıjesinde Tóle bıdiń tóńiregine qatysty qundy derekter men onyń balasy Jolannyń sýreti Pekın muraǵatynan tabyldy. Italıan sýretshisi Kastelıano salǵan sýrette Tóle bıdiń elshisi Jolan Qytaı ımperatoryna sáıgúlik syılap tur. Taıpeıdegi muraǵattan túsirilgen sheteldik fotoalbomnan taýyp alyp kelgen ǵalym Merýert Ábýseıitova eńbegi bir tóbe. Ol sýretti jáne Toqbolat Toǵysbaev sal­ǵan qazaqtyń úsh bıiniń portretin kezinde Tóle bıdiń urpaǵy Músilimbaı Daıyr­bekov maǵan tapsyrǵan edi. Tóle bıdiń shejiresin de jetinshi urpaǵy О́mirbek Temiruly tabys etken bolatyn. Bul asa mańyzdy muralar búginde Nazarbaev Ortalyǵynyń qorynda saqtaýly.

Sol dáýirden qalǵan asyl muralardyń biri – Tóle bı babamyzdyń kıiz úıiniń mańdaıshasy, shapanynyń jurnaǵy, qurany, betine japqan kilemshesi – Tóle bı aýdanynyń Kıelitas aýylynda, Tóle bıdiń Daýylbaıynan taraǵan jetinshi urpaǵy Balyqbaıdyń Erkinbeginiń shańyraǵynda tur. Kezinde oblys basshylaryna da talaı aıttym, ózim de arnaıy bardym, janystyń da talaı táýirlerin saldym, biraq bermedi. Túbinde kópke ortaq sol muralar memleket qolyna ótse durys bolar edi.

Orys tarıhshysy A.Levshın óziniń qazaqtar týraly eńbeginde Tóle bıdiń Jolbarys han ólgen soń Tashkentti alty jyl boıy bılegeni týraly jazady. Al, Qazanǵap Baıboluly «Tóle bıdiń tarıhy» atty eńbeginde bul kisiniń Tashkenttiń túbinen jeti aryq qazdyryp, egin saldyrǵanyn aıta kele, ol mezgildiń 1718 jyl ekenin keltiredi.

О́miriniń sońǵy jyldarynda Tóle bı óziniń Tashkenttiń bıleýshisi ekenin qytaıǵa da, orysqa da tanyta bildi. Buǵan halyqaralyq jaǵdaılar da áser etti. 1745 jyly Qaldan-Seren qaıtys boldy. 1750 jyldary Abylaı bastaǵan qazaq jasaqtary jońǵarlardan eldi tolyq tazartyp, 1755 jyldary qazirgi Qytaıdaǵy Sháýeshek qamalyna deıin at oınatyp bardy. 1744-1745 jyldardan 1756 jylǵy ómiriniń aqyryna deıin Tóle bı Tashkenttiń bıleýshisi boldy.

Halqymyzdyń búkil ótken jolyndaǵy ártúrli kezeńderde jyr, maqal-mátel, ańyz, epos-jyrlaryn molynan jınaǵan tarıhshy Máshhúr Júsip Kópeıuly: «Batyrda Qarakereı Qabanbaıdan asqan batyr joq, Úısin Tóle bıden asqan bı joq» – deıdi. Tóle bıdi óz kezinde han da, qara da syılaǵan, eshkim ol kisiniń aldyn kesip ótpegen.

Tóle, Qazybek, Áıteke – qazaq halqynyń alǵash­qy zań júıesin jasaǵan úsh kemeńgeri, memleketimizdiń úsh tireýi, ádildiktiń úsh tiregi, bılik pen sheshendiktiń jyǵylmaıtyn úsh týy edi. Qazaq zııalylyǵynyń saltanat qurǵany da, qazaq­tyń sózge toqtaǵan kezi de osy úsh bıdiń tusy edi.

Tóle bı qaıtys bolǵanda, Abylaıǵa Buqar jyraý estirtedi:

– Eı, Abylaı, Abylaı,

Týǵan adam óledi,

Kebenek kıgen keledi,

Qazaqqa asqar bel edi,

Tirisinde betine jan kelmegen,

Qazaqta artyq týǵan

Jolbarys edi, sher edi.

Dalada júrgen narly túıe keledeı,

Ǵaqyly darııa, sýda júzgen kemedeı.

Qaıyryn bersin artyna

Ákeń óldi Tóledeı! – degende,

Abylaı:

– Ǵaqylym ólgen eken, dúnıedegi eń jaqynym ólgen eken, danyshpanym, ahýnym ólgen eken, – dep sylq etip otyra ketipti.

Bertinde keńes ımperııasy tusynda tarıhymyz saıasatqa aınaldy, Alashtyń arystaryn óz halqyna jaý qyldy. Birin birine aıdap saldy. Ańqaý qazaq munyń artynyń nege aparyp soǵatynyn bilmedi. El ishinde óshtestik, alaýyzdyq, jikshildik órtteı qaýlady. El irgesi sógildi. Uly dala sabylyp, kimniń dos, kim­niń qas ekenin bile almaı, esinen tanyp, shát-shálekeı, byt-shyty shyǵyp dal boldy, elge tutqa bolǵandaryn ıtjek­ken­ge aıdatty. Sóıtip, óz jaqsysyn ózi qorlady.

«Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman», degendi Abaı jasy kelip aıtqan joq edi, Abaıdy jasyna jetpeı qartaıtqan da, soıylǵa jyqqan da, túbine jetken de, Shákárimdi qudyqqa tastaǵan da, Birjandy shynjyrǵa baılaǵan da, Imanjúsipti arbaǵa teris tańǵan da, Qurmanǵazyny abaqtyǵa jap­qan da, Má­­­dıdi shańqaı taltúste atqan da – qazaq.

Tóle, Qazybek, Áıteke bıler osyndaı sum­­­­­­dyqtyń bolatynyn, eliniń de, jeriniń de talaýǵa túsetinin, sóıtip, eldiń shyrqy buzylatynyn boljamady, sóıtip, ýaıymdamady deımisiz. Sondyqtan da, qazaq halqyn únemi birlikke, yntymaqqa shaqyrdy. Olardyń ańsaǵan armany da – jerdiń tutastyǵy men eldiń yntymaq-birligi edi.

Búgingi biz jetken Táýelsizdikke kemeńger úsh bı de, uly Abylaı han da, bostandyq jolynda basyn báıgege tikken bahadúrler de, Abaı da, kúni keshe kóz aldymyzda ótken Muhtar Áýezov te jete alǵan joq. Shúkir, biz jettik. Bul baqytqa halqymen birge Prezıdent Nursultan Nazarbaev jetti. Sóı­­­tip, kóz aldymyzda jer de, el de, zaman da demde ózgerdi. El esin jıdy, etegin japty, eńsesin kóterdi.

Táýelsiz Qazaq eli kósh túzedi. Osy uly kóshti Nursultan Nazarbaev bastady.

Biz osy bir uly tarıhı úderiste buryn-sońdy qazaq basynan keshpegen baqytty keship, solar atqara almaǵan jaýapkershilikti – Táýelsiz memleket ornatýdy qolǵa aldyq. Osy jaýapkershilikti qalyń eldiń ishinen sýyrylyp shyǵyp moınyna alǵan, óz taǵdyryn eldiń taǵdyrymen jalǵaǵan, sóıtip, olardyń ylǵı úzile bergen úmitin aqtaǵan halqynyń erjúrek perzenti Nursultan Nazarbaev bolatyn. Jaýapkershiligi de, qıyndyǵy da mol osy jolda Prezıdent halqyna sendi.

Nursultan Nazarbaevtyń: «Men óz halqymnyń jolynda basymdy báıgege tikken adammyn. Maǵan ary úshin janyn sadaǵa etetin osyndaı tekti halyqqa, meni ulym dep, perzentim dep tóbesine kótergen halyqqa, arǵy-bergidegi qazaq balasynyń birde-biriniń peshenesine buıyrmaǵan baqytty – Táýelsiz memleket qurýdyń basynda bolý baqytyn buıyrtqan halyqqa qyzmet etýden artyq eshteńeniń keregi joq, osy jolda men boıymdaǵy bar qaı­rat-qabiletimdi; bilim-biligimdi aıamaı jumsaımyn, qandaı da bir táýekelge bara­myn», – degeni jurttyń báriniń de esin­de dep oılaımyn. Aǵynan jarylyp aı­t­yl­ǵan bul sózdi umytý da múmkin emes.

Nursultan Nazarbaev memleket qurý­da, el bıleýde ilgergi babalarymyz mıras etip ketken sara joldan taıǵan joq, olardyń tájirıbesin, dástúrin paıdalandy, jalǵastyryp keledi. Elbasynyń qazaqqa aldymen yntymaq kerek deıtini, alǵashqy kúnnen bastap táýelsiz eliniń saıasatynyń altyn tuǵyry etip el bir­ligin, tynyshtyǵyn, tumary etip pátýá­li sóz birligin alǵany sondyqtan edi.

Qalaı degende de, qudaıǵa shúkir, búginde dúnıe júzin moıyndatqan, yntymaǵy jarasqan egemen elimiz bar, elimizdiń kósegesin kógertip, áz Tóleniń de armanyn júzege asyryp, Abylaıdyń da amanatyn oryndap otyrǵan erimiz bar, qulan jortsa tuıaǵy tozatyn, qyran ushsa qanaty talatyn ulan-baıtaq jerimiz bar.

Memleketti qalyptastyrýdaǵy, ekonomıkamyzdy damytýdaǵy, Qazaqstandy álemge tanytyp-moıyndatýdaǵy, el birligi – tutastyqty ornyqtyryp saqtaýdaǵy, Astanany kóshirip, qala salýdaǵy Prezıdenttiń rólin tarıhtyń enshisinen eshkim bólip ala almaıdy. Nursultan Nazarbaev búginde tarıh tolǵatyp týǵan ǵasyrdyń tulǵasyna, týǵan halqynyń Báıteregine aınaldy.

Uzyna boıy tarıhymyzda opyq jesek, qorlyq kórsek, ańqaýlyǵymyzdan, aq­kóńildigimizden, sengishtigimizden, alaýyz­­dyǵymyzdan, jikshil­­­digimizden kór­­gen elmiz. Onyń aıqyn mysalyn VII ǵa­­syr­­daǵy Kúltegin eskertkishinen oqı­myz:

– Eı, Túrktiń bekteri, halqy! Sender taq­qa kiriptarsyńdar, alaýyzsyńdar. Ákeli-bala­nyń ymyrasyzdyǵynan, aǵaly-iniliniń daý­las­qan­­­dyǵynan, bekti-halqynyń jaýlas­­­qan­dyǵynan, Sen qaǵanyńnan, qaǵandyǵyńnan, eldi­­gińnen, tórińnen aıyryldyń. Jer-jerge bosyp sandaldyń. Birese ilgeri shaptyń, birese keri shap­­tyń, sonda ne paıda taptyń? Bek uldaryń qul boldy, pák qyzdaryń kúń boldy. Túrk bekteri, halqy, ókin!

Saı-súıegińdi syrqyratatyn osy sózderdi babalarymyz máńgi óshpesteı etip júreginiń qanymen, kóziniń jasymen tasqa qashap jazyp ketken. Muny eshqashan umytýǵa bolmaıdy.

«Baqyt, qaıda barasyń? Yntymaǵy jarasqan elge baramyn», degendi de aıtyp ketken bizdiń sol babalarymyz. Bizge búgin de, erteń de eń keregi – sol babalar ósıet etip ketken Yntymaq pen Birlik. Yntymaq ketken jerden baılyq ketedi. Birlik ketken jerden bereke ketedi.

Saq zamanyndaǵy bı atamyzdyń: «Aramnyń joly qıqalań, Adaldyń joly tóte edi; Jaqsy-jaman árkimniń arasynan ótedi; Arazdaspaı, talaspaı tatý júrseń ne etedi. Yntymaǵy bar bolsa, Bul dúnıeniń qyzyǵy bárine túgel jetedi», deıtin sózin de esimizden shyǵarmaıyq.

Maıqy bı, bergi Tóle, Qazybek, Áıteke bı babalarymyzdyń bizge tas­tap ketken ósıetine de, armandap ketken amanatyna da adal bolaıyq! Alla osy jarastyǵymyzdan aıyrmasyn.

Myrzataı JOLDASBEKOV.