Shıkizat naryǵyna táýeldi
Ulttyq banktiń Monetarlyq operasııalar departamentiniń dırektory Nurjan Tursynhanov onlaın jıyndarda ulttyq valıýta baǵamyna ishki faktorlar ǵana emes, syrtqy faktorlar da áser etip otyrǵanyn aıtqan-dy. Osy jyldyń birinshi jartysynda eksportqa shyǵarylǵan taýarlardyń basym bóligi mıneraldy shıkizat. Al halyqaralyq naryqta negizgi shıkizattyń birazynyń baǵasy kúrt tómendedi. Sodan ishki naryqta valıýta kólemi azaıyp, AQSh dollary qymbattap shyǵa kelgen. Munyń barlyǵy, jınalyp kelgende teńge baǵamyna keri áserin tıgizdi. Ulttyq bank ókiliniń habarlaýynsha, bul qubylys bizde ǵana emes, damýshy elderdiń valıýtalarynyń bárinde baıqaldy.
– Inflıasııa Túrkııada – 1,8%, Ońtústik Afrıkada – 2,5%, al Reseıde – 3,4% boldy. Iаǵnı olardyń valıýtalary bizden de qatty álsiredi, – dedi N.Tursynhanov.
Teńge baǵamy dollarǵa, eksportqa, rýblge táýeldi ekenin Ulttyq bank talaı ret aıtqan bolatyn. Bul faktorlar bári qosylyp ta, jeke-jeke de teńgege áser etetinin túsiný qıyn emes. Degenmen, 2017 jyldyń jazynan 2018 jyldyń kúzine deıin munaı baǵasynyń barreli 47 dollardan 82 dollarǵa deıin ósti. Biraq az ǵana ýaqyt ishinde eselep qymbattaǵan munaı baǵasynyń teńgege áseri az bolǵany sol kezde baıqalyp qalǵan. Sarapshylar munaı tabıǵaty jaǵynan eksporttyq taýar ekenin, dollar qunyndaǵy eksporttyń jalpy kóleminiń 58,1%-yn munaı jáne gaz kondensaty quraıtynyn túsindirip bergen bolatyn.
Rýbldiń janama áseri bar
«Qara altyn» qunynan bólek, teńge baǵamyna rýbldiń dınamıkasy da janama túrde áser etetini sarapshylar qaýymy úshin jańalyq emes. Ortaq ekonomıkalyq keńistik, ekonomıkadaǵy Reseı úlesiniń jáne áriptes elder ekonomıkasyndaǵy bizdiń úlesimizdiń de teńge baǵasyna janama yqpaly bar.
– Reseı – negizgi saýda áriptesterimizdiń biri. Qazaqstanǵa ımporttyq ónimniń úshten bir bóligi osy elden keledi. Qazir rýbl baǵamyna san alýan faktorlar áser etip otyr. Sonyń ishinde batys elderiniń sanksııalyq rıtorıkasy, dıvıdendterdiń konvertasııasy, ortalyq banktiń monetarlyq saıasaty, sondaı-aq federaldy qaryz oblıgasııalarynan rezıdent emes azamattardyń shyǵýy sııaqty máseleler bar. Bunyń barlyǵy teńgege tikeleı áser etpeıdi, – dep túsindirdi N.Tursynhanov.
Mamannyń aıtýynsha, qazirgi kezde teńgege kóbinese ishki jáne syrtqy faktorlar áser etýde. Syrtqy faktorlardyń ishinde munaı baǵasy men jahandyq ınvestorlar bolsa, ishki faktorlarǵa dıvıdendter men salyq tóleý merzimi jatady. Sondaı-aq ınvestısııalyq ımporttyń áseri bar.
Sebebi naýryz aıynan bastap syr bermeı kele jatqan Reseı valıýtasy qaljyrap qalǵanyn tamyz aıynda da baıqap qaldyq.
Qarjyger Erlan Ibragım tamyz aıynyń alǵashqy onkúndiginde Reseıde salyq aptasy jáne sheteldik ınvestorlardyń iri reseılik kompanııalardyń dıvıdendterdiń tólemderin rýblge aıyrbastaýy aıaqtalǵanyn eske saldy. Onyń aıtýynsha, bul faktor rýbldiń álsireýine yqpal etken. Biraq karjyger rýblge áser etetin faktorlardyń barlyǵy teńgege tikeleı áser etpeıtinin, tek rýbl baǵamy arqyly janama túrde ǵana áseri bolatynyn taıtty. Bizdiń valıýta baǵamymyz ishki jáne syrtqy faktorlardyń, sonyń ishinde munaı baǵasynyń ózgerýi men jahandyq ınvestorlardyń táýekelge táýeldiliginiń negizinde qalyptasady.
– Teńge men rýbldiń qarjy quraldary arasyndaǵy keńeıtilgen baǵamdyq aıyrmashylyq ta turaqtylyqqa áser etedi. Qazaqstan Ulttyq banki men Reseıdiń Ortalyq bankiniń baǵamy arasyndaǵy aıyrmashylyq qazirdiń ózinde 5-6 paıyzdyń arasynda. Rýbl bizdiń valıýtamyzǵa áser ete almaıdy, óıtkeni ol qyzmetter men taýarlar saýdasynda joǵary úleske ıe. Bizdegi baǵam ishki jáne syrtqy faktorlarǵa, sonyń ishinde munaı baǵasynyń ózgerýine jáne álemdik ınvestorlardyń táýekelge táýeldiligine negizdelgen. Valıýtamyzdyń rýblge táýeldiligi absolıýtti emes. Teńge óte erkin valıýta bolyp tabylady, ásirese sońǵy alty aıda ol ózin-ózi qorǵaýǵa qabiletti ekenin kórsetti. Teńgeniń azdap bolsa da esin jııa bastaýyna ekonomıkany ártaraptandyrý boıynsha memlekettik baǵdarlamalar men bızneske arzan nesıe berýi kómektesti, – deıdi E.Ibragım.
Sarapshylar makroekonomıkalyq kórsetkishterdi respýblıkamyzdyń bank júıesinen bólip qaraý múmkin emes ekenin talaıdan beri aıtyp keledi. Biraq soǵan qaramastan munaı baǵasy salystyrmaly túrde joǵary deńgeıde saqtalǵan kezde Ulttyq banktiń jaǵdaıdy baqylaýǵa múmkindigi bar degen pikirdi de jaqtaıtyndar barshylyq.
Qarjyger Beısenbek Zııabekov bul faktor basynan bastap ulttyq valıýta emıssııasyna baqylaý jasaýmen ǵana emes, bırjada valıýtany satý-satyp alý prosesin basqarý múmkindikterimen de baılanystyrylyp kelgenin, qateliktiń de sol kezden bastalǵanyn aıtady. Qazaqstannyń О́zbekstan men Qyrǵyzstanǵa qaraǵanda álemdik ekonomıkamen yqpaldastyǵy tereńdep ketken. Reseıdegi sanksııa, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy teketirestiń áseri bizge birden bilinedi.
2013-2019 jyldar arasynda Reseı rýbli men teńge arasyndaǵy ózara baılanysty taldasaq, rýbl baǵamy 103%-ǵa arzandaǵanyn, teńge 136,3%-ǵa qunsyzdanǵanyn baıqaýǵa bolady. Bul faktor bizdiń eldiń qarjy saıasatynyń paıyzdyq mólsherlemeniń dınamıkasyna táýeldi ekenin kórsetip tur. Sarapshynyń túsindirýinshe, qoldanystaǵy valıýtalyq saıasattyń mundaı túrin nesıe úshin paıyzdyq stavkalardyń aıyrmashylyǵyn, alyp-satarlyq valıýtalyq operasııalardyń, qazaq teńgesiniń valıýta naryǵyna yqpal etetin faktorlardy eskergen kezde ǵana qabyldaý kerektigin aıtady. Biraq bizde bári kerisinshe bolypty.
– Valıýtalyq saıasatty jasaýshylar teńgeniń valıýtalyq baǵamyn turaqtandyrýǵa óte joǵary talap qoıyp, naryqtyq baǵam dınamıkasyna yqpal etý múmkindigin shamadan tys joǵary baǵalaǵan. Demek, bizdiń qarjylyq áleýetimiz ózge elderdiń qarjy saıasatyna yqpal etedi degen ádemi qııalǵa senip qalǵan. Bul jaǵdaı basynan bastap-aq tek ulttyq valıýta emıssııasyna baqylaý jasaýmen ǵana emes, bırjada valıýtany satý-satyp alý prosesin basqarý múmkindikterimen de baılanystyryldy. Munaı baǵasyn bizge tıimdi baǵada ustap turýǵa Úkimettiń de, Ulttyq banktiń de quzireti joq. Jaǵdaı bulaı jalǵasa berse, bizdi ınflıasııadan qymbat munaı da qutqara almaıdy. Qazir qymbat munaı baǵasy devalvasııa emes, revalvasııa qaýpin jaqyndatady, – deıdi B.Zııabekov.
Qarjylyq kapıtalǵa da qatysty
Sarapshylar bank nesıesiniń paıyzdyq stavkasyna tikeleı yqpal etetin taǵy bir mańyzdy faktor onyń qarjylyq kapıtaly ekenin aıtady. Bul jeke kapıtaly jetkilikti kólemde qalyptaspaǵan jáne nesıelik portfeliniń nasharlaýy nátıjesinde tabys deńgeıi tómendegen bankterdiń agressıvti paıyzdyq saıasatty qoldanýyna jol ashady.
– Bank paıyzynyń deńgeıine ınflıasııa da áser etedi, ıaǵnı ınflıasııamen birge paıyzdyq stavka da ósip otyrady. Budan shyǵatyn qorytyndy – bank nesıesi úshin paıyzdyń joǵary shegi rynoktyq talaptarǵa qaraı aıqyndalatyn bolsa, tómengi shek banktiń qyzmet kórsetý ahýalyna qaraı bolady, – deıdi B.Zııabekov.
Qazaqstanda aqsha massasynyń kóptigine qaramastan, nesıe úshin beriletin paıyzdyq stavka ózge eldermen salystyrǵanda joǵary. Sarapshylar bul saýalǵa jaýap berý úshin joǵaryda aıtylǵan eki baǵytty tereń zertteý kerektigin aıtady. Bul rette tómengi shekke, ıaǵnı bank qyzmetiniń ózindik qunyna erekshe nazar aýdarý kerek degen pikirge Úkimettiń de, Ulttyq banktyń da kózqarasy oń. DSU jaǵdaıynda qazaqstandyq bankter sheteldik bankterge basymdyq berip, solarǵa qaraı aýyp ketýi ábden múmkin.
– Bank júıesi naryqtyq ekonomıkasy damyǵan elderdiń bank júıesimen básekege túsýge qabiletti bolý kerek. Sonymen birge el ishinde de olar bir-birimen básekeles bolǵany durys. Básekeni 2 kezeńge bólip qaraýǵa bolady. Birinshi kezeńde «júıeni jasaýshy» bankter arasyndaǵy báseke, al ekinshi kezeńde basqa bankter arasyndaǵy belgili bir básekeni aıtýǵa bolady, – deıdi B.Zııabekov.
Sondaı-aq elimizde bankterge, onyń qarjylyq kapıtalyna degen talap óte joǵary. Mundaı talappen ishki naryqta jańa oıynshylar – jańa bankterdiń paıda bolýy múmkin emes. Onyń esesine memleket quryp jatqan qarjy ınstıtýttary jetkilikti. Naryqtyq ekonomıkada monopolııa nemese olıgopolııa báseke negizinde, oǵan qajetti jaǵdaılar jasalǵan jerde paıda bolady. Sondyqtan sarapshylardyń «memleket kapıtaldy kúshpen bir jerge shoǵyrlandyrýdan, bankterdiń jalpy kólemin jasandy qysqartýdan aýlaq bolǵany durys» degen pikirin qaperge alatyn kez keldi.
Másele, bankterdiń kóleminde emes, olardyń tólem qabileti men ótimdiliginde. Demek, aldaǵy ýaqytta biz basymdyq beretin ekonomıkalyq asa mańyzdy másele – barlyq bankterge teń oıyn erejesimen qamtamasyz etý. DSU talaby Qazaqstandy halyqaralyq uıymdarmen birlesip jumys isteýge mindetteıdi. Biz birinshi kezekte qarjy salasyndaǵy ulttyq múddeni qorǵaý jónindegi sharalardy qabyldaýdy talap etýimiz kerek. Ol birinshi kezekte bank júıesinde jasalýy tıis. Sonymen qatar qazaqstandyq bankterdiń shetel kapıtalyna táýeldiligi ósip jatyr. Bul olardyń ınvestısııalyq sheshimder qabyldaýdaǵy derbestigin shekteıdi.
– Júıeli mańyzy joq jáne negizgi aktıvteri memlekettik baǵaly qaǵazdardaǵy bes-alty qarjy ınstıtýtyn qysqartý kerek degen usynysty qoldaımyn. Qazir birqatar ishki jáne syrtqy faktorlar teńgege qysym jasap jatyr. Sondyqtan qazaqstandyq valıýta kez kelgen jaǵdaıda memlekettiń qoldaýy bolmasa álsirep qalady. Memleket teńgege ıntervensııa ǵana emes, qarjylyq-ekonomıkalyq saıasatyna ózgerister engizý arqyly ǵana qoldaý kórsete alady. Bul ózgeristerde teńgeniń turaqtylyǵyn qamtamasyz ete alatyn múmkindikter saralanýy kerek, – deıdi sarapshy.
Ulttyq bank óziniń saıasatyn qazirgi jaǵdaıǵa, pandemııa jaǵdaıyna beıimdeýi kerektigin sarapshylar jyl basynan bastap aıta bastady. Budan basqa jol joq.
– Reseıge baǵyttalyp otyrǵan sanksııa belgili bir deńgeıde yqpal etetini de memlekettik deńgeıde moıyndalýy tıis. Ulttyq banktiń qazirgi júrgizip otyrǵan saıasaty bas retteýshiniń emes, jaǵdaıdy syrttan baqylap otyrǵan beıtarap uıymnyń kózqarasyna kóbirek uqsap barady, – deıdi B.Zııabekov.
Ulttyq bank álsirep bara jatqan bankterdi jantalasyp qorǵamaǵanda, biz paıyzdyq mólsherlemeniń qozǵalysyna táýeldi bolyp qalmas edik. О́zgeretin, jańa qaýip-qaterlerge beıimdeletin kez keldi.
ALMATY
