Qazir aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde turǵan dúnıeniń Syr óńirine qalaı jetkeni týraly naqty derek az. Kóbine tek dolbarmen ǵana aıtylady. Solardyń birine sensek, zamanynda qazaqtyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń atalaryna erip Tobyqty ishine Syr elinen dinı bilimi bar birneshe jas erip barypty. Solardyń biri búgingi Syrdarııa aýdanyna qarasty Aqjarma eldi mekenindegi Azat degen jerden Dáribaı esimdi jigit bolǵan desedi. Arqaǵa jetken syrboıylyq dindar jigit Qunanbaı áýletine qatysy bar Turǵan esimdi qyzben til tabysady. Alaıda qyzdyń týystary jalǵyz jigitke qyzdaryn bermeıtin bolǵandyqtan jastarǵa janashyr azamattar eki at taýyp berip, olardy Syrǵa attandyrypty.
Biraq bizdiń oıymyzsha bul oqıǵa berirekte, Qunanbaı qajylyqqa barar tusta Syr boıyna soǵyp, Qaljan ahýnnan bata alatyn kezeńde bolsa kerek. О́ıtkeni uly jazýshy atalarynyń Arqaǵa qonys aýdaratyn tusy áride, 1830 jyldardyń shamasynda jatyr. Arǵy atasy Berdiqoja keıinnen naıman arasynan tobyqty jerine keledi. Ol týraly Muhańnyń ózi jas kezinde «Tobyqty ishine meniń úshinshi atam Berdiqoja birtalaı týysqandaryn ertip, naıman ishinen kelgen. Ol – Qunanbaı zamany. Qunanbaıdyń shaqyrýymen kelgenge uqsaıdy. Eń áýelgi shyqqan jerleri ol kezde Almaty jaǵy bolsa kerek. Berdiqoja tobyqty ishine kelgen soń, birtalaı zaman ómir súrdi. Artynan bir qyzyn Qunanbaı toqaldyqqa alǵan. Sonymen bul elmen qudandaly, jaqyn bolyp, tobyqty ishinen qonys alyp, meken etip, turyp qalǵan. Berdiqoja ózge qojalarsha qojalyq etip, úgit aıtyp, dinge úıretip júrdi me, júrmedi me, ony bilmeımin. «Solaı qyldy» degen sózdi estigenim joq», – dep jazǵan.
Sonymen Dáribaı men Turǵan Syrǵa jetedi. Olardyń Quljan, Tasjan, Qosjan atty uldary, Patyma, Zeınep, Zere, Gúlsim esimdi qyzdary bolady. Keıin Arqaǵa tórkindep barǵan Turǵan ózimen birge uldarynyń biri Tasjandy ala ketedi. Elge qaıtar shaqta naǵashylary Tasjanǵa jıen sybaǵa dep Abaıdyń kitap sóresin syılapty. Uly aqyn tutynǵan dúnıeniń Syrǵa kelý tarıhy osyndaı.
Dáribaı men Turǵannyń úlken uly Quljannyń urpaqtary belgisiz. Al Qosjannan belgili aqyn Balashbek Shaǵyrov, Patymadan Maýtaı, odan Jeńis, Zeınepten Palkúl, Gúlsimnen Gúlderaı taraıdy. Al qundy dúnıeni Asqar Toqmaǵambetov aýylyna ákelgen esimi Abaıdyń ájesiniń qurmetine qoıylǵan Zere. Ol Aqjarma topyraǵynda týǵan Babaı ıshanǵa turmysqa shyǵypty. Sol kezde anasy naǵashy jurttan jetken jádigerdi qyz jasaýyna qosyp berip jibergen eken.
HH ǵasyrdyń basynda Babaı ıshan qazirgi A.Toqmaǵambetov aýyly mańaıyna qonys tebedi. Sol jerge halyq kúshimen meshit salynyp, ıshan sabaq beredi. Rahymbaba men Zereden Iman, Ábdiálı, Qalymbet, Abdýlla esimdi uldar, Qaljan, Ásııa, Baljan, Qadısha, Úmbish esimdi qyzdar taraıdy.
Keshegi Keńestik kezeńniń zardaby bul áýletti de sharpypty. 1929 jyly Babaı ıshan áýleti bul jerden Tájikstanǵa kóshýge májbúr bolady. Kósher kezde tek alyp júrýge yńǵaıly dúnıe-múlikti jıystyryp, qalǵanyn osyndaǵy azamattarǵa amanattap ketken desedi. Sol kezde kitap sóresin aýyl azamaty Týmysh alyp qalǵan kórinedi.
Rahymbaba men Zerege topyraq Tájikstannan buıyrypty. Uldary Iman О́zbekstandy panalaǵan, odan keıingi Qalymbeti men Ábdiálıi «halyq jaýy» degen jalamen ustalyp, habar-osharsyz ketken. Abdýlla soǵystan oralmaǵan. Al qyzdarynyń úlkeni Qaljan tájik elinde ómirden ótedi. Baljannyń urpaqtary Túrkistan oblysyn meken etse, Hadıshanyń urpaqtary Jetisaıda. Úmbish urpaqtary Syrdarııa aýdanyndaǵy Shirkeıli aýylynda turady.
1942 jyly Ásııa uldary Ahmetbek, Mamadııar, Ábdiramanmen Asqar Toqmaǵambetov aýylyna qaıta kóship kelip, áke-sheshesiniń jurtqa amanattap ketken dúnıesin qaıtaryp alady. Ǵasyrlyq tarıhy bar bul dúnıeni 2006 jyly Uly Otan soǵysynyń ardageri, Zereniń nemeresi Ahmetbek Iskendirov mýzeı qoryna tapsyrypty.
Mýzeıde turǵan jádiger tómengi jaǵy topsaly eki esikti shkaf túrinde jasalsa, joǵarǵy bóligi beti ashyq kitap sóresi. Zamanynda orys sheberleri jasaǵan desedi.
– Biz bul jádiger tarıhyn jekelegen adamdar aıtqan derekke negizdep aıtyp otyrmyz. Osy kitap sóresin hakim Abaı tutynǵandyǵyn anyqtaýǵa abaıtanýshylar, tarıhshylar nazar aýdarǵany jón. Qazirgideı zamanaýı tehnologııanyń damyǵan kezeńinde shkaf aǵashyn ǵylymı zerthanalarda teksertip, aqyn ómir súrgen ýaqytqa saı keletinine kóz jetkizý asa qıyn sharýa emes shyǵar. Eger de osy dáleldenip, joǵaryda biz aıtqandaı bolyp jatsa, «Qazaqtyń bas aqyny Abaıdyń kitap sóresi bizde tur» degendi erekshe maqtanyshpen, nyq senimmen aıtar edik, – deıdi ólketanýshy Jánibek Mahanbetov.
QYZYLORDA
